Kalila i Dimna: bajki, które przewędrowały pół świata, i jak czytać je po arabsku

Kalila i Dimna (كليلة ودمنة, Kalīla wa-Dimna) to zbiór bajek o zwierzętach, które mówią o władzy, przyjaźni i podstępie. Na arabski przełożył je w VIII wieku Ibn al-Mukaffa i ta wersja stała się jednym z fundamentów arabskiej prozy. Dla uczącego się to jeden z najprzyjaźniejszych klasyków: bajki są krótkie, pełne dialogów i zbudowane na formułach, które powtarzają się od pierwszej do ostatniej strony.

Książka w podróży

Bajki narodziły się w Indiach, w sanskryckim zbiorze znanym jako Pańczatantra. W VI wieku, za panowania perskiego króla Chosroesa I (Anuszirwana), lekarz Burzoe przywiózł je do Persji i przełożył na język średnioperski. Ani sanskrycki tekst, z którego korzystał, ani jego perski przekład się nie zachowały.

Około połowy VIII wieku Ibn al-Mukaffa, perski pisarz mieszkający w Basrze, przełożył średnioperską książkę na arabski, dodając wstęp i część własnego materiału. To jego wersję kopiowano potem i tłumaczono na kolejne języki: perski, hebrajski, łacinę, hiszpański i wiele innych. Sam autor nie nacieszył się sławą długo: zginął w Basrze stracony około 757 roku, jeszcze jako młody człowiek.

Tekst w naszej aplikacji otwiera się tak jak arabska książka: rozdziałem o tym, jak król wysyła Burzoego do Indii.

Kim są Kalila i Dimna?

To dwa szakale na dworze lwa. Kalila jest ostrożny i zadowolony ze swojego miejsca. Dimna jest ambitny i chce mieć ucho króla za wszelką cenę. Pierwsza wielka opowieść, którą sama książka nazywa „początkiem księgi”, pokazuje, jak Dimna kłamstwami skłóca lwa z jego nowym przyjacielem, wołem Szatrabą (شتربة).

Wszystko spina rama: indyjski król Dabszalim prosi filozofa Bidpaja o przypowieść, a ten odpowiada historią. W niej zwierzęta opowiadają sobie kolejne historie, więc bajka siedzi w bajce, czasem trzy poziomy w głąb.

Bajka do przeczytania: małpa i cieśla

Dimna oznajmia, że chce się zbliżyć do króla. Kalila ostrzega go przed mieszaniem się do nie swoich spraw i opowiada bajkę. Zaczyna od formuły, którą znajdziesz w niemal każdej bajce tej książki:

قال كليلة: زعمواً أن قرداً رأى نجاراً يشق خشبة بين وتدين، وهو راكب عليها؛ فأعجبه ذلك.

Kalila rzekł: Powiadają, że pewna małpa zobaczyła cieślę, który siedząc okrakiem na belce, rozłupywał ją, wbijając między dwa kliny. Bardzo jej się to spodobało.

ثم إن النجار ذهب لبعض شأنه.

Potem cieśla odszedł za jakąś swoją sprawą.

فقام القرد؛ وتكلف ما ليس من شغله، فركب الخشبة، وجعل ظهره قبل الوتد، ووجهه قبل الخشبة؛

Małpa wstała i wzięła się za to, co nie było jej zajęciem. Usiadła na belce, plecami do klina, a twarzą do belki.

فتدلى ذنبه في الشق، ونزع الوتد فلزم الشق عليه فخر مغشياً عليه.

Ogon zwisł jej w szczelinę. Wyciągnęła klin, szczelina zacisnęła się na ogonie, a małpa padła bez przytomności.

فكان ما لقي من النجار من الضرب أشد مما أصابه من الخشبة.

A razy, które potem dostała od cieśli, były gorsze niż to, co spotkało ją od belki.

Po polsku morał zmieściłby się w jednym przysłowiu: pilnuj, szewcze, kopyta. Dimna oczywiście nie słucha.

Czego uczy ten fragment

Po arabsku	Wymowa	Znaczenie	Na co zwrócić uwagę
زعموا أن	zaʿamū anna	powiadają, że	Otwiera prawie każdą bajkę
قرداً، نجاراً	qirdan, naddżāran	małpę, cieślę	Końcówka -an biernika, zobacz końcówki przypadków
نَجَّار	naddżār	cieśla	Wzorzec faʿʿāl nazywa zawody: خَبَّاز chabbāz, piekarz
وتدين	watadajn	dwa kliny	Liczba podwójna, jak dawne polskie „oczyma”
ما ليس من شغله	mā lajsa min szughlihi	to, co nie jest jego zajęciem	لَيْسَ, „nie jest”, zobacz przeczenie
ذنبه	dhanabuhu	jego ogon	Zaimek dołączony ـهُ, zobacz zaimki dołączone

Zwróć uwagę, że małpa jest w tekście rodzaju męskiego (قِرْد, qird). W tłumaczeniu zmieniamy ją na „małpę”, bo po polsku tak brzmi naturalnie.

Dlaczego ta książka pasuje do nauki

Krótkie historie. Większość bajek ma stronę albo dwie. Kończysz jedną za jednym posiedzeniem, co przy trudnym tekście ma ogromne znaczenie.

Powtarzalne formuły. Oprócz زعموا أن zobaczysz w kółko tę samą wymianę zdań: ktoś mówi „twój przypadek jest jak przypadek złodzieja i kupca”, a rozmówca pyta وكيف كان ذلك؟ (wa-kajfa kāna dhālika?, „a jak to było?”). Po kilku rozdziałach czytasz to bez zastanowienia.

Dużo dialogu. Zwierzęta się kłócą, proszą i spiskują w mowie niezależnej, a dialog czyta się łatwiej niż opis.

Najkrótsze zdania w naszej bibliotece. Wśród sześciu arabskich klasyków w aplikacji Kalila i Dimna ma najkrótsze średnio zdania. Pełne zestawienie jest w tekście Książki do nauki arabskiego.

Trudniejsza strona. Słownictwo pochodzi z VIII wieku, a pierwsze rozdziały to długi wstęp o mądrości i podróży Burzoego. Śmiało przeskocz do lwa i wołu. Tekst jest bez samogłosek, więc czytaj go z tłumaczeniem, mniej więcej od poziomu średniego.

Przeczytaj początek

Początek Kalili i Dimny jest za darmo na naszej stronie, po arabsku z tłumaczeniem pod każdym zdaniem i bez zakładania konta. Jeśli wolisz coś nowszego, zajrzyj do tekstu o Złamanych skrzydłach Gibrana po arabsku.

W aplikacji Learn Arabic Kalila i Dimna jest w oryginale z tłumaczeniem, obok pięciu innych klasyków oraz gramatyki i słówek, które do nich prowadzą. Premiera 1 grudnia: zapisz się na listę oczekujących, a małpa, cieśla i dwa szakale będą na ciebie czekać.