Kalila i Dimna

باب بعثة برزويه إلى بلاد الهند

Rozdział o wyprawie Burzoego do krainy Indii

أما بعد فإن الله تعالى خلق الخلق برحمته،

Otóż: Bóg Najwyższy stworzył wszelkie stworzenia w swym miłosierdziu,

ومن على عباده بفضله وكرمه ورزقهم ما يقدرون به على إصلاح معايشهم في الدنيا، ويدركون به استنقاذ أرواحهم من العذاب في الآخرة،

i w swej łasce i hojności obdarzył swoje sługi tym, dzięki czemu mogą urządzić swe życie na tym świecie i ocalić dusze od kary na tamtym,

وأفضل ما رزقهم الله تعالى ومن به عليهم بالعقل الذي هو دعامة لجميع الأشياء،

a najlepszym, czym Bóg Najwyższy ich obdarzył i co im darował, jest rozum, który jest podporą wszystkich rzeczy,

والذي لا يقدر أحدٌ في الدنيا على إصلاح معيشته ولا إحراز نفعٍ ولا دفع ضررٍ إلا به.

i bez którego nikt na świecie nie zdoła urządzić swego życia, zdobyć pożytku ani odwrócić szkody.

وكذلك طالب الآخرة مجتهد في العمل المنجي به روحه لا يقدر على إتمام عمله وإكماله إلا بالعقل الذي هو سبب كل خير ومفتاح كل سعادةٍ.

Tak samo ten, kto szuka życia wiecznego i trudzi się nad dziełem, którym ocala swą duszę, nie zdoła dokończyć i udoskonalić swego dzieła inaczej niż rozumem, który jest przyczyną wszelkiego dobra i kluczem do wszelkiego szczęścia.

فليس لأحد غنى عن العقل.

Nikt więc nie może obejść się bez rozumu.

والعقل مكتسب بالتجارب والأدب.

Rozum zdobywa się doświadczeniem i wykształceniem.

وله غريزةٌ مكنونةٌ في الإنسان كامنةٌ كالنار في الحجر لا تظهر ولا يرى ضوءها حتى يقدحها قادحٌ من الناس؛ فإذا قدحت ظهرت طبيعتها.

Ma on w człowieku ukryte wrodzone zarzewie, uśpione jak ogień w krzemieniu: nie ukazuje się i nie widać jego blasku, dopóki ktoś go nie skrzesze; a gdy zostanie skrzeszone, ujawnia się jego natura.

وكذلك العقل كامن في الإنسان لا يظهر حتى يظهره الأدب وتقويه التجارب.

Tak samo rozum tai się w człowieku i nie ukazuje się, dopóki wykształcenie go nie wydobędzie, a doświadczenie nie wzmocni.

ومن رزق العقل ومن به عليه وأعين على صدق قريحته بالأدب حرص على طلب سعد جده، وأدرك في الدنيا أمله، وحاز في الآخرة ثواب الصالحين.

Kto został obdarzony rozumem i komu wykształcenie pomogło rozwinąć prawdziwy wrodzony dar, ten zabiega o swoje szczęście, osiąga na tym świecie to, czego pragnie, a na tamtym zdobywa nagrodę sprawiedliwych.

وقد رزق الله الملك السعيد أنوشروان من العقل أفضله، ومن العلم أجزله؛ ومن المعرفة بالأمور أصوبها، ومن الأفعال أسدها، ومن البحث عن الأصول والفرع أنفعه؛

Bóg obdarzył szczęśliwego króla Anuszirwana najlepszym rozumem i najobfitszą wiedzą, najtrafniejszym rozeznaniem spraw, najsłuszniejszymi czynami i najpożyteczniejszym badaniem korzeni i gałęzi;

وبلغه من فنون اختلاف العلم، وبلوغ منزلة الفلسفة، ما لم يبلغه ملكٌ قط من الملوك قبله؛

i w rozmaitych gałęziach wiedzy oraz w osiągnięciu stopnia filozofii doprowadził go tam, dokąd żaden król przed nim nigdy nie doszedł;

حتى كان فيما طلب وبحث عنه من العلم أن بلغه عن كتاب بالهند،

aż w trakcie poszukiwań i badań wiedzy doszła go wieść o pewnej księdze w Indiach,

علم أنه أصل كل أدب ورأس كل علمٍ، والدليل على منفعةٍ، ومفتاح عمل الآخرة وعلمها، ومرعبة النجاة من هولها؛

i dowiedział się, że jest ona korzeniem wszelkiego wychowania i głową wszelkiej wiedzy, przewodnikiem ku pożytkowi, kluczem do dzieła i wiedzy życia wiecznego i drogą ocalenia przed jego grozą;

فأمر الملك وزيره بزرجمهر أن يبحث له عن رجل أديبٍ عاقل من أهل مملكته، بصير بلسان الفارسية، ماهر في كلام الهند؛

rozkazał więc król swemu wezyrowi Buzurdżmihrowi, by wyszukał mu spośród ludu jego królestwa człowieka wykształconego i rozumnego, biegłego w języku perskim i wprawnego w mowie Indii;

ويكون بليغاً باللسانين جميعاً، حريصاً على طلب العلم مجتهداً في استعمال الأدب، مبادراً في طلب العلم، والبحث عن كتب الفلسفة.

by był wymowny w obu językach, żądny wiedzy, gorliwy w stosowaniu dobrych obyczajów, skory do szukania nauki i badania ksiąg filozoficznych.

فأتاه برجلٍ أديب كامل العقل والأدب، معرفٍ بصناعة الطب، ماهر في الفارسية والهندية يقال له بروزيه؛ فلما دخل عليه كفر وسجد بين يديه.

Przyprowadził mu człowieka wykształconego, doskonałego rozumem i obyczajami, znanego ze sztuki lekarskiej, biegłego w perskim i indyjskim, imieniem Burzoe; gdy ten wszedł do króla, skłonił się nisko i padł przed nim na twarz.

فقال له الملك: يا بروزيه: إني قد اخترتك لما بلغني من فضلك وعلمك وعقلك، وحرصك على طلب العلم حيث كان.

Król rzekł do niego: „Burzoe! Wybrałem cię z powodu tego, co doszło do mnie o twej zacności, wiedzy i rozumie oraz o twej gorliwości w szukaniu wiedzy, gdziekolwiek by była.

وقد بلغني عن كتاب بالهند مخزون في خزائنهم،

Doszła mnie wieść o księdze w Indiach, przechowywanej w ich skarbcach”.

وقص عليه ما بلغه عنه.

I opowiedział mu, co o niej słyszał.

وقال له: تجهز فإني مرحلك إلى أرض الهند؛ فتلطف بعقلك وحسن أدبك وناقد رأيك، لاستخراج هذا الكتاب من خزائنهم ومن قبل علمائهم؛ فتستفيد بذلك وتفيدنا.

I rzekł do niego: „Przygotuj się, bo wysyłam cię do ziemi Indii; działaj zręcznie rozumem, dobrymi obyczajami i bystrym sądem, by wydobyć tę księgę z ich skarbców i od ich uczonych; tak odniesiesz z tego korzyść i nam ją przyniesiesz.

وما قدرت عليه من كتب الهند مما ليس في خزائننا منه شيءٌ فأحمله معك؛

A jakie zdołasz zdobyć księgi Indii, których nie ma w naszych skarbcach, przywieź ze sobą;

وخذ معك من المال ما تحتاج إليه، وعجل ذلك،

weź ze sobą tyle pieniędzy, ile potrzebujesz, i pospiesz się;

ولا تقصر في طلب العلوم وإن أكثرت فيه النفقة، فإن جميع ما في خزائني مبذول لك في طلب العلوم.

nie żałuj niczego w poszukiwaniu nauk, choćby koszty były wielkie, bo wszystko, co jest w moich skarbcach, oddane jest tobie na poszukiwanie nauk”.

وأمر بإحضار المنجمين؛ فاختاروا له يوماً يسير فيه، وساعة صالحةً يخرج فيها.

Kazał wezwać astrologów, a ci wybrali mu dzień wyruszenia i pomyślną godzinę wyjazdu.

وحمل معه من المال عشرين جراباً؛ كل جرابٍ فيه عشرة آلاف دينار.

Zabrał ze sobą dwadzieścia worów pieniędzy; w każdym worze było dziesięć tysięcy dinarów.

فلما قدم بروزيه بلاد الهند طاف بباب الملك ومجالس السوقة، وسأل عن خواص الملك والأشراف والعلماء والفلاسفة؛

Gdy Burzoe przybył do Indii, krążył u bram królewskich i po zgromadzeniach prostego ludu, i wypytywał o zaufanych króla, o możnych, uczonych i filozofów;

فجعل يغشاهم في منازلهم، ويتلقاهم بالتحية، ويخبرهم بأنه رجل غريب قدم بلادهم لطلب العلوم والأدب، وأنه محتاج إلى معاونتهم في ذلك.

i zaczął odwiedzać ich w domach, witać ich pozdrowieniami i mówić im, że jest obcym, który przybył do ich kraju szukać nauk i wykształcenia, i że potrzebuje w tym ich pomocy.

فلم يزل كذلك زماناً طويلاً يتأدب عن علماء الهند بما هو عالم بجميعه؛ وكأنه لا يعلم منه شيئاً؛ وهو فيما بين ذلك يستر بغيته وحاجته.

Trwał tak przez długi czas, ucząc się od uczonych Indii tego, co sam znał w całości, jakby nic o tym nie wiedział; a przez cały ten czas ukrywał swój cel i potrzebę.

واتخذ في تلك الحالة لطول مقامه أصدقاء كثيرةٌ من الأشراف والعلماء والفلاسفة والسوقة ومن أهل كل طبقة وصناعةٍ؛

W tym czasie, dzięki długiemu pobytowi, zyskał wielu przyjaciół wśród możnych, uczonych, filozofów i prostego ludu, wśród ludzi wszelkiego stanu i rzemiosła;

وكان قد اتخذ من بين أصدقائه رجلاً واحداً قد اتخذه لسره وما يحب مشاورته فيه؛

a spośród przyjaciół wybrał jednego człowieka, którego uczynił powiernikiem swej tajemnicy i z którym lubił się naradzać;

للذي ظهر له من فضله وأدبه، واستبان له من صحة إخائه؛ وكان يشاوره في الأمور، ويرتاح إليه في جميع ما أهمه.

dla zacności i ogłady, które w nim dostrzegł, i dla szczerości braterstwa, która stała się dla niego jasna; naradzał się z nim we wszystkich sprawach i znajdował u niego ukojenie we wszystkim, co go trapiło.

إلا أنه كان يكتم منه الأمر الذي قدم من أجله لكي يبلوه ويخبره، وينظر هل هو أهل أن يطلعه على سره.

Ukrywał jednak przed nim sprawę, dla której przybył, by go wypróbować i poznać, i zobaczyć, czy jest godny, by wtajemniczyć go w swój sekret.

فقال له يوماً وهما جالسان: يا أخي ما أريد أن أكتمك من أمري فوق الذي كتمتك.

Pewnego dnia, gdy siedzieli razem, rzekł do niego: „Bracie mój, nie chcę ukrywać przed tobą mojej sprawy bardziej, niż już ukrywałem.

فاعلم أنني لأمرٍ قدمت، وهو غير الذي يظهر مني؛ والعاقل يكتفي من الرجل بالعلامات من نظره، حتى يعلم سر نفسه وما يضمره قلبه.

Wiedz, że przybyłem w sprawie innej niż ta, którą okazuję; a mądremu wystarczą znaki w spojrzeniu człowieka, by poznać tajemnicę jego duszy i to, co skrywa jego serce”.

قال له الهندي: إني وإن لم أكن بدأتك وأخبرتك بما جئت له، وإياه تريد؛ وأنك تكتم أمراً تطلبه، وتظهر غيره؛ ما خفي علي ذلك منك.

Hindus odrzekł mu: „Choć nie odezwałem się pierwszy i nie powiedziałem ci, po co przybyłeś i czego chcesz, ani że ukrywasz sprawę, której szukasz, a pokazujesz inną, nie było to przede mną ukryte.

ولكني لرغبتي في إخائك، كرهت أن أواجهك به.

Lecz pragnąc twojej przyjaźni, nie chciałem ci tego mówić prosto w oczy.

وإنه قد استبان ما تخفيه مني.

To, co przede mną ukrywasz, stało się jasne.

فأما إذ قد أظهرت ذلك، وأفصحت به وبالكلام فيه، فإني مخبرك عن نفسك، ومظهر لك سريرتك، ومعلمك بحالك التي قدمت لها؛

Skoro jednak to wyjawiłeś i otwarcie o tym mówisz, powiem ci o tobie samym, odsłonię przed tobą twoje wnętrze i oznajmię, po co przybyłeś:

فإنك قدمت بلادنا لتسلبنا كنوزنا النفيسة، فتذهب بها إلى بلادك، وتسر بها ملكك.

przybyłeś do naszego kraju, by zrabować nam nasze cenne skarby, zabrać je do swojej ziemi i uradować nimi swego króla.

وكان قدومك بالمكر والخديعة.

A przybyłeś z podstępem i oszustwem.

ولكني لما رأيت صبرك، ومواظبتك على طلب حاجتك، والتحفظ من أن يسقط منك الكلام،

Lecz gdy ujrzałem twoją cierpliwość, wytrwałość w dążeniu do celu i ostrożność, by nie wymknęło ci się żadne słowo

مع طول مكثك عندنا، بشيءٍ يستدل به على سريرتك وأمورك، ازددت رغبةً في إخائك، وثقة بعقلك، فأحببت مودتك.

przez cały długi pobyt u nas, z którego można by odgadnąć twoje wnętrze i sprawy, jeszcze bardziej zapragnąłem twego braterstwa, zaufałem twemu rozumowi i pokochałem twoją przyjaźń.

فإني لم أر في الرجال رجلاً هو أرصن منك عقلاً، ولا أحسن أدباً، ولا أصبر على طلب العلم ولا أكتم لسره منك؛

Nie widziałem bowiem wśród ludzi męża o rozumie bardziej statecznym niż ty, ani lepiej wychowanego, ani cierpliwszego w szukaniu wiedzy, ani lepiej strzegącego swej tajemnicy;

ولا سيما في بلاد الغربة، ومملكة غير مملكتك، عند قومٍ لا تعرف سنتهم.

zwłaszcza na obczyźnie, w cudzym królestwie, wśród ludu, którego obyczajów nie znasz.

وإن عقل الرجل ليبين في ثماني خصال: الأولى الرفق، والثانية أن يعرف الرجل نفسه فيحفظها، والثالثة طاعة الملوك، والتحري لما يرضيهم.

Rozum człowieka przejawia się w ośmiu przymiotach: pierwszy to łagodność; drugi, by człowiek znał samego siebie i strzegł się; trzeci to posłuszeństwo królom i staranie o to, co im miłe.

والرابعة معرفة الرجل موضع سره، وكيف ينبغي أن يطلع عليه صديقه، والخامسة أن يكون على أبواب الملوك أديباً ملق اللسان.

Czwarty, by człowiek wiedział, gdzie złożyć swą tajemnicę i jak powinien wtajemniczyć w nią przyjaciela; piąty, by u bram królewskich był dobrze wychowany i miał gładki język.

والسادسة أن يكون لسره وسر غيره حافظاً.

Szósty, by strzegł zarówno swojej tajemnicy, jak i cudzej.

والسابعة أن يكون على لسانه قادراً، فلا يتكلم إلا بما يأمن تبعته.

Siódmy, by panował nad swym językiem i nie mówił nic poza tym, czego skutków jest pewien.

والثامنة إن كان بالمحفل لا يتكلم إلا بما يسأل عنه.

Ósmy, by w zgromadzeniu mówił tylko o tym, o co go pytają.

فمن اجتمعت فيه هذه الخصال كان هو الداعي الخير إلى نفسه.

Kto łączy w sobie te przymioty, ten sam przywołuje do siebie dobro.

وهذه الخصال كلها قد اجتمعت فيك، وبانت لي منك.

Wszystkie te przymioty połączyły się w tobie i wyraźnie je u ciebie dostrzegłem.

فالله تعالى يحفظك، ويعينك على ما قدمت له؛

Niech Bóg Najwyższy cię strzeże i wspomoże w tym, po co przybyłeś.

فمصادقتك إياي، وإن كانت لتسلبني كنزي وفخري وعلمي، تجعلك أهلاً لأن تسعف بحاجتك، وتشفع بطلبتك، وتعطي سؤلك.

Twoja przyjaźń ze mną, choćby miała posłużyć do zrabowania mego skarbu, mojej chluby i mojej wiedzy, czyni cię godnym, by twoja potrzeba została zaspokojona, prośba wysłuchana, a to, o co prosisz, dane”.

فقال له بروزيه: إني كنت هيأت كلاماً كثيراً، وشعبت له شعوباً؛ وأنشأت له أصولاً وطرقاً؛

Burzoe rzekł do niego: „Przygotowałem wiele słów, rozgałęziłem je na liczne gałęzie i ułożyłem dla nich podstawy i drogi;

فلما انتهيت إلى ما بدأتني به من إطلاعك على أمري والذي قدمت له، وألقيته علي من ذات نفسك،

lecz gdy doszedłem do tego, od czego ty zacząłeś, okazując, że znasz moją sprawę i cel mego przybycia, i co sam z siebie mi wyłożyłeś,

ورغبتك فيما ألقيت من القول، اكتفيت باليسير من الخطاب معك، وعرفت الكبير من أموري بالصغير من الكلام، واقتصرت به معك على الإيجاز.

i twoją życzliwość w tym, co powiedziałeś, poprzestałem na niewielu słowach, małą mową wyraziłem wielkie sprawy i ograniczyłem się wobec ciebie do zwięzłości.

ورأيت من إسعافك إياي بحاجتي ما دلني على كرمك وحسن وفائك: فإن الكلام إذا ألقي إلى الفيلسوف، والسر إذا استودع إلى اللبيب الحافظ،

I w tym, że spełniłeś moją potrzebę, ujrzałem dowód twej szlachetności i pięknej wierności: bo słowo powierzone filozofowi i tajemnica złożona u mądrego strażnika

فقد حصن وبلغ به نهاية أمل صاحبه، كما يحصن الشيء النفيس في القلاع الحصينة.

są bezpieczne, a ich właściciel osiąga dzięki nim szczyt swych nadziei, jak cenna rzecz bywa strzeżona w warownych twierdzach”.

قال له الهندي: لا شيء أفضل من المودة.

Hindus rzekł do niego: „Nie ma nic lepszego niż przyjaźń.

ومن خلصت مودته كان أهلاً أن يخلطه الرجل بنفسه، ولا يدخر عنه شيئاً، ولا يكتمه سراً: فإن حفظ السر رأس الأدب.

Ten, czyja przyjaźń jest szczera, zasługuje, by traktować go jak siebie samego, niczego mu nie skąpić i żadnej tajemnicy przed nim nie ukrywać: bo dochowanie tajemnicy jest głową dobrego wychowania.

فإذا كان السر عند الأمين الكتوم فقد احترز من التضييع؛ مع أنه خليق ألا يتكلم به؛ ولا يتم سرٌ بين اثنين قد علماه وتفاوضاه.

Gdy tajemnica jest u człowieka wiernego i dyskretnego, jest zabezpieczona przed utratą, choć najlepiej w ogóle o niej nie mówić; a nie pozostaje całą tajemnica między dwojgiem, którzy ją znają i o niej rozmawiali.

فإذا تكلم بالسر اثنان فلا بد من ثالث من جهة أحدهما؛ فإذا صار إلى الثلاثة فقد شاع وذاع، حتى لا يستطيع صاحبه أن يجحده ويكابر عنه؛

Gdy o tajemnicy mówi dwóch, nieuchronnie pojawi się trzeci od strony któregoś z nich; a gdy dojdzie do trzech, już się rozeszła i rozniosła, tak że jej właściciel nie może się jej wyprzeć ani jej zaprzeczyć;

كالغيم إذا كان متقطعاً في السماء فقال قائل: هذا غيمٌ متقطعٌ، لا يقدر أحدٌ على تكذيبه.

jak chmury porozrywane na niebie: jeśli ktoś powie: „to porozrywane chmury”, nikt nie zdoła mu zarzucić kłamstwa.

وأنا قد يداخلني من مودتك وخلطتك سرورٌ لا يعدله شيءٌ.

Co do mnie, twoja przyjaźń i bliskość napełniają mnie radością, której nic nie dorówna.

وهذا الأمر الذي تطلبه مني أعلم أنه من الأسرار التي لا تكتم؛ فلا بد أن يفشو ويظهر، حتى يتحدث به الناس.

Lecz to, o co mnie prosisz, wiem, należy do tajemnic, których nie da się ukryć; musi się rozejść i wyjść na jaw, aż ludzie zaczną o tym mówić.

فإذا فشا فقد سعيت في هلاكي هلاكاً لا أقدر على الفداء منه بالمال وإن كثر:

A gdy się rozejdzie, sprowadzisz na mnie zgubę, zgubę, z której nie zdołam się wykupić żadnymi pieniędzmi, choćby było ich wiele:

لأن ملكنا فظٌ غليظُ، يعاقب على الذنب الصغير أشد العقاب؛ فكيف مثل هذا الذنب العظيم؟

nasz król bowiem jest szorstki i surowy, za drobne przewinienie karze najcięższą karą; cóż dopiero za tak wielkie przewinienie jak to?

وإذا حملتني المودة التي بين وبينك فأسعفتك بحاجتك لم يرد عقابه عني شيءٌ.

A jeśli przyjaźń, która jest między mną a tobą, skłoni mnie do spełnienia twej potrzeby, nic nie odwróci ode mnie jego kary”.

قال بروزيه: إن العلماء قد مدحت الصديق إذا كتم سر صديقه وأعانه على الفوز.

Burzoe rzekł: „Uczeni chwalili przyjaciela, który strzeże tajemnicy przyjaciela i pomaga mu osiągnąć powodzenie.

وهذا الأمر الذي قدمت له، لمثلك ذخرته، وبك أرجو بلوغه؛ وأنا واثقٌ بكرم طباعك ووفور عقلك، وأعلم أنك لا تخشى مني ولا تخاف أن أبديه؛

Sprawę, dla której przybyłem, zachowałem dla kogoś takiego jak ty i przez ciebie mam nadzieję ją osiągnąć; ufam szlachetności twej natury i obfitości twego rozumu i wiem, że nie boisz się mnie ani nie obawiasz, że ją wyjawię;

بل تخشى أهل بيتك الطائفين بك وبالملك أن يسعوا بك إليه.

boisz się raczej domowników, którzy krążą wokół ciebie i króla, by nie donieśli na ciebie przed nim.

وأنا أرجو ألا يشيع شيءٌ من هذا الأمر: لأني أنا ظاعنٌ وأنت مقيمٌ، وما أقمت فلا ثالث بيننا.

Ja zaś mam nadzieję, że nic z tej sprawy się nie rozejdzie: bo ja odjeżdżam, a ty zostajesz, a dopóki zostajesz, nie ma między nami trzeciego”.

فتعاهدا على هذا جميعاً.

I tak obaj zobowiązali się do tego wzajemnie.

وكان الهندي خازن الملك، وبيده مفاتيح خزائنه.

Hindus był skarbnikiem króla i w jego ręku były klucze do królewskich skarbców.

فأجابه إلى ذلك الكتاب وعلى غيره من الكتب.

Zgodził się więc dać mu tę księgę, a także inne księgi.

فأكب على تفسيره ونقله من اللسان الهندي إلى اللسان الفارسي؛ وأتعب نفسه، وأنصب بدنه ليلاً ونهاراً.

Burzoe oddał się objaśnianiu jej i przekładaniu z języka indyjskiego na perski; trudził się i wycieńczał swe ciało dniem i nocą.

وهو مع ذلك وجلٌ وفزعٌ من ملك الهند؛ خائفٌ على نفسه من أن يذكر الملك الكتاب في وقتٍ لا يصادفه في خزائنه.

A przy tym drżał i lękał się króla Indii, bojąc się o siebie, by król nie przypomniał sobie o księdze w chwili, gdy nie znalazłby jej w swych skarbcach.

فلما فرغ من انتساخ الكتاب وغيره مما أراد من سائر الكتب. كتب إلى أنوشروان يعلمه بذلك.

Gdy skończył przepisywać księgę i to, czego chciał z innych ksiąg, napisał do Anuszirwana, by go o tym powiadomić.

فلما وصل إليه الكتاب، سر بذلك سروراً شديداً، ثم تخوف معاجلة المقادير أن تنغص عليه الفرحة؛ فكتب إلى بروزيه يأمره بتعجيل القدوم.

Gdy list do niego dotarł, ucieszył się ogromnie; potem jednak zląkł się, że los nagle zmąci mu radość, i napisał do Burzoego, rozkazując mu jak najszybciej powrócić.

فسار بروزيه متوجهاً نحو كسرى.

I Burzoe wyruszył w drogę do Chosroesa.

فلما رأى الملك ما قد مسه من الشحوب والتعب والنصب،

Gdy król ujrzał bladość, zmęczenie i wyczerpanie, które go dotknęły,

قال له: أيها العبد الناصح الذي كان يأكل ثمرة ما قد غرس، أبشر وقر عيناً: فإني مشرفك وبالغٌ بك أفضل درجةٍ.

rzekł do niego: „O wierny sługo, który będziesz jadł owoc tego, coś zasadził, raduj się i bądź spokojny: wywyższę cię i wyniosę na najwyższy stopień”.

وأمره أن يريح بدنه سبعة أيام.

I rozkazał mu dać ciału odpocząć przez siedem dni.

فلما كان اليوم الثامن، أمر الملك أن يجتمع إليه الأمراء والعلماء.

Ósmego dnia król rozkazał, by zebrali się u niego książęta i uczeni.

فلما اجتمعوا، أمر بروزيه بالحضور.

Gdy się zebrali, kazał przybyć Burzoemu.

فحضر ومعه الكتب؛ ففتحها وقرأها على من حضر من أهل المملكة.

Przyszedł z księgami, otworzył je i odczytał obecnym ludziom królestwa.

فلما سمعوا ما فيها من العلم فرحواً فرحاً شديداً؛ وشكروا لله على ما رزقهم، ومدحوا بروزيه وأثنوا عليه؛

Gdy usłyszeli zawartą w nich wiedzę, uradowali się bardzo; dziękowali Bogu za to, czym ich obdarzył, i chwalili, i sławili Burzoego;

وأمر الملك أن تفتح لبروزيه خزائن اللؤلؤ والزبرجد والياقوت والذهب والفضة؛ وأمره أن يأخذ من الخزائن ما شاء من مالٍ أو كسوةٍ؛

A król kazał otworzyć dla Burzoego skarbce pereł, chryzolitów, rubinów, złota i srebra i polecił mu wziąć z nich, ile zechce, bogactw lub szat;

وقال: يا بروزيه إني قد أمرت أن تجلس على مثل سريري هذا، وتلبس تاجاً، وتترأس على جميع الأشراف.

i rzekł: „Burzoe, rozkazałem, byś zasiadał na tronie podobnym do tego mojego, nosił koronę i przewodził wszystkim możnym”.

فسجد بروزيه للملك ودعا له وطلب من الله

Burzoe padł na twarz przed królem, modlił się za niego i wzywał Boga,

وقال: أكرم الله تعالى الملك كرامة الدنيا والآخرة، وأحسن عني ثوابه وجزاءه؛

i rzekł: „Niech Bóg Najwyższy obdarzy króla czcią tego świata i tamtego i niech za mnie najpiękniej go wynagrodzi i odpłaci;

فإني بحمد الله مستغنٍ عن المال بما رزقني الله على يد الملك السعيد الجد، العظيم الملك؛

bo, chwała Bogu, nie potrzebuję bogactw dzięki temu, czym Bóg mnie obdarzył ręką króla tak szczęśliwego losu i tak wielkiego władztwa;

ولا حاجة لي بالمال؛ لكن لما كلفني الملك ذلك وعلمت أنه يسره، أنا أمضي إلى الخزائن فآخذ منها طلباً لمرضاته وامتثالاً لأمره.

Nie potrzebuję bogactw; skoro jednak król mi to polecił, a wiem, że go to raduje, pójdę do skarbców i wezmę z nich, by zyskać jego przychylność i spełnić jego rozkaz”.

ثم قصد خزانة الثياب فأخذ منها تختاً من طرائف خراسان من ملابس الملوك.

Potem udał się do skarbca szat i wziął z niego skrzynię osobliwości z Chorasanu, z szat królewskich.

فلما قبض بروزيه ما اختاره ورضيه من الثياب قال: أكرم الله تعالى الملك ومد في عمره أبداً.

Gdy Burzoe odebrał szaty, które wybrał i które mu się spodobały, rzekł: „Niech Bóg Najwyższy uczci króla i przedłuży jego życie na wieki.

لابد أن الإنسان إذا أكرم وجب عليه الشكر؛ وإن كان قد استوجبه تعباً ومشقةً فقد كان فيهما رضا الملك.

Z pewnością, gdy człowiek zostaje uczczony, winien jest wdzięczność; a choćby zasłużył na to trudem i mozołem, w nich właśnie było upodobanie króla.

وأما أنا فما لقيته من عناءٍ وتعبٍ ومشقةٍ، لما أعلم أن لكم فيه الشرف يأهل هذا البيت!

Co do mnie, wszelki trud, zmęczenie i mozół, które mnie spotkały, znosiłem, wiedząc, że jest w tym wasza chwała, o ludzie tego domu!

فإن لم أزل إلى هذا اليوم تابعاً رضاكم، أرى العسير فيه يسيراً. والشاق هيناً، والنصب والأذى سروراً ولذةً: لما أعلم أن لكم فيه رضاً وقربة عندكم.

Do dziś bowiem nieustannie zabiegam o wasze upodobanie, widząc w tym trudne łatwym, uciążliwe lekkim, a znój i cierpienie radością i rozkoszą: bo wiem, że jest w tym wasze zadowolenie i bliskość z wami.

ولكني أسألك أيها الملك حاجة تسعفني بها، وتعطيني فيها سؤلي: فإن حاجتي يسيرةٌ، وفي قضائها فائدةٌ كثيرةٌ.

Lecz proszę cię, o królu, o jedną łaskę, którą mi wyświadczysz, dając mi to, o co proszę: moja potrzeba jest niewielka, a w jej spełnieniu wielki pożytek”.

قال أنوشروان: قل فكل حاجةٍ لك من قبلنا مقضيةٌ، ولم نرد طلبتك؛ فكيف ما سوى ذلك؟

Anuszirwan rzekł: „Mów, bo każda twoja potrzeba jest u nas spełniona i nie odrzucimy twej prośby; jakże więc mielibyśmy odrzucić cokolwiek innego?

فقل ولا تحتشم؛ فإن الأمور كلها مبذولة لك.

Mów więc i nie krępuj się, bo wszystko jest dla ciebie”.

قال بروزيه: أيها الملك لا تنظر إلى عنائي في رضاك وانكماشي في طاعتك؛

Burzoe rzekł: „O królu, nie patrz na mój trud dla twego zadowolenia ani na moją gorliwość w posłuszeństwie tobie;

فإنما أنا عبدك يلزمني بذل مهجتي في رضاك؛ ولو لم تجزني لم يكن ذلك عندي عظيماً ولا واجباً على الملك؛

jestem bowiem tylko twoim sługą, zobowiązanym oddać życie dla twego zadowolenia; a gdybyś mnie nie nagrodził, nie uznałbym tego za rzecz wielką i nie byłoby to obowiązkiem króla;

ولكن لكرمه وشرف منصبه عمد إلى مجازاتي؛ وخصني وأهل بيتي بعلو المرتبة ورفع الدرجة؛ حتى لو قدر أن يجمع لنا بين شرف الدنيا والآخرة لفعل.

lecz z hojności i dostojeństwa swego urzędu postanowił mnie nagrodzić i wyróżnił mnie i mój dom wysoką pozycją i wyniesieniem; a gdyby mógł połączyć dla nas chwałę tego świata i tamtego, uczyniłby to.

فجزاه الله عنا أفضل الجزاء.

Niech Bóg odpłaci mu za nas najlepszą zapłatą”.

قال أنوشروان: اذكر حاجتك، فعلى ما يسرك.

Anuszirwan rzekł: „Wyjaw swą potrzebę, a stanie się, jak ci miło”.

فقال بروزيه: حاجتي أن يأمر الملك، أعلاه الله تعالى، وزيره بزرجمهر بن البختكان؛

Burzoe rzekł: „Moja prośba jest taka, by król, niech go Bóg Najwyższy wywyższy, rozkazał swemu wezyrowi Buzurdżmihrowi, synowi al-Bachtakana,

ويقسم عليه أن يعمل فكره، ويجمع رأيه، ويجهد طاقته، ويفرغ قلبه في نظم تأليف كلامٍ متقنٍ محكمٍ؛

i zaklinał go, by wytężył myśl, zebrał rozwagę, dobył wszystkich sił i oddał całe serce ułożeniu starannego, mocno spojonego pisma;

ويجعله باباً يذكر فيه أمري ويصف حالي؛ ولا يدع من المبالغة في ذلك أقصى ما يقدر عليه.

i uczynił z niego rozdział, w którym opowie o mnie i opisze mój los, nie szczędząc w tym najwyższego wysiłku, na jaki go stać.

ويأمره إذا استتمه أن يجعله أول الأبواب التي تقرأ قبل باب الأسد والثور:

I niech mu rozkaże, gdy go ukończy, uczynić go pierwszym z rozdziałów czytanych przed rozdziałem o Lwie i Byku:

فإن الملك إذا فعل ذلك فقد بلغ بي وبأهلي غاية الشرف وأعلى المراتب؛

bo jeśli król to uczyni, wyniesie mnie i mój ród na szczyt chwały i najwyższe stopnie,

وأبقى لنا ما لا يزال ذكره باقياً على الأبد حيثما قرئ هذا الكتاب.

i pozostawi nam coś, o czym pamięć trwać będzie na wieki, gdziekolwiek czytana będzie ta księga”.

فلما سمع كسرى أنوشروان والعظماء مقالته وما سمت إليه نفسه من محبة إبقاء الذكر استحسنوا طلبته واختياره،

Gdy Chosroes Anuszirwan i dostojnicy usłyszeli jego słowa i to, do czego wznosiła się jego dusza w pragnieniu trwałej pamięci, pochwalili jego prośbę i wybór,

وقال كسرى: حباً وكرامةً لك يا بروزيه، إنك لأهل أن تسعف بحاجتك؛ فما أقل ما قنعت به وأيسره عندنا! وإن كان خطره عندك عظيماً.

I rzekł Chosroes: „Z miłością i czcią dla ciebie, Burzoe! Zaiste godzien jesteś, by spełniono twą prośbę; jakże mało jest to, czym się zadowoliłeś, i jakże łatwe dla nas! Choć w twoich oczach ma to wielką wagę”.

ثم أقبل أنوشروان على وزيره بزرجمهر فقال له: قد عرفت مناصحة بروزيه لنا، وتجشمه المخاوف والمهالك فيما يقربه منا، وإتعابه بدنه فيما يسرنا،

Potem Anuszirwan zwrócił się do swego wezyra Buzurdżmihra i rzekł mu: „Znasz wierną służbę Burzoego dla nas, jak narażał się na strachy i niebezpieczeństwa w tym, co go do nas zbliża, jak wycieńczał swe ciało w tym, co nas raduje,

وما أتى به إلينا من المعروف، وما أفادنا الله على يده من الحكمة والأدب الباقي لنا فخره،

dobrodziejstwo, które nam przyniósł, i mądrość oraz wiedzę, którymi Bóg obdarzył nas jego ręką, a których chwała pozostanie przy nas,

وما عرضنا عليه من خزائننا لنجزيه بذلك على ما كان منه، فلم تمل نفسه إلى شيءٍ من ذلك؛

i ofiarowaliśmy mu nasze skarbce, by go wynagrodzić za to, czego dokonał, lecz jego dusza nie skłoniła się ku niczemu z tego;

وكان بغيته وطلبته منا أمراً يسيراً رآه هو الثواب منا له والكرامة الجليلة عنده؛ فإني أحب أن تتكلم في ذلك وتسعفه بحاجته وطلبته.

jego pragnieniem i prośbą wobec nas była rzecz niewielka, którą uznał za naszą nagrodę dla siebie i za wielki zaszczyt; chcę więc, byś się tym zajął i spełnił jego potrzebę i prośbę.

واعلم أن ذلك مما يسرني، ولا تدع شيئاً من الاجتهاد والمبالغة إلا بلغته، وإن نالتك فيه مشقة.

Wiedz, że to sprawia mi radość; nie szczędź żadnej gorliwości i starania, posuń je do granic, choćby cię to kosztowało trudu.

وهو أن تكتب باباً مضارعاً لتلك الأبواب التي في الكتاب؛

Chodzi o to, byś napisał rozdział podobny do tamtych rozdziałów, które są w księdze;

وتذكر فيه فضل بروزيه، وكيف كان ابتداء أمره وشأنه، وتنسبه إليه وإلى حسبه وصناعته،

wspomnij w nim o zacności Burzoego i o tym, jak zaczęły się jego życie i losy, i przypisz go jemu, jego rodowi i rzemiosłu;

وتذكر فيه بعثته إلى بلاد الهند في حاجتنا؛ وما أفدنا على يديه من هنالك؛

wspomnij w nim o jego wyprawie do Indii w naszej sprawie i o tym, co jego rękami stamtąd zyskaliśmy,

وشرفنا به وفضلنا على غيرنا؛ وكيف كان حال بروزيه وقدومه من بلاد الهند؛

jak nas to uczciło i wywyższyło ponad innych, i jaki był los Burzoego i jego powrót z Indii;

فقل ما تقدر عليه من التقريظ والإطناب في مدحه، وبالغ في ذلك أفضل المبالغة واجتهد في ذلك اجتهاداً يسر بروزيه وأهل المملكة.

powiedz, ile tylko zdołasz, na jego chwałę i rozwiń jego pochwałę; dojdź w tym do granic i staraj się tak, by uradowało to Burzoego i lud królestwa.

وإن بروزيه أهل لذلك مني ومن جميع أهل المملكة ومنك أيضاً: لمحبتك للعلوم.

Burzoe bowiem jest tego godzien z mojej strony, ze strony całego ludu królestwa, a także z twojej: z racji twej miłości do nauk.

واجهد أن يكون غرض هذا الكتاب الذي ينسب إلى بروزيه أفضل من أغراض تلك الأبواب عند الخاص والعام، وأشد مشاكلةً لحال هذا العلم:

Staraj się, by cel tego pisma, które nosić będzie imię Burzoego, był w oczach możnych i prostego ludu lepszy niż cele tamtych rozdziałów i bardziej zgodny z naturą tej wiedzy:

فإنك أسعد الناس كلهم بذلك: لانفرادك بهذا الكتاب، واجعله أول الأبواب.

jesteś bowiem w tym najszczęśliwszy ze wszystkich ludzi, skoro to pismo będzie wyłącznie twoje; i uczyń je pierwszym z rozdziałów.

فإذا أنت عملته ووضعته في موضعه فأعلمني لأجمع أهل المملكة وتقرأه عليهم، فيظهر فضلك واجتهادك في محبتنا؛ فيكون لك بذلك فخر.

Gdy je napiszesz i umieścisz na właściwym miejscu, powiadom mnie, abym zgromadził lud królestwa, a ty im je odczytasz; wtedy ujawni się twoja zacność i gorliwość w miłości do nas, i będzie to dla ciebie chlubą”.

فلما سمع بزرجمهر مقالة الملك خر له ساجداً،

Gdy Buzurdżmihr usłyszał słowa króla, padł przed nim na twarz

وقال: أدام الله لك أيها الملك البقاء، وبلغك أفضل منازل الصالحين في الآخرة والأولى؛ لقد شرفتني بذلك شرفاً باقياً إلى الأبد.

i rzekł: „Niech Bóg przedłuży twe życie, o królu, i doprowadzi cię do najwyższych siedzib sprawiedliwych na tamtym świecie i na tym; uczciłeś mnie tym zaszczytem, który przetrwa na wieki”.

ثم خرج بزرجمهر من عند الملك، فوصف بروزيه من أول يوم دفعه أبواه إلى المعلم، ومضيه إلى بلاد الهند في طلب العقاقير والأدوية؛

Potem Buzurdżmihr wyszedł od króla i opisał Burzoego od pierwszego dnia, gdy rodzice oddali go nauczycielowi, i jego podróż do Indii w poszukiwaniu ziół i leków,

وكيف تعلم خطوطهم ولغتهم؛ إلى أن بعثه أنوشروان إلى الهند في طلب الكتاب.

i jak nauczył się ich pisma i języka, aż do chwili, gdy Anuszirwan wysłał go do Indii po księgę.

ولم يدع من فضائل بروزيه وحكمته وخلائقه ومذهبه أمراً إلا نسقه، وأتى به بأجود ما يكون من الشرح.

Nie pominął niczego z zalet Burzoego, jego mądrości, charakteru i sposobu życia, lecz wszystko uporządkował i przedstawił jak najpiękniej.

ثم أعلم الملك بفراغه منه.

Potem oznajmił królowi, że je ukończył.

فجمع أنوشروان أشراف قومه وأهل مملكته، وأدخلهم إليه؛

Anuszirwan zgromadził możnych swego ludu i mieszkańców królestwa i wprowadził ich do siebie;

وأمر بزرجمهر بقراءة الكتاب، وبروزيه قائم إلى جانب بزرجمهر، وابتدأ بوصف بروزيه حتى انتهى إلى آخره.

i polecił Buzurdżmihrowi odczytać pismo, a Burzoe stał obok Buzurdżmihra; ten zaczął od opisu Burzoego i doczytał do końca.

ففرح الملك بما أتى به بزرجمهر من الحكمة والعلم.

Król uradował się mądrością i wiedzą, którą wykazał Buzurdżmihr.

ثم أثنى الملك وجميع من حضره على بزرجمهر، وشكروه ومدحوه؛

Potem król i wszyscy obecni wychwalali Buzurdżmihra, dziękowali mu i sławili go;

وأمر الملك بمال جزيل وكسوةٍ وحليٍ وأوانٍ؛ فلم يقبل من ذلك شيئاً غير كسوةٍ كانت من ثياب الملوك.

a król kazał dać mu obfite pieniądze, szaty, klejnoty i naczynia; on jednak nie przyjął z tego nic poza jedną szatą z królewskich strojów.

ثم شكر له ذلك بروزيه وقبل رأسه ويده؛

Wtedy Burzoe podziękował mu za to i ucałował jego głowę i rękę;

وأقبل بروزيه على الملك وقال: أدام الله لك الملك والسعادة

i Burzoe zwrócił się do króla, mówiąc: „Niech Bóg zachowa ci królestwo i szczęście,

فقد بلغت بي وبأهلي غاية الشرف بما أمرت به بزرجمهر من صنعه الكتاب في أمري وإبقاء ذكري.

bo wyniosłeś mnie i mój ród na szczyt chwały, rozkazując Buzurdżmihrowi napisać o mnie i zachować pamięć o mnie”.