Kelile ve Dimne

باب بعثة برزويه إلى بلاد الهند

Berzuye'nin Hindistan'a Gönderilişi Bölümü

أما بعد فإن الله تعالى خلق الخلق برحمته،

Söze gelince: Yüce Allah bütün yaratılmışları rahmetiyle yarattı,

ومن على عباده بفضله وكرمه ورزقهم ما يقدرون به على إصلاح معايشهم في الدنيا، ويدركون به استنقاذ أرواحهم من العذاب في الآخرة،

lütfu ve cömertliğiyle kullarına ihsanda bulundu; onlara dünyada geçimlerini düzene koyacakları ve ahirette ruhlarını azaptan kurtaracakları şeyi rızık olarak verdi,

وأفضل ما رزقهم الله تعالى ومن به عليهم بالعقل الذي هو دعامة لجميع الأشياء،

Yüce Allah'ın onlara verdiği ve bağışladığı şeylerin en üstünü akıldır; o, her şeyin direğidir,

والذي لا يقدر أحدٌ في الدنيا على إصلاح معيشته ولا إحراز نفعٍ ولا دفع ضررٍ إلا به.

onsuz dünyada hiç kimse ne geçimini düzene koyabilir ne bir yarar elde edebilir ne de bir zararı savabilir.

وكذلك طالب الآخرة مجتهد في العمل المنجي به روحه لا يقدر على إتمام عمله وإكماله إلا بالعقل الذي هو سبب كل خير ومفتاح كل سعادةٍ.

Ahireti isteyen ve ruhunu kurtaracak amel için çabalayan kişi de amelini ancak akılla tamamlayıp eksiksiz kılabilir; çünkü akıl her iyiliğin sebebi ve her mutluluğun anahtarıdır.

فليس لأحد غنى عن العقل.

Demek ki hiç kimse akıldan müstağni değildir.

والعقل مكتسب بالتجارب والأدب.

Akıl, tecrübeyle ve terbiyeyle kazanılır.

وله غريزةٌ مكنونةٌ في الإنسان كامنةٌ كالنار في الحجر لا تظهر ولا يرى ضوءها حتى يقدحها قادحٌ من الناس؛ فإذا قدحت ظهرت طبيعتها.

Onun insanda saklı, çakmak taşındaki ateş gibi gizli duran bir yaratılış özü vardır; biri onu çakmadıkça ne kendini gösterir ne de ışığı görülür; çakıldığında ise tabiatı ortaya çıkar.

وكذلك العقل كامن في الإنسان لا يظهر حتى يظهره الأدب وتقويه التجارب.

Akıl da insanda böyle gizlidir; terbiye onu ortaya çıkarıp tecrübeler güçlendirmedikçe görünmez.

ومن رزق العقل ومن به عليه وأعين على صدق قريحته بالأدب حرص على طلب سعد جده، وأدرك في الدنيا أمله، وحاز في الآخرة ثواب الصالحين.

Kime akıl verilip bağışlanmışsa ve yaratılışındaki sağlam kavrayış terbiyeyle desteklenmişse, o kişi talihinin saadetini aramaya özen gösterir, dünyada umduğuna erişir, ahirette de salihlerin mükâfatını kazanır.

وقد رزق الله الملك السعيد أنوشروان من العقل أفضله، ومن العلم أجزله؛ ومن المعرفة بالأمور أصوبها، ومن الأفعال أسدها، ومن البحث عن الأصول والفرع أنفعه؛

Allah, mutlu hükümdar Enuşirvan'a aklın en üstününü, ilmin en bolunu, işleri bilmenin en isabetlisini, işlerin en doğrusunu ve asılları ve dalları araştırmanın en faydalısını vermişti;

وبلغه من فنون اختلاف العلم، وبلوغ منزلة الفلسفة، ما لم يبلغه ملكٌ قط من الملوك قبله؛

ve onu ilmin çeşitli dallarında ve felsefe mertebesine ulaşmakta, kendisinden önceki hiçbir hükümdarın ulaşamadığı bir yere eriştirmişti;

حتى كان فيما طلب وبحث عنه من العلم أن بلغه عن كتاب بالهند،

öyle ki, ilim arayıp araştırırken Hindistan'daki bir kitabın haberi ona ulaştı,

علم أنه أصل كل أدب ورأس كل علمٍ، والدليل على منفعةٍ، ومفتاح عمل الآخرة وعلمها، ومرعبة النجاة من هولها؛

ve onun her terbiyenin aslı, her ilmin başı, her faydaya kılavuz, ahiret amelinin ve ilminin anahtarı ve onun dehşetinden kurtuluşa vesile olduğunu öğrendi;

فأمر الملك وزيره بزرجمهر أن يبحث له عن رجل أديبٍ عاقل من أهل مملكته، بصير بلسان الفارسية، ماهر في كلام الهند؛

bunun üzerine hükümdar veziri Büzürcmihr'e, ülkesinin halkı arasından kendisi için Farsçayı iyi bilen, Hint dilinde usta, kültürlü ve akıllı bir adam aramasını emretti;

ويكون بليغاً باللسانين جميعاً، حريصاً على طلب العلم مجتهداً في استعمال الأدب، مبادراً في طلب العلم، والبحث عن كتب الفلسفة.

bu adam her iki dilde de belagatli olmalı, ilim peşinde hevesli, terbiyeyi uygulamada gayretli, ilim aramaya ve felsefe kitaplarını araştırmaya koşan biri olmalıydı.

فأتاه برجلٍ أديب كامل العقل والأدب، معرفٍ بصناعة الطب، ماهر في الفارسية والهندية يقال له بروزيه؛ فلما دخل عليه كفر وسجد بين يديه.

Vezir ona aklı ve terbiyesi kusursuz, tıp sanatıyla tanınmış, Farsça ve Hintçede usta, Berzuye adında kültürlü bir adam getirdi; adam hükümdarın huzuruna girince eğilip önünde secdeye kapandı.

فقال له الملك: يا بروزيه: إني قد اخترتك لما بلغني من فضلك وعلمك وعقلك، وحرصك على طلب العلم حيث كان.

Hükümdar ona dedi ki: "Ey Berzuye! Faziletin, ilmin, aklın ve ilim nerede olursa olsun onu aramaktaki hevesin hakkında duyduklarım yüzünden seni seçtim.

وقد بلغني عن كتاب بالهند مخزون في خزائنهم،

Hindistan'da, onların hazinelerinde saklanan bir kitap olduğunu duydum."

وقص عليه ما بلغه عنه.

Ve onun hakkında duyduklarını ona anlattı.

وقال له: تجهز فإني مرحلك إلى أرض الهند؛ فتلطف بعقلك وحسن أدبك وناقد رأيك، لاستخراج هذا الكتاب من خزائنهم ومن قبل علمائهم؛ فتستفيد بذلك وتفيدنا.

Ve ona dedi ki: "Hazırlan, çünkü seni Hindistan diyarına gönderiyorum; bu kitabı onların hazinelerinden ve bilginlerinin elinden çıkarmak için aklını, güzel terbiyeni ve keskin görüşünü incelikle kullan; böylece hem sen faydalan hem de bize fayda sağla.

وما قدرت عليه من كتب الهند مما ليس في خزائننا منه شيءٌ فأحمله معك؛

Hint kitaplarından, hazinelerimizde hiçbir benzeri bulunmayan ne elde edebilirsen onu da yanında getir;

وخذ معك من المال ما تحتاج إليه، وعجل ذلك،

ihtiyacın olduğu kadar malı yanına al ve acele et;

ولا تقصر في طلب العلوم وإن أكثرت فيه النفقة، فإن جميع ما في خزائني مبذول لك في طلب العلوم.

masrafı ne kadar artarsa artsın, ilim aramakta kusur etme; çünkü hazinelerimdeki her şey ilim araman için sana açıktır."

وأمر بإحضار المنجمين؛ فاختاروا له يوماً يسير فيه، وساعة صالحةً يخرج فيها.

Müneccimlerin getirilmesini emretti; onlar da onun için yola çıkacağı bir gün ve ayrılacağı uğurlu bir saat seçtiler.

وحمل معه من المال عشرين جراباً؛ كل جرابٍ فيه عشرة آلاف دينار.

Yanına yirmi torba mal aldı; her torbada on bin dinar vardı.

فلما قدم بروزيه بلاد الهند طاف بباب الملك ومجالس السوقة، وسأل عن خواص الملك والأشراف والعلماء والفلاسفة؛

Berzuye Hindistan'a varınca hükümdarın kapısını ve halkın toplandığı meclisleri dolaştı; hükümdarın yakınlarını, soyluları, bilginleri ve filozofları sordu soruşturdu;

فجعل يغشاهم في منازلهم، ويتلقاهم بالتحية، ويخبرهم بأنه رجل غريب قدم بلادهم لطلب العلوم والأدب، وأنه محتاج إلى معاونتهم في ذلك.

onları evlerinde ziyaret etmeye, selamla karşılamaya ve onlara, ilim ve edep öğrenmek için ülkelerine gelmiş bir yabancı olduğunu, bunda onların yardımına ihtiyacı bulunduğunu söylemeye başladı.

فلم يزل كذلك زماناً طويلاً يتأدب عن علماء الهند بما هو عالم بجميعه؛ وكأنه لا يعلم منه شيئاً؛ وهو فيما بين ذلك يستر بغيته وحاجته.

Uzun bir süre böyle devam etti: Hint bilginlerinden, tamamını zaten bildiği şeyleri hiçbirini bilmiyormuş gibi öğrendi; bu arada da asıl amacını ve dileğini gizli tuttu.

واتخذ في تلك الحالة لطول مقامه أصدقاء كثيرةٌ من الأشراف والعلماء والفلاسفة والسوقة ومن أهل كل طبقة وصناعةٍ؛

Bu süre içinde, uzun kalışı sayesinde soylulardan, bilginlerden, filozoflardan, sıradan halktan, her tabakadan ve her meslekten pek çok dost edindi;

وكان قد اتخذ من بين أصدقائه رجلاً واحداً قد اتخذه لسره وما يحب مشاورته فيه؛

dostları arasından da sırrını emanet ettiği ve danışmayı sevdiği tek bir adam seçmişti;

للذي ظهر له من فضله وأدبه، واستبان له من صحة إخائه؛ وكان يشاوره في الأمور، ويرتاح إليه في جميع ما أهمه.

çünkü onda gördüğü fazilet ve terbiye ile kardeşliğinin sağlamlığı ona açıkça belli olmuştu; işlerinde ona danışır, kendisini kaygılandıran her şeyde onunla rahatlardı.

إلا أنه كان يكتم منه الأمر الذي قدم من أجله لكي يبلوه ويخبره، وينظر هل هو أهل أن يطلعه على سره.

Ancak onu sınamak, denemek ve sırrını açmaya layık olup olmadığını görmek için, geliş sebebi olan işi ondan gizliyordu.

فقال له يوماً وهما جالسان: يا أخي ما أريد أن أكتمك من أمري فوق الذي كتمتك.

Bir gün birlikte otururlarken ona dedi ki: "Kardeşim, işimi senden şimdiye kadar gizlediğimden daha fazla gizlemek istemiyorum.

فاعلم أنني لأمرٍ قدمت، وهو غير الذي يظهر مني؛ والعاقل يكتفي من الرجل بالعلامات من نظره، حتى يعلم سر نفسه وما يضمره قلبه.

Bil ki ben bir iş için geldim ve o iş, dışarıdan görünenden başkadır; akıllı kişi, bir adamın gizli niyetini ve kalbinde sakladığını anlamak için bakışındaki işaretlerle yetinir."

قال له الهندي: إني وإن لم أكن بدأتك وأخبرتك بما جئت له، وإياه تريد؛ وأنك تكتم أمراً تطلبه، وتظهر غيره؛ ما خفي علي ذلك منك.

Hintli ona dedi ki: "Ne için geldiğini, neyi istediğini, peşinde olduğun bir işi gizleyip başka bir şey gösterdiğini sana önce ben söylemedimse de bu hâlin benden gizli kalmadı.

ولكني لرغبتي في إخائك، كرهت أن أواجهك به.

Ama seninle kardeş olmayı istediğim için bunu yüzüne vurmak istemedim.

وإنه قد استبان ما تخفيه مني.

Benden sakladığın şey açıkça ortaya çıkmıştı.

فأما إذ قد أظهرت ذلك، وأفصحت به وبالكلام فيه، فإني مخبرك عن نفسك، ومظهر لك سريرتك، ومعلمك بحالك التي قدمت لها؛

Madem ki şimdi bunu açığa vurdun ve açıkça dile getirdin, sana kendini anlatayım, içini önüne sereyim ve ne için geldiğini sana bildireyim:

فإنك قدمت بلادنا لتسلبنا كنوزنا النفيسة، فتذهب بها إلى بلادك، وتسر بها ملكك.

Sen ülkemize, değerli hazinelerimizi elimizden alıp kendi ülkene götürmek ve onlarla hükümdarını sevindirmek için geldin.

وكان قدومك بالمكر والخديعة.

Gelişin de hile ve aldatmaca iledir.

ولكني لما رأيت صبرك، ومواظبتك على طلب حاجتك، والتحفظ من أن يسقط منك الكلام،

Fakat sabrını, isteğinin peşinde sebat edişini ve ağzından söz kaçırmamaya özen gösterişini,

مع طول مكثك عندنا، بشيءٍ يستدل به على سريرتك وأمورك، ازددت رغبةً في إخائك، وثقة بعقلك، فأحببت مودتك.

üstelik aramızda bu kadar uzun kaldığın hâlde içini ve işlerini ele verecek tek bir söz söylemediğini görünce, kardeşliğine daha çok istek duydum, aklına daha çok güvendim ve dostluğunu sevdim.

فإني لم أر في الرجال رجلاً هو أرصن منك عقلاً، ولا أحسن أدباً، ولا أصبر على طلب العلم ولا أكتم لسره منك؛

Çünkü insanlar arasında senden daha ağır başlı akıllı, senden daha terbiyeli, ilim aramakta senden daha sabırlı ve sırrını senden daha iyi saklayan bir adam görmedim;

ولا سيما في بلاد الغربة، ومملكة غير مملكتك، عند قومٍ لا تعرف سنتهم.

hele de gurbet ellerde, kendi ülkenden başka bir ülkede, âdetlerini bilmediğin bir kavmin arasında.

وإن عقل الرجل ليبين في ثماني خصال: الأولى الرفق، والثانية أن يعرف الرجل نفسه فيحفظها، والثالثة طاعة الملوك، والتحري لما يرضيهم.

Bir adamın aklı sekiz hasletle belli olur: Birincisi yumuşak huyluluk; ikincisi insanın kendini tanıyıp korumasıdır; üçüncüsü hükümdarlara itaat etmek ve onları hoşnut edecek şeyi gözetmektir.

والرابعة معرفة الرجل موضع سره، وكيف ينبغي أن يطلع عليه صديقه، والخامسة أن يكون على أبواب الملوك أديباً ملق اللسان.

Dördüncüsü, insanın sırrını nereye koyacağını ve dostunu ona nasıl ortak edeceğini bilmesidir; beşincisi, hükümdarların kapısında terbiyeli ve tatlı dilli olmasıdır.

والسادسة أن يكون لسره وسر غيره حافظاً.

Altıncısı, kendi sırrını da başkasının sırrını da saklamasıdır.

والسابعة أن يكون على لسانه قادراً، فلا يتكلم إلا بما يأمن تبعته.

Yedincisi, diline hâkim olması ve ancak sonucundan emin olduğu sözü söylemesidir.

والثامنة إن كان بالمحفل لا يتكلم إلا بما يسأل عنه.

Sekizincisi, bir mecliste bulunduğunda yalnızca kendisine sorulan şey hakkında konuşmasıdır.

فمن اجتمعت فيه هذه الخصال كان هو الداعي الخير إلى نفسه.

Kimde bu hasletler bir araya gelirse, iyiliği kendine çeken odur.

وهذه الخصال كلها قد اجتمعت فيك، وبانت لي منك.

Bu hasletlerin hepsi sende toplanmış ve bana sende açıkça görünmüştür.

فالله تعالى يحفظك، ويعينك على ما قدمت له؛

Yüce Allah seni korusun ve geldiğin işte sana yardım etsin.

فمصادقتك إياي، وإن كانت لتسلبني كنزي وفخري وعلمي، تجعلك أهلاً لأن تسعف بحاجتك، وتشفع بطلبتك، وتعطي سؤلك.

Benimle dostluğun, hazinemi, övüncümü ve ilmimi elimden almak için olsa bile, seni ihtiyacının giderilmesine, isteğinin kabul edilmesine ve dileğinin verilmesine layık kılıyor."

فقال له بروزيه: إني كنت هيأت كلاماً كثيراً، وشعبت له شعوباً؛ وأنشأت له أصولاً وطرقاً؛

Berzuye ona dedi ki: "Ben pek çok söz hazırlamış, onu dallara ayırmış, ona temeller ve yollar kurmuştum;

فلما انتهيت إلى ما بدأتني به من إطلاعك على أمري والذي قدمت له، وألقيته علي من ذات نفسك،

fakat senin söze başlayıp işimi ve ne için geldiğimi bildiğini göstermene ve bunu kendiliğinden önüme koymana gelince,

ورغبتك فيما ألقيت من القول، اكتفيت باليسير من الخطاب معك، وعرفت الكبير من أموري بالصغير من الكلام، واقتصرت به معك على الإيجاز.

söylediklerindeki gönül isteğini görünce, seninle az sözle yetindim, işlerimin büyüğünü küçük sözlerle anlattım ve seninle kısa kesmekle yetindim.

ورأيت من إسعافك إياي بحاجتي ما دلني على كرمك وحسن وفائك: فإن الكلام إذا ألقي إلى الفيلسوف، والسر إذا استودع إلى اللبيب الحافظ،

İhtiyacımı karşılamandan, cömertliğini ve vefanın güzelliğini anladım: Çünkü söz bir filozofa söylendiğinde ve sır akıllı, sır tutan birine emanet edildiğinde,

فقد حصن وبلغ به نهاية أمل صاحبه، كما يحصن الشيء النفيس في القلاع الحصينة.

korunmuş olur ve sahibi onunla umudunun en son noktasına erişir, tıpkı değerli bir şeyin sağlam kalelerde korunması gibi."

قال له الهندي: لا شيء أفضل من المودة.

Hintli ona dedi ki: "Dostluktan daha üstün bir şey yoktur.

ومن خلصت مودته كان أهلاً أن يخلطه الرجل بنفسه، ولا يدخر عنه شيئاً، ولا يكتمه سراً: فإن حفظ السر رأس الأدب.

Dostluğu saf olan kişi, insanın onu kendinden saymasına, ondan hiçbir şey esirgememesine ve hiçbir sır saklamamasına layıktır: Çünkü sır saklamak edebin başıdır.

فإذا كان السر عند الأمين الكتوم فقد احترز من التضييع؛ مع أنه خليق ألا يتكلم به؛ ولا يتم سرٌ بين اثنين قد علماه وتفاوضاه.

Sır güvenilir ve ağzı sıkı birinin yanında olduğunda kaybolmaktan korunmuş olur; yine de hiç söylenmemesi daha yerindedir; ikisinin de bildiği ve üzerine konuştuğu bir sır iki kişi arasında tam saklı kalmaz.

فإذا تكلم بالسر اثنان فلا بد من ثالث من جهة أحدهما؛ فإذا صار إلى الثلاثة فقد شاع وذاع، حتى لا يستطيع صاحبه أن يجحده ويكابر عنه؛

Bir sırrı iki kişi konuştu mu, birinin tarafından mutlaka üçüncü biri işe karışır; üç kişiye ulaştı mı da artık yayılmış, duyulmuştur; öyle ki sahibi onu ne inkâr edebilir ne de üstünü örtebilir;

كالغيم إذا كان متقطعاً في السماء فقال قائل: هذا غيمٌ متقطعٌ، لا يقدر أحدٌ على تكذيبه.

tıpkı gökyüzünde parça parça duran bulutlar gibi: Biri "Bu parça parça bir bulut" dese, kimse onu yalanlayamaz.

وأنا قد يداخلني من مودتك وخلطتك سرورٌ لا يعدله شيءٌ.

Bana gelince, dostluğundan ve yakınlığından içime hiçbir şeyin denk olamayacağı bir sevinç doluyor.

وهذا الأمر الذي تطلبه مني أعلم أنه من الأسرار التي لا تكتم؛ فلا بد أن يفشو ويظهر، حتى يتحدث به الناس.

Ama benden istediğin bu işin saklanamayacak sırlardan olduğunu biliyorum; mutlaka yayılacak, ortaya çıkacak ve sonunda insanlar onu konuşacaktır.

فإذا فشا فقد سعيت في هلاكي هلاكاً لا أقدر على الفداء منه بالمال وإن كثر:

Yayıldığı zaman da sen beni, ne kadar çok olursa olsun hiçbir malla kurtulamayacağım bir felakete sürüklemiş olursun:

لأن ملكنا فظٌ غليظُ، يعاقب على الذنب الصغير أشد العقاب؛ فكيف مثل هذا الذنب العظيم؟

çünkü hükümdarımız sert ve katı yüreklidir, küçük bir suçu en ağır cezayla cezalandırır; ya bunun gibi büyük bir suçu?

وإذا حملتني المودة التي بين وبينك فأسعفتك بحاجتك لم يرد عقابه عني شيءٌ.

Aramızdaki dostluk beni senin ihtiyacını karşılamaya götürürse, onun cezasını benden hiçbir şey geri çeviremez."

قال بروزيه: إن العلماء قد مدحت الصديق إذا كتم سر صديقه وأعانه على الفوز.

Berzuye dedi ki: "Bilginler, dostunun sırrını saklayan ve onun başarıya ulaşmasına yardım eden dostu övmüşlerdir.

وهذا الأمر الذي قدمت له، لمثلك ذخرته، وبك أرجو بلوغه؛ وأنا واثقٌ بكرم طباعك ووفور عقلك، وأعلم أنك لا تخشى مني ولا تخاف أن أبديه؛

Ne için geldiysem, o işi senin gibi biri için saklamıştım ve ona senin sayende ulaşmayı umuyorum; yaratılışının cömertliğine ve aklının bolluğuna güveniyorum; benden korkmadığını, onu açığa vuracağımdan endişe etmediğini biliyorum;

بل تخشى أهل بيتك الطائفين بك وبالملك أن يسعوا بك إليه.

asıl korktuğun, senin ve hükümdarın çevresinde dolaşan ev halkının seni ona jurnallemesidir.

وأنا أرجو ألا يشيع شيءٌ من هذا الأمر: لأني أنا ظاعنٌ وأنت مقيمٌ، وما أقمت فلا ثالث بيننا.

Ama bu işten hiçbir şeyin yayılmayacağını umuyorum: Çünkü ben gidiciyim, sen ise kalıcısın; sen burada kaldıkça aramızda üçüncü biri olmaz."

فتعاهدا على هذا جميعاً.

Böylece ikisi de bu konuda birbirlerine söz verdiler.

وكان الهندي خازن الملك، وبيده مفاتيح خزائنه.

Hintli, hükümdarın hazinedarıydı ve hazinelerinin anahtarları onun elindeydi.

فأجابه إلى ذلك الكتاب وعلى غيره من الكتب.

Böylece ona o kitabı ve başka kitapları da vermeyi kabul etti.

فأكب على تفسيره ونقله من اللسان الهندي إلى اللسان الفارسي؛ وأتعب نفسه، وأنصب بدنه ليلاً ونهاراً.

Berzuye onu yorumlamaya ve Hint dilinden Fars diline aktarmaya koyuldu; gece gündüz kendini yordu, bedenini bitap düşürdü.

وهو مع ذلك وجلٌ وفزعٌ من ملك الهند؛ خائفٌ على نفسه من أن يذكر الملك الكتاب في وقتٍ لا يصادفه في خزائنه.

Bununla birlikte Hindistan hükümdarından korku ve endişe içindeydi; hükümdarın kitabı, hazinelerinde bulamayacağı bir zamanda hatırlamasından ötürü canından endişe ediyordu.

فلما فرغ من انتساخ الكتاب وغيره مما أراد من سائر الكتب. كتب إلى أنوشروان يعلمه بذلك.

Kitabı ve diğer kitaplardan istediklerini kopyalamayı bitirince, durumu bildirmek için Enuşirvan'a mektup yazdı.

فلما وصل إليه الكتاب، سر بذلك سروراً شديداً، ثم تخوف معاجلة المقادير أن تنغص عليه الفرحة؛ فكتب إلى بروزيه يأمره بتعجيل القدوم.

Mektup ona ulaşınca buna çok sevindi; sonra kaderin ansızın gelip sevincini bozmasından korktu ve Berzuye'ye bir an önce dönmesini emreden bir mektup yazdı.

فسار بروزيه متوجهاً نحو كسرى.

Bunun üzerine Berzuye, Kisra'ya doğru yola koyuldu.

فلما رأى الملك ما قد مسه من الشحوب والتعب والنصب،

Hükümdar onun ne kadar solgun, yorgun ve bitkin düştüğünü görünce,

قال له: أيها العبد الناصح الذي كان يأكل ثمرة ما قد غرس، أبشر وقر عيناً: فإني مشرفك وبالغٌ بك أفضل درجةٍ.

ona dedi ki: "Ey diktiğinin meyvesini yiyecek olan sadık kul, müjdeler olsun, gözün aydın: Seni şereflendireceğim ve en yüksek mertebeye eriştireceğim."

وأمره أن يريح بدنه سبعة أيام.

Ve ona yedi gün dinlenmesini emretti.

فلما كان اليوم الثامن، أمر الملك أن يجتمع إليه الأمراء والعلماء.

Sekizinci gün olunca hükümdar, emirlerin ve bilginlerin huzurunda toplanmasını emretti.

فلما اجتمعوا، أمر بروزيه بالحضور.

Toplandıklarında Berzuye'nin gelmesini emretti.

فحضر ومعه الكتب؛ ففتحها وقرأها على من حضر من أهل المملكة.

Berzuye kitaplarla birlikte geldi; onları açıp orada bulunan ülke halkına okudu.

فلما سمعوا ما فيها من العلم فرحواً فرحاً شديداً؛ وشكروا لله على ما رزقهم، ومدحوا بروزيه وأثنوا عليه؛

İçlerindeki ilmi duyunca çok sevindiler; Allah'a kendilerine verdiği şey için şükrettiler, Berzuye'yi övdüler ve onu methettiler;

وأمر الملك أن تفتح لبروزيه خزائن اللؤلؤ والزبرجد والياقوت والذهب والفضة؛ وأمره أن يأخذ من الخزائن ما شاء من مالٍ أو كسوةٍ؛

Hükümdar, Berzuye için inci, zebercet, yakut, altın ve gümüş hazinelerinin açılmasını emretti ve ona hazinelerden dilediği malı ya da giysiyi almasını söyledi;

وقال: يا بروزيه إني قد أمرت أن تجلس على مثل سريري هذا، وتلبس تاجاً، وتترأس على جميع الأشراف.

ve dedi ki: "Ey Berzuye, bu tahtımın bir benzerine oturmanı, taç giymeni ve bütün soyluların başına geçmeni emrettim."

فسجد بروزيه للملك ودعا له وطلب من الله

Berzuye hükümdarın önünde secdeye kapandı, ona dua etti, Allah'a yakardı

وقال: أكرم الله تعالى الملك كرامة الدنيا والآخرة، وأحسن عني ثوابه وجزاءه؛

ve dedi ki: "Yüce Allah hükümdarı dünyada ve ahirette ikramına erdirsin, benim yerime onun sevabını ve karşılığını en güzel şekilde versin;

فإني بحمد الله مستغنٍ عن المال بما رزقني الله على يد الملك السعيد الجد، العظيم الملك؛

çünkü Allah'a hamdolsun, Allah'ın bana talihi bahtiyar, mülkü büyük hükümdarın eliyle verdikleri sayesinde mala ihtiyacım yok;

ولا حاجة لي بالمال؛ لكن لما كلفني الملك ذلك وعلمت أنه يسره، أنا أمضي إلى الخزائن فآخذ منها طلباً لمرضاته وامتثالاً لأمره.

Mala ihtiyacım yok; ama hükümdar bunu bana buyurduğuna ve bunun onu sevindireceğini bildiğime göre, onun rızasını kazanmak ve emrine uymak için hazinelere gidip oradan alacağım."

ثم قصد خزانة الثياب فأخذ منها تختاً من طرائف خراسان من ملابس الملوك.

Sonra giysi hazinesine gitti ve oradan, Horasan'ın nadide şeylerinden, hükümdarların giydiği türden bir sandık giysi aldı.

فلما قبض بروزيه ما اختاره ورضيه من الثياب قال: أكرم الله تعالى الملك ومد في عمره أبداً.

Berzuye seçip beğendiği giysileri teslim alınca dedi ki: "Yüce Allah hükümdarı ikramına erdirsin ve ömrünü ebediyen uzatsın.

لابد أن الإنسان إذا أكرم وجب عليه الشكر؛ وإن كان قد استوجبه تعباً ومشقةً فقد كان فيهما رضا الملك.

Şüphesiz insan ikram gördüğünde ona şükretmek düşer; bu ikramı yorgunluk ve zahmetle hak etmiş olsa bile, o yorgunlukta ve zahmette hükümdarın rızası vardı.

وأما أنا فما لقيته من عناءٍ وتعبٍ ومشقةٍ، لما أعلم أن لكم فيه الشرف يأهل هذا البيت!

Bana gelince, karşılaştığım bütün sıkıntıya, yorgunluğa ve zahmete, ey bu hanedanın mensupları, bunda sizin için şeref olduğunu bildiğim için katlandım!

فإن لم أزل إلى هذا اليوم تابعاً رضاكم، أرى العسير فيه يسيراً. والشاق هيناً، والنصب والأذى سروراً ولذةً: لما أعلم أن لكم فيه رضاً وقربة عندكم.

Çünkü bugüne dek hep sizin rızanızın peşinden gittim; bunda zoru kolay, ağırı hafif, yorgunluğu ve eziyeti sevinç ve lezzet gördüm: Çünkü biliyorum ki bunda sizin rızanız ve size yakınlık vardır.

ولكني أسألك أيها الملك حاجة تسعفني بها، وتعطيني فيها سؤلي: فإن حاجتي يسيرةٌ، وفي قضائها فائدةٌ كثيرةٌ.

Ama ey hükümdar, senden karşılayacağın ve isteğimi vereceğin bir dilekte bulunuyorum: Çünkü dileğim küçüktür ama yerine getirilmesinde büyük fayda vardır."

قال أنوشروان: قل فكل حاجةٍ لك من قبلنا مقضيةٌ، ولم نرد طلبتك؛ فكيف ما سوى ذلك؟

Enuşirvan dedi ki: "Söyle, bizden her dileğin yerine getirilmiştir; isteğini geri çevirmeyiz; başka bir şeyi nasıl çeviririz?

فقل ولا تحتشم؛ فإن الأمور كلها مبذولة لك.

Söyle, çekinme; çünkü her şey senin emrine amadedir."

قال بروزيه: أيها الملك لا تنظر إلى عنائي في رضاك وانكماشي في طاعتك؛

Berzuye dedi ki: "Ey hükümdar, senin rızan için çektiğim zahmete ve sana itaatteki gayretime bakma;

فإنما أنا عبدك يلزمني بذل مهجتي في رضاك؛ ولو لم تجزني لم يكن ذلك عندي عظيماً ولا واجباً على الملك؛

çünkü ben ancak senin kulunum, senin rızan için canımı vermek bana borçtur; beni ödüllendirmeseydin bu benim gözümde büyük bir şey olmazdı, hükümdara da bir yükümlülük düşmezdi;

ولكن لكرمه وشرف منصبه عمد إلى مجازاتي؛ وخصني وأهل بيتي بعلو المرتبة ورفع الدرجة؛ حتى لو قدر أن يجمع لنا بين شرف الدنيا والآخرة لفعل.

ama hükümdar cömertliğinden ve makamının yüceliğinden ötürü beni ödüllendirmeyi seçti; beni ve ailemi yüksek mertebe ve yüce derece ile ayrıcalıklı kıldı; öyle ki dünyanın ve ahiretin şerefini bize bir arada verebilseydi, verirdi.

فجزاه الله عنا أفضل الجزاء.

Allah ona bizim adımıza en güzel karşılığı versin."

قال أنوشروان: اذكر حاجتك، فعلى ما يسرك.

Enuşirvan dedi ki: "Dileğini söyle, seni sevindirecek şekilde olacaktır."

فقال بروزيه: حاجتي أن يأمر الملك، أعلاه الله تعالى، وزيره بزرجمهر بن البختكان؛

Berzuye dedi ki: "Dileğim şudur: Yüce Allah'ın yücelttiği hükümdar, veziri Büzürcmihr bin Bahtekân'a emretsin,

ويقسم عليه أن يعمل فكره، ويجمع رأيه، ويجهد طاقته، ويفرغ قلبه في نظم تأليف كلامٍ متقنٍ محكمٍ؛

ve ona yemin vererek düşüncesini çalıştırmasını, görüşünü toplamasını, bütün gücünü harcamasını ve kalbini tamamen vererek özenli, sağlam bir söz kaleme almasını istesin;

ويجعله باباً يذكر فيه أمري ويصف حالي؛ ولا يدع من المبالغة في ذلك أقصى ما يقدر عليه.

bunu, benim işimi anlattığı ve hâlimi tasvir ettiği bir bölüm yapsın; bunda elinden gelenin en fazlasını yapmaktan geri durmasın.

ويأمره إذا استتمه أن يجعله أول الأبواب التي تقرأ قبل باب الأسد والثور:

Bitirdiğinde de onu, Aslan ile Öküz bölümünden önce okunan bölümlerin ilki yapmasını emretsin:

فإن الملك إذا فعل ذلك فقد بلغ بي وبأهلي غاية الشرف وأعلى المراتب؛

çünkü hükümdar bunu yaparsa beni ve ailemi şerefin doruğuna ve mertebelerin en yükseğine eriştirmiş olur;

وأبقى لنا ما لا يزال ذكره باقياً على الأبد حيثما قرئ هذا الكتاب.

ve bize, bu kitap nerede okunursa okunsun anılışı sonsuza dek sürecek bir şey bırakmış olur."

فلما سمع كسرى أنوشروان والعظماء مقالته وما سمت إليه نفسه من محبة إبقاء الذكر استحسنوا طلبته واختياره،

Kisra Enuşirvan ve ileri gelenler onun sözünü ve gönlünün yöneldiği, adının yaşaması arzusunu duyunca dileğini ve seçimini beğendiler,

وقال كسرى: حباً وكرامةً لك يا بروزيه، إنك لأهل أن تسعف بحاجتك؛ فما أقل ما قنعت به وأيسره عندنا! وإن كان خطره عندك عظيماً.

ve Kisra dedi ki: "Başüstüne, seve seve ey Berzuye! Sen dileğinin yerine getirilmesine gerçekten layıksın; yetindiğin şey ne kadar az ve bizim için ne kadar kolay! Senin gözünde değeri büyük olsa da."

ثم أقبل أنوشروان على وزيره بزرجمهر فقال له: قد عرفت مناصحة بروزيه لنا، وتجشمه المخاوف والمهالك فيما يقربه منا، وإتعابه بدنه فيما يسرنا،

Sonra Enuşirvan veziri Büzürcmihr'e dönüp ona dedi ki: "Berzuye'nin bize olan sadakatini, bize yakınlaşmak için korkulara ve tehlikelere nasıl göğüs gerdiğini, bizi sevindirmek için bedenini nasıl yorduğunu,

وما أتى به إلينا من المعروف، وما أفادنا الله على يده من الحكمة والأدب الباقي لنا فخره،

bize getirdiği iyiliği, Allah'ın onun eliyle bize kazandırdığı ve övüncü bize kalacak olan hikmeti ve edebi biliyorsun;

وما عرضنا عليه من خزائننا لنجزيه بذلك على ما كان منه، فلم تمل نفسه إلى شيءٍ من ذلك؛

ona yaptıklarının karşılığını vermek için hazinelerimizi önüne serdik, ama gönlü onlardan hiçbirine meyletmedi;

وكان بغيته وطلبته منا أمراً يسيراً رآه هو الثواب منا له والكرامة الجليلة عنده؛ فإني أحب أن تتكلم في ذلك وتسعفه بحاجته وطلبته.

bizden istediği ve dilediği küçük bir şeydi; onu bizim kendisine verdiğimiz mükâfat ve gözünde büyük bir ikram saydı; bu yüzden bu işi üstlenmeni ve onun dileğini, isteğini yerine getirmeni istiyorum.

واعلم أن ذلك مما يسرني، ولا تدع شيئاً من الاجتهاد والمبالغة إلا بلغته، وإن نالتك فيه مشقة.

Bil ki bu, beni sevindirecek şeylerdendir; bu işte gayretin ve özenin hiçbir derecesini esirgeme, sana zahmet verse bile.

وهو أن تكتب باباً مضارعاً لتلك الأبواب التي في الكتاب؛

İsteği şudur: Kitaptaki o bölümlere benzer bir bölüm yazacaksın;

وتذكر فيه فضل بروزيه، وكيف كان ابتداء أمره وشأنه، وتنسبه إليه وإلى حسبه وصناعته،

onda Berzuye'nin faziletini, işinin ve hâlinin nasıl başladığını anlatacak, bölümü ona, soyuna ve mesleğine nispet edeceksin;

وتذكر فيه بعثته إلى بلاد الهند في حاجتنا؛ وما أفدنا على يديه من هنالك؛

onda bizim işimiz için Hindistan'a gönderilişini ve onun eliyle oradan neler kazandığımızı anlatacaksın;

وشرفنا به وفضلنا على غيرنا؛ وكيف كان حال بروزيه وقدومه من بلاد الهند؛

bununla nasıl şeref kazandığımızı ve başkalarından üstün olduğumuzu, Berzuye'nin hâlinin ve Hindistan'dan dönüşünün nasıl olduğunu da anlatacaksın;

فقل ما تقدر عليه من التقريظ والإطناب في مدحه، وبالغ في ذلك أفضل المبالغة واجتهد في ذلك اجتهاداً يسر بروزيه وأهل المملكة.

onu övmek ve methini uzatmak için elinden geleni söyle; bunda en ileri dereceye var ve Berzuye'yi ve ülke halkını sevindirecek bir gayret göster.

وإن بروزيه أهل لذلك مني ومن جميع أهل المملكة ومنك أيضاً: لمحبتك للعلوم.

Çünkü Berzuye bunu benden, bütün ülke halkından ve ilme olan sevgin yüzünden senden de hak etmektedir.

واجهد أن يكون غرض هذا الكتاب الذي ينسب إلى بروزيه أفضل من أغراض تلك الأبواب عند الخاص والعام، وأشد مشاكلةً لحال هذا العلم:

Berzuye'ye nispet edilecek bu yazının amacının, seçkinlerin ve halkın gözünde o bölümlerin amaçlarından daha üstün ve bu ilmin hâline daha uygun olması için çalış:

فإنك أسعد الناس كلهم بذلك: لانفرادك بهذا الكتاب، واجعله أول الأبواب.

çünkü bu yazının tek sahibi sen olacağından, bundan en çok kazançlı çıkacak kişi sensin; onu bölümlerin ilki yap.

فإذا أنت عملته ووضعته في موضعه فأعلمني لأجمع أهل المملكة وتقرأه عليهم، فيظهر فضلك واجتهادك في محبتنا؛ فيكون لك بذلك فخر.

Onu yazıp yerine koyduğunda bana haber ver ki ülke halkını toplayayım, sen de onlara okuyasın; böylece faziletin ve bize olan sevgindeki gayretin ortaya çıksın; bu da senin için bir övünç olsun."

فلما سمع بزرجمهر مقالة الملك خر له ساجداً،

Büzürcmihr hükümdarın sözünü duyunca onun önünde secdeye kapandı,

وقال: أدام الله لك أيها الملك البقاء، وبلغك أفضل منازل الصالحين في الآخرة والأولى؛ لقد شرفتني بذلك شرفاً باقياً إلى الأبد.

ve dedi ki: "Ey hükümdar, Allah ömrünü uzun etsin ve seni ahirette de dünyada da salihlerin en yüksek mertebelerine eriştirsin; bununla beni sonsuza dek sürecek bir şerefle şereflendirdin."

ثم خرج بزرجمهر من عند الملك، فوصف بروزيه من أول يوم دفعه أبواه إلى المعلم، ومضيه إلى بلاد الهند في طلب العقاقير والأدوية؛

Sonra Büzürcmihr hükümdarın yanından çıktı ve Berzuye'yi, anne babasının onu öğretmene teslim ettiği ilk günden başlayarak anlattı; şifalı otlar ve ilaçlar aramak için Hindistan'a gidişini,

وكيف تعلم خطوطهم ولغتهم؛ إلى أن بعثه أنوشروان إلى الهند في طلب الكتاب.

onların yazılarını ve dillerini nasıl öğrendiğini, ta ki Enuşirvan onu kitabı bulması için Hindistan'a gönderene dek.

ولم يدع من فضائل بروزيه وحكمته وخلائقه ومذهبه أمراً إلا نسقه، وأتى به بأجود ما يكون من الشرح.

Berzuye'nin faziletlerinden, hikmetinden, ahlakından ve yolundan hiçbir şeyi atlamadı; hepsini düzene koydu ve en güzel şekilde açıkladı.

ثم أعلم الملك بفراغه منه.

Sonra hükümdara işi bitirdiğini bildirdi.

فجمع أنوشروان أشراف قومه وأهل مملكته، وأدخلهم إليه؛

Enuşirvan kavminin ileri gelenlerini ve ülkesinin halkını toplayıp huzuruna aldı;

وأمر بزرجمهر بقراءة الكتاب، وبروزيه قائم إلى جانب بزرجمهر، وابتدأ بوصف بروزيه حتى انتهى إلى آخره.

Büzürcmihr'e yazıyı okumasını emretti; Berzuye de Büzürcmihr'in yanında ayakta duruyordu; Büzürcmihr Berzuye'nin tasviriyle başladı ve sonuna kadar okudu.

ففرح الملك بما أتى به بزرجمهر من الحكمة والعلم.

Hükümdar, Büzürcmihr'in ortaya koyduğu hikmete ve ilme sevindi.

ثم أثنى الملك وجميع من حضره على بزرجمهر، وشكروه ومدحوه؛

Sonra hükümdar ve yanında bulunan herkes Büzürcmihr'i övdü, ona teşekkür edip onu methetti;

وأمر الملك بمال جزيل وكسوةٍ وحليٍ وأوانٍ؛ فلم يقبل من ذلك شيئاً غير كسوةٍ كانت من ثياب الملوك.

hükümdar ona bol mal, giysi, mücevher ve kaplar verilmesini emretti; ama o bunlardan, hükümdar giysilerinden olan bir kaftan dışında hiçbir şey kabul etmedi.

ثم شكر له ذلك بروزيه وقبل رأسه ويده؛

Sonra Berzuye bunun için ona teşekkür etti, başını ve elini öptü;

وأقبل بروزيه على الملك وقال: أدام الله لك الملك والسعادة

ve Berzuye hükümdara dönüp dedi ki: "Allah hükümdarlığını ve mutluluğunu daim etsin,

فقد بلغت بي وبأهلي غاية الشرف بما أمرت به بزرجمهر من صنعه الكتاب في أمري وإبقاء ذكري.

çünkü Büzürcmihr'e benim hakkımda yazı yazmasını ve adımı yaşatmasını emretmekle beni ve ailemi şerefin doruğuna eriştirdin."