İtalyan dilində ərəb sözləri: zucchero, zero, algebra
Zucchero, magazzino, dogana, zero, ammiraglio: italyan dilində iyirmidən çox ərəb mənşəli söz, ərəbcə əsli, tarixi və ərəb dilini öyrənənə nə verdiyi.
İtalyan dili ərəb dilindən bir neçə yüz söz götürüb və italyanlar onların çoxunu hər gün, mənşəyini bilmədən işlədirlər: zucchero (şəkər), arancia (portağal), magazzino (anbar), dogana (gömrük), tariffa (tarif), zero (sıfır). Bu sözlər əsasən iki yolla gəlib: iki əsrdən artıq ərəblərin idarəsində olmuş Siciliya və Venesiya, Genuya, Piza kimi Aralıq dənizi ticarət limanları vasitəsilə. Azərbaycanlı oxucu üçün bu siyahının maraqlı bir tərəfi də var: sözlərin bir qismi bizim dilə də ərəbcədən keçib, yəni eyni ərəb sözü həm Romaya, həm Bakıya çatıb.
İki yol: Siciliya və ticarət
Ərəblərin 827-ci ildə Mazaraya çıxması Siciliyanın fəthinin başlanğıcı oldu. Palermo 831-ci ildə alındı və 1091-ci ildə tamamlanan norman fəthinə qədər yaşayan əmirliyin paytaxtına çevrildi. Ərəblər Siciliyaya yeni əkinlər, suvarma üsulları və yeni idarəçilik qaydaları gətirdilər, bu yeniliklərlə birlikdə sözlər də gəldi. Hətta normanlar da Palermoda ərəb məmurlarını işdə saxladılar.
İkinci yol dənizdir. İtalyan tacirləri İsgəndəriyyə, Tunis və Levant limanları ilə alver edirdilər və italyan dilindəki bazar və gəmiçilik sözlərinin çoxu oradan gəlir. Üçüncü yol isə elmdir: avropalı riyaziyyatçılar və həkimlər uzun müddət ərəb kitablarını latın tərcüməsində öyrəndilər.
Süfrədə
| İtalyanca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| zucchero | سُكَّر | sukkar | şəkər |
| arancia | نَارَنْج | nāranj | acı portağal (fars mənşəli söz) |
| limone | لَيْمُون | laymūn | limon |
| albicocca | الْبَرْقُوق | al-barqūq | (əvvəlcə) ərik, bu gün gavalı |
| carciofo | خَرْشُوف | kharshūf | artişok |
| zafferano | زَعْفَرَان | zaʿfarān | zəfəran |
| sciroppo | شَرَاب | sharāb | içki |
| caraffa | غَرَّافَة | gharrāfa | su götürmək üçün qab |
Bu cədvəldə Azərbaycan dilində də tanış səslənən sözlər var: narınc, zəfəran. Sharāb sözü də bizə gəlib, amma Azərbaycan dilində şərab hər hansı içki yox, məhz çaxır deməkdir.
Albicocca sözündə ərəb artikli al- hələ də görünür, eynilə algebra və alchimia sözlərində olduğu kimi. Bu artiklin qaydası, yəni şəmsi və qəməri hərflər, bu gün ərəb dilini öyrənən hər kəsin keçdiyi mövzudur.
Ticarət və limanlar
| İtalyanca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| magazzino | مَخَازِن | makhāzin | anbarlar, مَخْزَن makhzan sözünün cəmi |
| dogana | دِيوَان | dīwān | dəftər, idarə |
| tariffa | تَعْرِيفَة | taʿrīfa | bildiriş, qiymət siyahısı |
| arsenale | دَار الصِّنَاعَة | dār aṣ-ṣināʿa | “istehsal evi” |
| ammiraglio | أَمِير | amīr | komandir, əmir |
| cotone | قُطْن | quṭn | pambıq |
| materasso | مَطْرَح | maṭraḥ | nəyinsə atıldığı yer, döşək |
| taccuino | تَقْوِيم | taqwīm | təqvim, almanax |
Magazzino özü balaca bir qrammatika dərsidir. Makhāzin ərəb dilinin “sınıq cəmi”dir: söz sonuna şəkilçi almır, içəridən dəyişir. Təkdəki makhzan isə yer bildirən مَفْعَل qəlibindədir, مَكْتَب (maktab) kimi. Bu söz bizə tanışdır: ərəbcədə maktab yazı masası, idarə deməkdir, Azərbaycan dilində isə məktəb olub. Qəliblərin necə işlədiyini ərəb dilində köklər və qəliblər yazımızda izah etmişik.
Dīwān isə başqa yolla da getdi: türk dili vasitəsilə italyan dilinə divano, yəni divan mebeli kimi keçdi. Azərbaycan dilində də divan həm bu mebel, həm də şairin şeirlər toplusudur. Taqwīm sözü də bizdə eyni mənada yaşayır: təqvim.
Rəqəmlər və elm
| İtalyanca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| zero, cifra | صِفْر | ṣifr | boş, sıfır |
| algebra | الْجَبْر | al-jabr | bərpa etmək, “yerinə qoymaq” |
| algoritmo | الْخُوَارِزْمِيّ | al-Khwārizmī | IX əsr riyaziyyatçısının adı |
| alchimia | الْكِيمِيَاء | al-kīmiyāʾ | kimya |
| alcol | الْكُحْل | al-kuḥl | narın toz (gözə çəkilən sürmə) |
Ṣifr italyan dilinə iki söz verib: əvvəl gələn cifra (rəqəm) və orta əsr latın dilindəki zephirum vasitəsilə gələn zero. Müasir ərəb dilində صِفْر bu gün də sıfır deməkdir. Azərbaycanlı oxucu burada üç tanış söz görəcək: sıfır, cəbr və kimya.
Tarixi olan başqa sözlər
| İtalyanca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| giraffa | زَرَافَة | zarāfa | zürafə |
| meschino | مِسْكِين | miskīn | yazıq, kasıb |
| assassino | حَشَّاشِين | ḥashshāshīn | orta əsrlərdə bir təriqətə verilən ad |
Miskīn bu gün də canlı sözdür: bir çox ərəb ləhcəsində “yazıq!” məhz belə deyilir, eyni mərhəmət çaları ilə. Azərbaycan dilindəki miskin sözü də buradan gəlir. İtalyan dilində isə meschino zamanla “xırda, alçaq” mənasına doğru sürüşüb.
Siciliya yer adlarında
Siciliyanın bir çox yer adı ərəb sözlərini saxlayır:
- قَلْعَة (qalʿa, qala, istehkam): Caltanissetta, Caltagirone, Calatafimi. Bu, bizim qala sözümüzdür.
- جَبَل (jabal, dağ): Gibellina. Etnanın köhnə yerli adı Mongibello isə latın mons və ərəb jabal sözlərini birləşdirir: “dağ dağ”.
Bir az cənubda danışılan malta dili orta əsr Siciliyasında danışılan ərəbcədən törəyib. Bu, latın hərfləri ilə yazılan və Avropa İttifaqında rəsmi dil olan yeganə ərəb mənşəli dildir.
Ərəb dilini öyrənənə nə verir
Düzünü deyək: zucchero və magazzino ilə ərəbcə cümlə qurmaq olmaz. Gündəlik ərəb söz ehtiyatının demək olar hamısı italyan üçün yenidir. Azərbaycanlının burada üstünlüyü var, çünki bizim dildə ərəb sözləri qat-qat çoxdur. Oxşar mənzərəni türk dilində ərəb sözləri yazımızda da görmək olar. Amma bu italyan sözləri də üç cür işə yarayır:
- Yaddaş üçün dayaq. سُكَّر, لَيْمُون, قُطْن və زَرَافَة ilk dəfədən yadda qalır.
- Kök nümunələri. Makhzan خِزَانَة (khizāna, şkaf) sözü ilə, amīr isə أَمَرَ (amara, əmr etdi) feili ilə eyni kökdəndir. Hər iki kök Azərbaycan dilində də tanışdır: xəzinə, əmr.
- Tələffüz. Sukkar sözündəki qoşa samit və zarāfa sözündəki r bizim üçün çətin səslər deyil.
Ərəb dilinin özünə nə qədər vaxt lazım olduğunu ərəb dilini nə qədər vaxta öyrənmək olar yazımızda hesablamışıq.
Learn Arabic tətbiqimizdə mövzulara bölünmüş səsləndirilmiş sözlər, köklər və qəliblərə həsr olunmuş ayrıca dərs, A1-dən B2-yə qədər səviyyəli oxu mətnləri var. Tətbiq 1 dekabrda çıxır: gözləmə siyahısına qoşulun və daha neçə ərəb sözünü artıq bildiyinizi görün.
Learn Arabic arrives on 1 December
The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.
One email when the app is out. Nothing else.