Portuqal dilində ərəb sözləri: azeite, arroz, oxalá
Azeite, arroz, açúcar, alfaiate, armazém, fulano və oxalá ərəbcədən gəlir. Otuzdan çox söz, ərəb hərfləri ilə əsli və ərəb dilini öyrənənə nə öyrətdiyi.
Portuqal dilində yüzlərlə ərəb mənşəli söz var və onların çoxu hər gün süfrəyə gəlir: azeite (zeytun yağı), arroz (düyü), açúcar (şəkər), alface (kahı), laranja (portağal). Bu sözlər dilə indiki Portuqaliyanın böyük hissəsi beş əsrdən artıq müsəlman İberiyasının, yəni əl-Əndəlusun tərkibində olduğu dövrdə keçib. Ərəb dilini öyrənən azərbaycanlı üçün bu sözlər iki tərəfdən maraqlıdır: bəziləri bizim dilə də keçib, hamısı isə ərəb artiklinin necə işlədiyini əyani göstərir.
Haradan gəldilər
711-ci ildə ərəb və bərbər qoşunları Cəbəllütariq boğazını keçdi və bir neçə il ərzində demək olar ki, bütün yarımadanı tutdu. Sonradan Portuqaliya olacaq ərazidə Lissabon 1147-ci ildə geri alındı, son dayaq olan Alqarve isə 1249-cu ildə alındı. Bütün bu müddət ərzində ərəb dili dövlət, ticarət və elm dili idi. Torpaqlar geri alınandan uzun müddət sonra da insanlar əkib-becərəndə, tikəndə və alver edəndə ərəb sözlərini işlətməkdə davam etdi. Sözlər ən çox ərəblərin yenilik gətirdiyi sahələrdə qaldı: əkinçilik, suvarma, ticarət, idarəçilik və elm.
Sözə yapışan artikl
Bu sözlərdə ən çox gözə çarpan ərəb artikli ال (al-) olur: o, isimlə birlikdə portuqal dilinə keçib, özü də necə tələffüz edilirdisə, elə: qəməri hərflərdən əvvəl tam, şəmsi hərflərdən əvvəl isə sonrakı samitə qovuşmuş halda. Bu, şəmsi və qəməri hərflər qaydasıdır. Azərbaycanlı bu qaydanı əslində adlardan tanıyır: Nurəddin, Şəmsəddin, Əbdürrəhman adlarında da al- artikli d və r hərflərinə qovuşub.
| Portuqalca | Ərəbcə | Al- artikli ilə nə olub |
|---|---|---|
| alface | الْخَسّ al-khass | Tam qalıb: خ qəməri hərfdir |
| algodão | الْقُطْن al-quṭn | Tam qalıb: ق qəməri hərfdir |
| azeite | الزَّيْت az-zayt | L səsi z olub: ز şəmsi hərfdir |
| arroz | الرُّزّ ar-ruzz | L səsi r olub: ر şəmsi hərfdir |
| açúcar | السُّكَّر as-sukkar | L səsi s olub: س şəmsi hərfdir |
| açougue | السُّوق as-sūq | L səsi s olub, “bazar” isə ət dükanına çevrilib |
Mətbəxdə
| Portuqalca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| azeite | الزَّيْت | az-zayt | yağ, zeytun yağı |
| azeitona | الزَّيْتُونَة | az-zaytūna | zeytun, zeytun ağacı |
| arroz | الرُّزّ | ar-ruzz | düyü |
| açúcar | السُّكَّر | as-sukkar | şəkər |
| alface | الْخَسّ | al-khass | kahı |
| laranja | نَارَنْج | nāranj | acı portağal (fars mənşəli söz) |
| açafrão | الزَّعْفَرَان | az-zaʿfarān | zəfəran |
| almôndega | الْبُنْدُقَة | al-bunduqa | kürəcik, fındıq |
| xarope | شَرَاب | sharāb | içki |
Müasir ərəb dilində زَيْت (zayt) hər cür yağdır, zeytun yağı isə زَيْتُ الزَّيْتُون (zaytu z-zaytūn), yəni “zeytunun yağı”. Portuqal dili sözün ən dəyərli mənasını götürüb. Zeytun, zəfəran və narınc Azərbaycan dilində də var.
Evdə, ticarətdə, işdə
| Portuqalca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| armazém | الْمَخْزَن | al-makhzan | anbar |
| alfândega | الْفُنْدُق | al-funduq | karvansara, ticarət anbarı (bu gün “otel”) |
| alfaiate | الْخَيَّاط | al-khayyāṭ | dərzi |
| almofada | الْمِخَدَّة | al-mikhadda | yastıq |
| aldeia | الضَّيْعَة | aḍ-ḍayʿa | kənd mülkü, kənd |
| alicate | اللَّقَّاط | al-laqqāṭ | maşa, tutan alət |
| almirante | أَمِير | amīr | komandir, əmir |
| refém | رَهِين | rahīn | girov qoyulmuş |
Alfaiate və armazém sözlərinin hər biri bir qrammatika dərsidir. Al-khayyāṭ peşə bildirən فَعَّال qəlibindədir, نَجَّار (najjār, dülgər) və خَبَّاز (khabbāz, çörəkçi) kimi. Bu qəlibi Azərbaycan dilindən də tanıyırsınız: xəyyat, səyyah, baqqal. Al-makhzan isə yer bildirən مَفْعَل qəlibindədir, مَكْتَب (maktab, idarə) kimi, bizim məktəb sözümüz də buradandır. Nizami Gəncəvinin “Məxzənül-əsrar” poemasının adındakı məxzən də eyni sözdür. Hər iki qəlibi ərəb dilində köklər və qəliblər yazımızda izah etmişik.
Funduq da canlı sözdür: bu gün istənilən ərəb ölkəsində فُنْدُق “otel” deməkdir.
Rəqəmlər və elm
| Portuqalca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| zero, cifra | صِفْر | ṣifr | boş, sıfır |
| álgebra | الْجَبْر | al-jabr | bərpa etmək, “yerinə qoymaq” |
| algarismo, algoritmo | الْخُوَارِزْمِيّ | al-Khwārizmī | IX əsr riyaziyyatçısının adı |
| álcool | الْكُحْل | al-kuḥl | narın toz (gözə çəkilən sürmə) |
Burada da tanış sözlər var: sıfır və cəbr Azərbaycan dilində də işlənir.
Söhbətdə
| Portuqalca | Ərəbcə | Oxunuşu | Ərəbcə mənası |
|---|---|---|---|
| fulano | فُلَان | fulān | filankəs, kimsə |
| oxalá | لَوْ شَاءَ اللّٰه | law shāʾa llāh | Allah istəsə |
Fulān bu gün də eynidir: ərəbcədə “filankəs və behmankəs” فُلَان وَعِلَّان (fulān wa-ʿillān) deyilir. Bizim filankəs sözümüzün də kökü budur. Oxalá isə إِنْ شَاءَ اللّٰه (in shāʾa llāh), “Allah qoysa” ifadəsinin yaxın qohumudur. Bu ifadəni hər ərəbcə söhbətdə dəfələrlə eşidəcəksiniz, Azərbaycan dilində də inşallah kimi yaşayır.
Xəritədə
- Algarve: الْغَرْب (al-gharb), “qərb”, əl-Əndəlusun qərb ucu. Azərbaycan dilindəki qərb sözü ilə eynidir.
- Alcântara: الْقَنْطَرَة (al-qanṭara), “körpü”.
- Guadiana: وَادِي (wādī) sözü ilə başlayır, “vadi, çay”.
- Fátima: فَاطِمَة (Fāṭima), ərəb adı, Məhəmməd peyğəmbərin qızının adı. Rəvayətə görə, Portuqaliyadakı bu yaşayış yeri adını bir mavr şahzadəsindən alıb.
Sonradan gələn sözlər
Braziliyaya XIX əsrin sonundan başlayan livanlı və suriyalı mühacirlərlə ərəb sözlərinin yeni dalğası gəldi, bu dəfə Levant mətbəxi vasitəsilə: quibe (كِبَّة, kibbe), esfiha (صْفِيحَة, ṣfīḥa), homus (حُمُّص, ḥummuṣ, ərəbcədə elə noxudun özü), tabule (تَبُّولَة, tabbūle). Bunlar yarımadanın orta əsr ərəbcəsindən yox, Levant ləhcəsindən gələn sözlərdir və ərəb dilinin bu gün də başqa dillərə söz verdiyini göstərir.
Ərəb dilini öyrənənə nə verir
Azeite və alfaiate ilə ərəbcə cümlə qurmaq olmaz. Qrammatikanı və gündəlik söz ehtiyatının demək olar ki, hamısını yenə də sıfırdan öyrənməli olacaqsınız. Azərbaycan dilində ərəb sözləri portuqal dilindəkindən qat-qat çoxdur, oxşar mənzərəni türk dilində ərəb sözləri yazımızda da görə bilərsiniz. Amma portuqal sözləri də üç cür kömək edir:
- Yaddaş üçün dayaq. زَيْت, سُكَّر, قُطْن və فُنْدُق ilk dəfədən yadda qalır.
- Pulsuz artikl dərsi. Al- artiklinin bəzən az-, ar- və ya as- olduğunu öyrənmədən bilirsiniz.
- Tanış köklər. Makhzan sizi خِزَانَة (khizāna, şkaf) sözünə, amīr isə أَمَرَ (amara, əmr etdi) feilinə aparır.
Ərəb hərflərindən başlamaq istəyirsinizsə, ərəb əlifbasını necə öyrənmək olar yazımızda planı addım-addım vermişik.
Learn Arabic tətbiqimizdə mövzulara bölünmüş səsləndirilmiş sözlər, köklər və qəliblərə həsr olunmuş ayrıca dərs, A1-dən B2-yə qədər səviyyəli oxu mətnləri var. Tətbiq 1 dekabrda çıxır: gözləmə siyahısına qoşulun və daha neçə ərəb sözünü artıq bildiyinizi görün.
Learn Arabic arrives on 1 December
The app is almost ready: the Arabic alphabet from scratch, grammar, over 2,500 words with audio and classics such as Gibran's The Broken Wings in the original. Leave your email and we'll let you know the day it's out.
One email when the app is out. Nothing else.