Jak czytać Dostojewskiego po rosyjsku? Od czego zacząć i jak nie utknąć

Zacznij od Białych nocy, trzymaj tłumaczenie pod ręką i nie próbuj rozumieć każdego słowa. Tyle w skrócie. Dostojewski w oryginale to ambitny cel, ale nie wymaga perfekcyjnego rosyjskiego. Wymaga dobrze wybranej pierwszej książki i cierpliwości. Polak ma przy tym sporą przewagę: wiele rosyjskich rdzeni, aspekt czasownika i przypadki zna z własnego języka.

FluenTech powstał właśnie z takiego celu. Jego założyciel, rodzimy użytkownik tureckiego, chciał czytać rosyjską klasykę w oryginale, a z Duolingo utknął na poziomie początkującym. Zbudował więc aplikację, której mu brakowało. Dziś czyta Dostojewskiego bez pomocy i rozumie większość. Większość, nie wszystko, i to w zupełności wystarczy.

Od której książki zacząć

1. Białe noce. Krótka opowieść o miłości, opowiadana w pierwszej osobie przez samotnego marzyciela. Na naszej stronie możesz przeczytać całe Białe noce po rosyjsku, z polskim tłumaczeniem pod każdą linijką. Pierwsze zdanie od razu ustawia ton:

Была чудная ночь, такая ночь, которая разве только и может быть тогда, когда мы молоды, любезный читатель.

Była cudowna noc, taka noc, jaka zdarza się chyba tylko wtedy, kiedy jesteśmy młodzi, drogi czytelniku.

Zwróć uwagę, ile tu rozpoznasz bez słownika: ночь to noc, быть to być, когда to kiedy, молоды to młodzi, читатель to czytelnik. Nawet чудная ma w polszczyźnie krewnego w słowie „cudny”.

2. Notatki z podziemia. Krótkie, ale gęste i gorzkie. Dobry drugi krok, jeśli bardziej interesują cię idee niż fabuła.

3. Zbrodnia i kara. Znacznie dłuższa, ale fabuła ciągnie od pierwszych stron. Gdy zmierzyliśmy początki siedmiu klasyków, zdania na początku Zbrodni i kary okazały się średnio krótsze niż na początku Anny Kareniny. Pierwsze zdanie powieści:

В начале июля, в чрезвычайно жаркое время, под вечер, один молодой человек вышел из своей каморки, которую нанимал от жильцов в С-м переулке, на улицу и медленно, как бы в нерешимости, отправился к К-ну мосту.

Na początku lipca, w czasie niezwykłych upałów, pod wieczór, pewien młody człowiek wyszedł ze swojej komórki, którą wynajmował od lokatorów w zaułku S., na ulicę i powoli, jakby niezdecydowany, ruszył w stronę mostu K.

4. Bracia Karamazow. Tę książkę zostaw na koniec. Jest bardzo długa, a już na początku zdania są dłuższe niż w pozostałych.

Co sprawia, że Dostojewski jest trudny

Długie, zdyszane zdania. Narratorzy pędzą, poprawiają się, wracają do tego samego. Najpierw znajdź orzeczenie główne, resztę dopasujesz potem. W zdaniu ze Zbrodni i kary powyżej szkielet to молодой человек вышел... и отправился (młody człowiek wyszedł... i ruszył). Wszystko inne to dodatki.

Imiona. Jedna osoba ma kilka imion. Raskolnikow to również Rodion Romanowicz, a dla matki i siostry Rodia (Родя). Prowadź małą listę postaci, oszczędzi ci to wiele zamieszania. Pomoże też nasza analiza postaci Raskolnikowa i przewodnik po bohaterach Braci Karamazow.

Dawne słowa i formy. To XIX wiek, więc spotkasz słowa w rodzaju любезный (drogi, łaskawy) i каморка (komórka, klitka), których współczesny kurs nie uczy. Sprawdź raz i idź dalej, nie musisz ich używać.

Imiesłowy. Rosyjska proza literacka jest nimi nasycona: читающий (czytający), прочитанный (przeczytany), прочитав (przeczytawszy). Polszczyzna ma ten sam mechanizm, tylko w mowie potocznej używamy go rzadziej, więc formy typu „przeczytawszy” mogą brzmieć ci książkowo. U Dostojewskiego to codzienność.

Co Polakowi przychodzi łatwiej

Aspekt. Rozróżnienie читать i прочитать to dokładnie nasze „czytać” i „przeczytać”. Anglojęzyczni uczą się tego miesiącami, ty masz to w głowie od dziecka.

Przypadki. Rosyjski ma ich sześć, polski siedem. Narzędnik, miejscownik, dopełniacz po przeczeniu: wszystko to znasz, zmieniają się tylko końcówki.

Partykuły i emocje. Bohaterowie Dostojewskiego mówią pełnymi zdaniami z да, ведь, же, разве. Polszczyzna ma własny bogaty zestaw takich słówek („przecież”, „czyż”, „no”), więc sam mechanizm jest ci bliski.

Uważaj natomiast na fałszywych przyjaciół. Позор to wstyd, nie pozór. Запомнить to zapamiętać, a nie zapomnieć. Przy Dostojewskim, który lubi słowa o wstydzie i pamięci, takie pomyłki potrafią odwrócić sens całej sceny.

Co sprawia, że jest łatwiejszy, niż się wydaje

Powtórzenia. Wraca ciągle do tych samych słów i uczuć, więc ciągle je spotykasz. Dla uczącego się to prezent.

Wciągająca fabuła. Chcesz wiedzieć, co będzie dalej, a ta chęć znaczy więcej niż niemal wszystko inne.

Dialogi. W jego powieściach dużo się mówi, a mowa bohaterów jest często łatwiejsza niż narracja dookoła.

Jak go czytać

1. Najpierw fragment po rosyjsku, potem tłumaczenie. To wciąż jest czytanie po rosyjsku. Z czasem będziesz zaglądać coraz rzadziej.
2. Nie sprawdzaj każdego słowa. Sprawdzaj to, co blokuje zrozumienie historii, albo to, co wraca.
3. Celem jest fabuła, nie perfekcja. Jeśli wiesz, co się wydarzyło w rozdziale, odniosłeś sukces.
4. Czytaj trochę codziennie. Kilka stron dziennie zaprowadzi cię dalej niż długa sesja raz w miesiącu.
5. Wróć po kilku miesiącach. Ponowna lektura rozdziału pokaże ci czarno na białym, ile się nauczyłeś.

Jak dobrze trzeba znać rosyjski?

Nie ma na to oficjalnego progu. Wszystko zależy od książki i od tego, ile pomocy dopuszczasz. Z tłumaczeniem obok możesz zacząć wcześniej, niż ci się wydaje, czytanie bez pomocy przychodzi znacznie później. Jeśli dopiero zaczynasz, sprawdź, czy rosyjski jest trudny dla Polaka, i opanuj cyrylicę. Jeśli uczyłeś się rosyjskiego w szkole albo do matury, masz już solidny punkt wyjścia.

Gdzie go czytać

• U nas, za darmo: Białe noce w całości oraz początkowe strony Zbrodni i kary i Braci Karamazow, wszystko z tłumaczeniem pod każdą linijką.
• Rosyjskie Wikiźródła (ru.wikisource.org): pełne teksty wielu jego utworów, bez tłumaczenia.

Więcej o samych książkach znajdziesz w naszych tekstach o Białych nocach, cytatach ze Zbrodni i kary, Wielkim Inkwizytorze i w porównaniu Tołstoj czy Dostojewski.

Nasza aplikacja Learn Russian ma powieści Dostojewskiego w całości, z tłumaczeniem pod każdą linijką, a do tego słownictwo i gramatykę, które cię do nich doprowadzą. Pobierzesz ją za darmo; niektóre książki i dodatkowe treści wymagają diamentów, które zdobywasz podczas nauki, albo Premium.