Türk Halıları ve El Sanatları

Türk halısı, dünyanın pek çok yerinde değerli bir ev eşyası olarak tanınır. Anadolu'da ise halı, yere serilen bir süs eşyasından çok daha fazlasıdır. Bir halının deseni onun hangi yörede dokunduğunu, renkleri ise hangi bitkilerle boyandığını gösterir. Bazı motifler de onu dokuyan kadının dileklerini anlatır.

En muchas partes del mundo, la alfombra turca es un objeto apreciado para el hogar. En Anatolia, sin embargo, una alfombra es mucho más que un adorno extendido en el suelo. Su dibujo indica en qué comarca se tejió, y sus colores, con qué plantas se tiñó. Algunos motivos expresan además los deseos de la mujer que la tejió.

Halının yanı sıra çini, bakırcılık, ebru, minyatür, hat, cam işçiliği, ahşap oymacılığı ve deri işçiliği de bu toprakların köklü el sanatlarıdır. Bunların her biri yüzyıllar içinde gelişmiş, zamanla kendi ustalarını, aletlerini ve terimlerini yaratmıştır.

Además de la alfombra, la cerámica de azulejos (çini), el trabajo del cobre, el papel marmolado (ebru), la miniatura, la caligrafía, el trabajo del vidrio, la talla en madera y el trabajo del cuero son artesanías arraigadas en esta tierra. Cada una se desarrolló a lo largo de los siglos y con el tiempo creó sus propios maestros, herramientas y términos.

Düğümlü halının ilk izleri, Orta Asya'nın göçebe kültürüne uzanır. Bozkırın sert kışlarında halı çadırın zeminini ısıtır, göç zamanı ise dürülüp yeni yurda taşınırdı. Bugün bilinen en eski düğümlü halı, MÖ 5. yüzyıldan kalan Pazırık Halısı'dır. Halı 1949'da Altay Dağları'nda, buzla kaplı bir kurganda bulundu ve bugün St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde sergilenir. Simetrik düğümle dokunmuş bu halıyı kimlerin dokuduğu ise hâlâ tartışma konusudur.

Las primeras huellas de la alfombra anudada nos llevan a la cultura nómada de Asia Central. En los duros inviernos de la estepa, la alfombra abrigaba el suelo de la tienda, y cuando la tribu se trasladaba se enrollaba y se llevaba al nuevo campamento. La alfombra anudada más antigua que se conoce es la de Pazyryk, del siglo V a. C. Se halló en 1949 en un kurgán cubierto de hielo en los montes Altái y hoy se expone en el Museo del Hermitage de San Petersburgo. Está tejida con nudo simétrico, pero quién la hizo sigue siendo objeto de debate.

Türkler Anadolu'ya yerleştikten sonra halıcılık burada yeni renkler ve desenlerle zenginleşti. Bilinen en eski Anadolu halıları, Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunan 13. yüzyıl Selçuklu halılarıdır. Sonraki yüzyıllarda Uşak gibi merkezlerde dokunan halılar Avrupa'ya satıldı; saraylara, zengin evlere ve kiliselere ulaştı. Rönesans ressamları bu halıları tablolarında o kadar sık resmetti ki bazı halı türleri bugün bu ressamların adıyla anılır. "Holbein halısı" ve "Lotto halısı" bunların en bilinenleridir.

Cuando los turcos se asentaron en Anatolia, el arte de la alfombra se enriqueció allí con nuevos colores y dibujos. Las alfombras anatolias más antiguas que se conocen son las alfombras selyúcidas del siglo XIII halladas en la mezquita de Alaeddin, en Konya. En los siglos siguientes, las alfombras tejidas en centros como Uşak se vendieron a Europa y llegaron a palacios, casas ricas e iglesias. Los pintores del Renacimiento las representaron tantas veces que algunos tipos llevan hoy su nombre. Las más conocidas son las «alfombras Holbein» y las «alfombras Lotto».

Anadolu halı ve kilimlerindeki motifler gelişigüzel seçilmez. Her motifin bir adı ve bir anlamı vardır; ancak bu anlamlar yöreden yöreye, hatta köyden köye değişebilir. Eskiden genç kızlar çeyizleri için halı ve kilim dokur, dileklerini ve umutlarını bu motiflerle anlatırdı.

Los motivos de las alfombras y los kilims de Anatolia no se eligen al azar. Cada uno tiene un nombre y un significado, aunque este puede cambiar de una comarca a otra, e incluso de un pueblo a otro. Antiguamente, las muchachas tejían alfombras y kilims para su ajuar y expresaban con estos motivos sus deseos y esperanzas.

En sık görülen motiflerden biri olan koç boynuzu, genellikle güç, bereket ve erkekliğin simgesi sayılır. Elleri belinde duran bir kadını andıran "elibelinde" motifi ise kadınlığı ve doğurganlığı anlatır. Göz, el ve haç biçimindeki motiflerin nazardan koruduğuna inanılır. Bu anlamların çoğu kitaplara geçmemiştir; anneden kıza, ustadan çırağa anlatılarak bugüne ulaşmıştır.

El cuerno de carnero (koç boynuzu), uno de los motivos más frecuentes, suele considerarse símbolo de fuerza, fertilidad y virilidad. El motivo «elibelinde», que recuerda a una mujer de pie con las manos en la cintura, expresa la feminidad y la maternidad. Se cree que los motivos en forma de ojo, de mano o de cruz protegen del mal de ojo. La mayoría de estos significados nunca se recogieron en libros: han llegado hasta hoy de madres a hijas y de maestros a aprendices.

Türkiye'nin farklı yörelerinde dokunan halılar, desen, renk ve teknik bakımından birbirinden ayrılır. Deneyimli bir halıcı, bir halıya bakarak onun hangi yörede, hatta bazen hangi köyde dokunduğunu söyleyebilir.

Las alfombras tejidas en las distintas regiones de Turquía se diferencian por su dibujo, su color y su técnica. Un alfombrero con experiencia puede decir, con solo mirar una alfombra, en qué comarca e incluso, a veces, en qué pueblo se tejió.

Kocaeli'deki Hereke'de, Osmanlı sarayı için kurulan fabrikada dokunan ipek halılar dünyanın en ince halıları arasında sayılır. Bu halıların bir santimetrekaresinde 100'den fazla düğüm bulunabilir. Konya halıları geometrik desenleriyle tanınır. Uşak ise 16. yüzyılda dokunan büyük madalyonlu ve yıldızlı halılarıyla ünlüdür. Milas, Kula, Bergama ve Yahyalı da kendine özgü desenleriyle bilinen halıcılık merkezleridir.

Las alfombras de seda tejidas en Hereke, en la provincia de Kocaeli, en un taller fundado para el palacio otomano, están entre las más finas del mundo. En un solo centímetro cuadrado pueden tener más de 100 nudos. Las alfombras de Konya son conocidas por sus dibujos geométricos. Uşak es famosa por las grandes alfombras de medallones y de estrellas que allí se tejieron en el siglo XVI. Milas, Kula, Bergama y Yahyalı son también centros alfombreros conocidos por sus dibujos propios.

Türkiye'de çini denince akla önce İznik ve Kütahya gelir. 16. yüzyılda İznik atölyelerinde yapılan çinilerde kobalt mavisi, firuze, yeşil ve parlak bir kırmızı kullanılırdı. Lale, karanfil, sümbül ve çiçek açmış dallar en sevilen motiflerdi. Bu çinilerin en güzel örnekleri bugün İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda, Süleymaniye Camii'nde ve Rüstem Paşa Camii'nde görülebilir.

En Turquía, la palabra çini (azulejo) trae a la mente ante todo İznik y Kütahya. Los azulejos que se hacían en los talleres de İznik en el siglo XVI combinaban azul cobalto, turquesa, verde y un rojo brillante. Los motivos favoritos eran tulipanes, claveles, jacintos y ramas en flor. Los mejores ejemplos de estos azulejos pueden verse hoy en Estambul, en el palacio de Topkapı, la mezquita de Süleymaniye y la mezquita de Rüstem Pachá.

İznik çinisinin hamuru büyük ölçüde kuvarstan yapılırdı; bu da ona sert ve bembeyaz bir yüzey kazandırırdı. Hafifçe kabarık duran ünlü "mercan kırmızısı" 16. yüzyılın ortalarında ortaya çıktı ve uzun süre taklit edilemedi. 17. yüzyılda İznik'te üretim geriledi ve Kütahya öne çıktı. Kütahya'da bugün de pek çok çini atölyesi bulunur.

La pasta de los azulejos de İznik se hacía en gran parte con cuarzo, lo que les daba una superficie dura y de un blanco intenso. El famoso «rojo coral», ligeramente en relieve, apareció a mediados del siglo XVI y durante mucho tiempo nadie consiguió imitarlo. En el siglo XVII la producción de İznik decayó y Kütahya pasó a primer plano. Hoy Kütahya sigue teniendo muchos talleres de azulejos.

Ebru, su üzerinde gezdirilen boyaları kâğıda aktarma sanatıdır. Ebrucu önce suyu, kitre denen bitki zamkıyla koyulaştırır. Ardından at kılından yapılmış fırçalarla boyaları suya serper, ince bir bizle desen çizer ve kâğıdı suyun üzerine yatırır. Böylece desen kâğıda geçer. Aynı ebruyu ikinci kez yapmak mümkün değildir; her ebru tektir.

El ebru es el arte de pasar al papel colores que flotan sobre el agua. Primero, el artista espesa el agua con una goma vegetal llamada kitre (tragacanto). Después salpica los colores sobre el agua con pinceles de crin de caballo, traza un dibujo con un punzón fino y apoya el papel sobre la superficie. Así el dibujo pasa al papel. Ningún ebru puede repetirse: cada uno es único.

Osmanlı döneminde ebru, kitap kaplarında ve hat levhalarının kenarlarında kullanılırdı; zamanla kendi başına bir sanat dalı hâline geldi. Battal, tarama, gelgit, şal ve bülbül yuvası, en bilinen ebru türleridir. 20. yüzyılın başında Necmeddin Okyay, suyun üzerinde lale, gül ve sümbül gibi çiçekler oluşturarak çiçekli ebruyu yaygınlaştırdı. UNESCO, Türk ebru sanatını 2014'te İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı. Bugün İstanbul'da turistlerin de katılabildiği pek çok ebru atölyesi bulunur.

En época otomana, el ebru se usaba en las tapas de los libros y en los márgenes de los cuadros caligráficos; con el tiempo se convirtió en un arte por derecho propio. Battal, tarama, gelgit, şal y bülbül yuvası («nido de ruiseñor») son los tipos de ebru más conocidos. A comienzos del siglo XX, Necmeddin Okyay popularizó el ebru de flores, formando sobre el agua tulipanes, rosas y jacintos. En 2014 la UNESCO inscribió el ebru turco en la lista del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad. Hoy en Estambul hay muchos talleres de ebru en los que también pueden participar los turistas.

Eski çarşılarda duyulan çekiç sesleri çoğu zaman bir bakırcı dükkânından gelir. Usta, bakır levhayı örsün üstünde döverek tencereye, tepsiye ya da cezveye dönüştürür. Gaziantep'teki Bakırcılar Çarşısı, bu sesin hâlâ duyulduğu yerlerden biridir. İstanbul'da da Kapalıçarşı ve çevresindeki hanlarda yüzyıllardır bakır, gümüş ve pirinç işlenip satılır.

El martilleo que se oye en los viejos bazares suele salir de un taller de calderero. Sobre el yunque, el maestro golpea una lámina de cobre hasta convertirla en una olla, una bandeja o una cezve, el cacillo del café turco. El Bazar de los Caldereros (Bakırcılar Çarşısı) de Gaziantep es uno de los lugares donde todavía se oye este sonido. También en Estambul se trabajan y venden desde hace siglos el cobre, la plata y el latón en el Gran Bazar y en los antiguos hanes que lo rodean.

Gümüş işçiliğinin en bilinen tekniklerinden biri telkâridir. Usta, saç teli inceliğindeki gümüş ya da altın telleri büküp lehimleyerek dantel gibi süslemeler yapar. Mardin'in Midyat ilçesi ve Trabzon, telkâriyle ünlüdür. Trabzon, ince gümüş tellerden örülen hasır bilezikleriyle de tanınır. Günümüzde genç tasarımcılar bu eski teknikleri modern takılarda da kullanır.

Una de las técnicas más conocidas de la platería es el telkâri, es decir, la filigrana. El maestro retuerce y suelda hilos de plata o de oro finos como un cabello y crea adornos parecidos al encaje. Midyat, un distrito de Mardin, y Trabzon son famosos por su telkâri. Trabzon es conocida también por sus pulseras hasır, tejidas con finos hilos de plata. Hoy, jóvenes diseñadores emplean además estas técnicas antiguas en joyas modernas.

İslam geleneğinde Kur'an'ı güzel yazmak büyük bir sanat sayılır. Hat sanatı Osmanlı döneminde zirveye ulaştı. Hattat, kamıştan yontulmuş bir kalemle ve isten yapılmış mürekkeple yazar. Bu sanatı öğrenmek yıllar sürer. Öğrenci, hocasının yazılarını defalarca taklit eder ve sonunda "icazet" denen bir diploma alır.

En la tradición islámica, escribir bellamente el Corán se considera un gran arte. La caligrafía alcanzó su apogeo en época otomana. El calígrafo escribe con un cálamo tallado en caña y con tinta hecha de hollín. Aprender este arte lleva años. El alumno copia una y otra vez las obras de su maestro y al final recibe un diploma llamado icazet.

Sülüs, nesih, divani, talik ve rika, Osmanlı hattatlarının en çok kullandığı yazı türleridir. Her birinin kendine özgü kuralları ve kullanım alanları vardı. Nesih kitaplarda, divani fermanlarda, sülüs ise cami duvarlarındaki büyük yazılarda kullanılırdı. 15. yüzyılda yaşayan Şeyh Hamdullah ile 17. yüzyılda yaşayan Hafız Osman, en ünlü hattatlar arasındadır. Bugün İstanbul'da hat dersi veren atölyeler bulunur; bazı sanatçılar hattı çağdaş eserlerinde de kullanır.

El sülüs (thuluth), el nesih (nasji), el divani, el talik y el rika eran las escrituras que más usaban los calígrafos otomanos. Cada una tenía sus reglas y sus usos: el nesih se empleaba en los libros, el divani en los firmanes del sultán y el sülüs en las grandes inscripciones de los muros de las mezquitas. Şeyh Hamdullah, en el siglo XV, y Hafız Osman, en el XVII, están entre los calígrafos más famosos. Hoy en Estambul hay talleres que enseñan caligrafía, y algunos artistas la usan también en obras contemporáneas.

Fabrikada üretilen ucuz halılar ve seri üretim eşyalar, el yapımı ürünlerin pazarını her yıl biraz daha daraltmaktadır. Usta sayısı da giderek azalmıştır. Pek çok usta, bildiklerini aktarabileceği bir çırak bulamaz. Bir usta işi bıraktığında, bildiği teknikler de çoğu zaman onunla birlikte kaybolur.

Las alfombras baratas de fábrica y los objetos producidos en serie reducen cada año un poco más el mercado de los productos hechos a mano. El número de maestros también disminuye poco a poco. Muchos no encuentran un aprendiz al que transmitir lo que saben. Cuando un maestro deja el oficio, sus técnicas suelen desaparecer con él.

Öte yandan umut veren gelişmeler de vardır. Halk eğitim merkezleri, belediyeler ve dernekler halı, çini ve ebru kursları açar, ustalara atölye desteği verir. Genç tasarımcılar eski motifleri çantalara, giysilere ve ev eşyalarına taşır. El yapımı bir halı ya da çini satın alan herkes de bu ustaların işlerini sürdürmesine katkıda bulunmuş olur.

Por otro lado, también hay señales esperanzadoras. Centros de educación popular, ayuntamientos y asociaciones organizan cursos de alfombra, azulejería y ebru y ayudan a los maestros con talleres. Jóvenes diseñadores llevan los motivos antiguos a bolsos, ropa y objetos para el hogar. Y quien compra una alfombra o un azulejo hecho a mano contribuye a que estos maestros sigan trabajando.

Halılar, çiniler ve ebrular yalnızca bakıp beğenilecek güzel eşyalar değildir. Bir halının her düğümünü bir el atmış, bir çininin her çizgisini bir usta yılların deneyimiyle çizmiştir. Bu eserlerde bir yörenin, bir ailenin ve bir ustanın hikâyesi saklıdır.

Las alfombras, los azulejos y los ebrus no son solo objetos bonitos para mirar y admirar. Cada nudo de una alfombra lo ató una mano, y cada trazo de un azulejo lo dibujó un maestro con años de experiencia. En estas obras se guarda la historia de una comarca, de una familia y de un artesano.

Bu sanatlar, Türkçe öğrenenler için dile açılan bir kapıdır. "Düğüm", "çözgü", "atkı", "cezve" ve "kalem" gibi kelimeler, bir atölyede ya da çarşıda hemen anlam kazanır. Bir ustanın yanında çay içip onun işini anlatmasını dinlemek de iyi bir Türkçe pratiğidir.

Para quien aprende turco, estas artes son una puerta a la lengua. Palabras como «düğüm» (nudo), «çözgü» (urdimbre), «atkı» (trama), «cezve» (cacillo para el café) y «kalem» (cálamo) cobran sentido enseguida en un taller o en el bazar. Tomar un té con un maestro y escucharle hablar de su trabajo también es una buena práctica de turco.