Türk Halıları ve El Sanatları

Türk halısı, dünyanın pek çok yerinde değerli bir ev eşyası olarak tanınır. Anadolu'da ise halı, yere serilen bir süs eşyasından çok daha fazlasıdır. Bir halının deseni onun hangi yörede dokunduğunu, renkleri ise hangi bitkilerle boyandığını gösterir. Bazı motifler de onu dokuyan kadının dileklerini anlatır.

Em muitas partes do mundo, o tapete turco é um objeto valioso para a casa. Na Anatólia, porém, um tapete é muito mais do que um enfeite estendido no chão. O padrão revela em que região foi tecido, e as cores, com que plantas foi tingido. Alguns motivos exprimem também os desejos da mulher que o teceu.

Halının yanı sıra çini, bakırcılık, ebru, minyatür, hat, cam işçiliği, ahşap oymacılığı ve deri işçiliği de bu toprakların köklü el sanatlarıdır. Bunların her biri yüzyıllar içinde gelişmiş, zamanla kendi ustalarını, aletlerini ve terimlerini yaratmıştır.

Além do tapete, a cerâmica de azulejo (çini), o trabalho do cobre, o papel marmoreado (ebru), a miniatura, a caligrafia, o trabalho do vidro, a talha em madeira e o trabalho do couro são também artesanatos antigos desta terra. Cada um desenvolveu-se ao longo dos séculos e acabou por criar os seus próprios mestres, ferramentas e termos.

Düğümlü halının ilk izleri, Orta Asya'nın göçebe kültürüne uzanır. Bozkırın sert kışlarında halı çadırın zeminini ısıtır, göç zamanı ise dürülüp yeni yurda taşınırdı. Bugün bilinen en eski düğümlü halı, MÖ 5. yüzyıldan kalan Pazırık Halısı'dır. Halı 1949'da Altay Dağları'nda, buzla kaplı bir kurganda bulundu ve bugün St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde sergilenir. Simetrik düğümle dokunmuş bu halıyı kimlerin dokuduğu ise hâlâ tartışma konusudur.

Os primeiros vestígios do tapete de nós remontam à cultura nómada da Ásia Central. Nos invernos rigorosos da estepe, o tapete aquecia o chão da tenda e, nas migrações, era enrolado e levado para o novo acampamento. O tapete de nós mais antigo que se conhece é o tapete de Pazyryk, do século V a.C. Foi encontrado em 1949 num kurgan coberto de gelo, nos montes Altai, e está hoje exposto no Museu Hermitage, em São Petersburgo. Foi tecido com nó simétrico, mas ainda se discute quem o fez.

Türkler Anadolu'ya yerleştikten sonra halıcılık burada yeni renkler ve desenlerle zenginleşti. Bilinen en eski Anadolu halıları, Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunan 13. yüzyıl Selçuklu halılarıdır. Sonraki yüzyıllarda Uşak gibi merkezlerde dokunan halılar Avrupa'ya satıldı; saraylara, zengin evlere ve kiliselere ulaştı. Rönesans ressamları bu halıları tablolarında o kadar sık resmetti ki bazı halı türleri bugün bu ressamların adıyla anılır. "Holbein halısı" ve "Lotto halısı" bunların en bilinenleridir.

Depois de os turcos se fixarem na Anatólia, a tapeçaria enriqueceu-se ali com novas cores e padrões. Os tapetes anatólios mais antigos que se conhecem são os tapetes seljúcidas do século XIII encontrados na Mesquita de Alaeddin, em Konya. Nos séculos seguintes, os tapetes tecidos em centros como Uşak foram vendidos para a Europa e chegaram a palácios, casas ricas e igrejas. Os pintores do Renascimento retrataram-nos tantas vezes que alguns tipos ainda hoje têm o seu nome. Os mais conhecidos são os «tapetes Holbein» e os «tapetes Lotto».

Anadolu halı ve kilimlerindeki motifler gelişigüzel seçilmez. Her motifin bir adı ve bir anlamı vardır; ancak bu anlamlar yöreden yöreye, hatta köyden köye değişebilir. Eskiden genç kızlar çeyizleri için halı ve kilim dokur, dileklerini ve umutlarını bu motiflerle anlatırdı.

Os motivos dos tapetes e dos kilims da Anatólia não são escolhidos ao acaso. Cada um tem um nome e um significado, mas este pode mudar de região para região e até de aldeia para aldeia. Antigamente, as raparigas teciam tapetes e kilims para o enxoval e exprimiam através destes motivos os seus desejos e esperanças.

En sık görülen motiflerden biri olan koç boynuzu, genellikle güç, bereket ve erkekliğin simgesi sayılır. Elleri belinde duran bir kadını andıran "elibelinde" motifi ise kadınlığı ve doğurganlığı anlatır. Göz, el ve haç biçimindeki motiflerin nazardan koruduğuna inanılır. Bu anlamların çoğu kitaplara geçmemiştir; anneden kıza, ustadan çırağa anlatılarak bugüne ulaşmıştır.

O chifre de carneiro (koç boynuzu), um dos motivos mais frequentes, é geralmente visto como símbolo de força, fertilidade e virilidade. O motivo «elibelinde», que lembra uma mulher de pé com as mãos na cintura, exprime a feminilidade e a maternidade. Acredita-se que os motivos em forma de olho, de mão ou de cruz protegem do mau-olhado. A maior parte destes significados nunca foi registada em livros: chegou até nós de mãe para filha e de mestre para aprendiz.

Türkiye'nin farklı yörelerinde dokunan halılar, desen, renk ve teknik bakımından birbirinden ayrılır. Deneyimli bir halıcı, bir halıya bakarak onun hangi yörede, hatta bazen hangi köyde dokunduğunu söyleyebilir.

Os tapetes tecidos nas diferentes regiões da Turquia distinguem-se pelo padrão, pelas cores e pela técnica. Um conhecedor experiente consegue dizer, só de olhar para um tapete, em que região, e por vezes até em que aldeia, foi tecido.

Kocaeli'deki Hereke'de, Osmanlı sarayı için kurulan fabrikada dokunan ipek halılar dünyanın en ince halıları arasında sayılır. Bu halıların bir santimetrekaresinde 100'den fazla düğüm bulunabilir. Konya halıları geometrik desenleriyle tanınır. Uşak ise 16. yüzyılda dokunan büyük madalyonlu ve yıldızlı halılarıyla ünlüdür. Milas, Kula, Bergama ve Yahyalı da kendine özgü desenleriyle bilinen halıcılık merkezleridir.

Os tapetes de seda tecidos em Hereke, na província de Kocaeli, numa manufatura fundada para o palácio otomano, contam-se entre os mais finos do mundo. Num só centímetro quadrado podem ter mais de 100 nós. Os tapetes de Konya são conhecidos pelos padrões geométricos. Uşak é famosa pelos grandes tapetes de medalhão e de estrelas ali tecidos no século XVI. Milas, Kula, Bergama e Yahyalı são também centros de tapeçaria conhecidos pelos seus padrões próprios.

Türkiye'de çini denince akla önce İznik ve Kütahya gelir. 16. yüzyılda İznik atölyelerinde yapılan çinilerde kobalt mavisi, firuze, yeşil ve parlak bir kırmızı kullanılırdı. Lale, karanfil, sümbül ve çiçek açmış dallar en sevilen motiflerdi. Bu çinilerin en güzel örnekleri bugün İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda, Süleymaniye Camii'nde ve Rüstem Paşa Camii'nde görülebilir.

Na Turquia, a palavra çini (azulejo) faz pensar primeiro em İznik e Kütahya. Os azulejos feitos nas oficinas de İznik no século XVI usavam azul-cobalto, turquesa, verde e um vermelho vivo. Os motivos preferidos eram túlipas, cravos, jacintos e ramos em flor. Os mais belos exemplos destes azulejos podem ver-se hoje em Istambul, no Palácio de Topkapı, na Mesquita de Süleymaniye e na Mesquita de Rüstem Paxá.

İznik çinisinin hamuru büyük ölçüde kuvarstan yapılırdı; bu da ona sert ve bembeyaz bir yüzey kazandırırdı. Hafifçe kabarık duran ünlü "mercan kırmızısı" 16. yüzyılın ortalarında ortaya çıktı ve uzun süre taklit edilemedi. 17. yüzyılda İznik'te üretim geriledi ve Kütahya öne çıktı. Kütahya'da bugün de pek çok çini atölyesi bulunur.

A pasta dos azulejos de İznik era feita sobretudo de quartzo, o que lhes dava uma superfície dura e de um branco intenso. O famoso «vermelho-coral», ligeiramente em relevo, surgiu em meados do século XVI e durante muito tempo não foi possível imitá-lo. No século XVII, a produção de İznik entrou em declínio e Kütahya passou para primeiro plano. Kütahya tem ainda hoje muitas oficinas de azulejos.

Ebru, su üzerinde gezdirilen boyaları kâğıda aktarma sanatıdır. Ebrucu önce suyu, kitre denen bitki zamkıyla koyulaştırır. Ardından at kılından yapılmış fırçalarla boyaları suya serper, ince bir bizle desen çizer ve kâğıdı suyun üzerine yatırır. Böylece desen kâğıda geçer. Aynı ebruyu ikinci kez yapmak mümkün değildir; her ebru tektir.

O ebru é a arte de passar para o papel cores que flutuam na água. Primeiro, o artista espessa a água com uma goma vegetal chamada kitre (goma-adraganta). Depois salpica as tintas na água com pincéis de crina de cavalo, desenha um padrão com um furador fino e pousa o papel na superfície. Assim, o padrão passa para o papel. Nenhum ebru se pode repetir: cada um é único.

Osmanlı döneminde ebru, kitap kaplarında ve hat levhalarının kenarlarında kullanılırdı; zamanla kendi başına bir sanat dalı hâline geldi. Battal, tarama, gelgit, şal ve bülbül yuvası, en bilinen ebru türleridir. 20. yüzyılın başında Necmeddin Okyay, suyun üzerinde lale, gül ve sümbül gibi çiçekler oluşturarak çiçekli ebruyu yaygınlaştırdı. UNESCO, Türk ebru sanatını 2014'te İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı. Bugün İstanbul'da turistlerin de katılabildiği pek çok ebru atölyesi bulunur.

Na época otomana, o ebru era usado nas capas dos livros e nas margens dos quadros de caligrafia; com o tempo, tornou-se uma arte de pleno direito. Battal, tarama, gelgit, şal e bülbül yuvası («ninho de rouxinol») são os tipos de ebru mais conhecidos. No início do século XX, Necmeddin Okyay divulgou o ebru de flores, formando na água túlipas, rosas e jacintos. Em 2014, a UNESCO inscreveu o ebru turco na lista do Património Cultural Imaterial da Humanidade. Hoje há em Istambul muitas oficinas de ebru onde também os turistas podem participar.

Eski çarşılarda duyulan çekiç sesleri çoğu zaman bir bakırcı dükkânından gelir. Usta, bakır levhayı örsün üstünde döverek tencereye, tepsiye ya da cezveye dönüştürür. Gaziantep'teki Bakırcılar Çarşısı, bu sesin hâlâ duyulduğu yerlerden biridir. İstanbul'da da Kapalıçarşı ve çevresindeki hanlarda yüzyıllardır bakır, gümüş ve pirinç işlenip satılır.

O som de martelo que se ouve nos velhos bazares vem muitas vezes da oficina de um caldeireiro. Na bigorna, o mestre bate uma folha de cobre até a transformar numa panela, num tabuleiro ou numa cezve, a pequena cafeteira do café turco. O Bazar dos Caldeireiros (Bakırcılar Çarşısı), em Gaziantep, é um dos lugares onde ainda se ouve este som. Também em Istambul, há séculos que o cobre, a prata e o latão são trabalhados e vendidos no Grande Bazar e nos antigos hans à sua volta.

Gümüş işçiliğinin en bilinen tekniklerinden biri telkâridir. Usta, saç teli inceliğindeki gümüş ya da altın telleri büküp lehimleyerek dantel gibi süslemeler yapar. Mardin'in Midyat ilçesi ve Trabzon, telkâriyle ünlüdür. Trabzon, ince gümüş tellerden örülen hasır bilezikleriyle de tanınır. Günümüzde genç tasarımcılar bu eski teknikleri modern takılarda da kullanır.

Uma das técnicas mais conhecidas da ourivesaria em prata é o telkâri, ou seja, a filigrana. O mestre torce e solda fios de prata ou de ouro finos como um cabelo, criando ornamentos semelhantes a renda. Midyat, um distrito de Mardin, e Trabzon são famosos pelo telkâri. Trabzon é também conhecida pelas pulseiras hasır, entrançadas com fios finos de prata. Hoje, jovens designers usam também estas técnicas antigas em joias modernas.

İslam geleneğinde Kur'an'ı güzel yazmak büyük bir sanat sayılır. Hat sanatı Osmanlı döneminde zirveye ulaştı. Hattat, kamıştan yontulmuş bir kalemle ve isten yapılmış mürekkeple yazar. Bu sanatı öğrenmek yıllar sürer. Öğrenci, hocasının yazılarını defalarca taklit eder ve sonunda "icazet" denen bir diploma alır.

Na tradição islâmica, escrever bem o Corão é considerado uma grande arte. A caligrafia atingiu o seu auge na época otomana. O calígrafo escreve com um cálamo talhado numa cana e com tinta feita de fuligem. Aprender esta arte leva anos. O aluno copia vezes sem conta os trabalhos do mestre e, por fim, recebe um diploma chamado icazet.

Sülüs, nesih, divani, talik ve rika, Osmanlı hattatlarının en çok kullandığı yazı türleridir. Her birinin kendine özgü kuralları ve kullanım alanları vardı. Nesih kitaplarda, divani fermanlarda, sülüs ise cami duvarlarındaki büyük yazılarda kullanılırdı. 15. yüzyılda yaşayan Şeyh Hamdullah ile 17. yüzyılda yaşayan Hafız Osman, en ünlü hattatlar arasındadır. Bugün İstanbul'da hat dersi veren atölyeler bulunur; bazı sanatçılar hattı çağdaş eserlerinde de kullanır.

O sülüs (thuluth), o nesih (naskh), o divani, o talik e o rika eram as escritas mais usadas pelos calígrafos otomanos. Cada uma tinha as suas regras e os seus usos: o nesih usava-se nos livros, o divani nos decretos do sultão e o sülüs nas grandes inscrições das paredes das mesquitas. Şeyh Hamdullah, no século XV, e Hafız Osman, no século XVII, estão entre os calígrafos mais famosos. Hoje há em Istambul oficinas que ensinam caligrafia, e alguns artistas usam-na também em obras contemporâneas.

Fabrikada üretilen ucuz halılar ve seri üretim eşyalar, el yapımı ürünlerin pazarını her yıl biraz daha daraltmaktadır. Usta sayısı da giderek azalmıştır. Pek çok usta, bildiklerini aktarabileceği bir çırak bulamaz. Bir usta işi bıraktığında, bildiği teknikler de çoğu zaman onunla birlikte kaybolur.

Os tapetes baratos de fábrica e os objetos produzidos em série reduzem todos os anos um pouco mais o mercado dos produtos feitos à mão. O número de mestres também diminui de forma constante. Muitos não encontram um aprendiz a quem transmitir o que sabem. Quando um mestre deixa o ofício, as suas técnicas desaparecem muitas vezes com ele.

Öte yandan umut veren gelişmeler de vardır. Halk eğitim merkezleri, belediyeler ve dernekler halı, çini ve ebru kursları açar, ustalara atölye desteği verir. Genç tasarımcılar eski motifleri çantalara, giysilere ve ev eşyalarına taşır. El yapımı bir halı ya da çini satın alan herkes de bu ustaların işlerini sürdürmesine katkıda bulunmuş olur.

Por outro lado, há também sinais animadores. Centros de educação popular, câmaras municipais e associações organizam cursos de tapeçaria, azulejaria e ebru e apoiam os mestres com oficinas. Jovens designers levam os motivos antigos para malas, roupa e objetos para a casa. E quem compra um tapete ou um azulejo feito à mão ajuda estes mestres a continuar o seu trabalho.

Halılar, çiniler ve ebrular yalnızca bakıp beğenilecek güzel eşyalar değildir. Bir halının her düğümünü bir el atmış, bir çininin her çizgisini bir usta yılların deneyimiyle çizmiştir. Bu eserlerde bir yörenin, bir ailenin ve bir ustanın hikâyesi saklıdır.

Os tapetes, os azulejos e os ebrus não são apenas objetos bonitos para olhar e admirar. Cada nó de um tapete foi dado por uma mão, e cada traço de um azulejo foi desenhado por um mestre com anos de experiência. Nestas obras está guardada a história de uma região, de uma família e de um artesão.

Bu sanatlar, Türkçe öğrenenler için dile açılan bir kapıdır. "Düğüm", "çözgü", "atkı", "cezve" ve "kalem" gibi kelimeler, bir atölyede ya da çarşıda hemen anlam kazanır. Bir ustanın yanında çay içip onun işini anlatmasını dinlemek de iyi bir Türkçe pratiğidir.

Para quem aprende turco, estas artes são uma porta para a língua. Palavras como «düğüm» (nó), «çözgü» (urdidura), «atkı» (trama), «cezve» (cafeteira turca) e «kalem» (cálamo) ganham logo sentido numa oficina ou no bazar. Beber um chá com um mestre e ouvi-lo falar do seu trabalho é também uma boa prática de turco.