Türk Müziği ve Dansı

Türk müziğinin geçmişi çok eskilere uzanır. Orta Asya'da kopuz çalan ozanlar, Osmanlı sarayında makamlarla eser besteleyenler, Anadolu köylerinde bağlamayla türkü söyleyen âşıklar ve bugünün pop yıldızları aynı uzun hikâyenin parçalarıdır.

A música turca tem uma história muito longa. Os bardos que tocavam o kopuz na Ásia Central, os compositores que escreviam obras nos makams na corte otomana, os âşıks que cantavam canções populares ao som do bağlama nas aldeias da Anatólia e as estrelas pop de hoje fazem parte da mesma longa história.

Türkiye'de müzik hiçbir zaman yalnızca bir eğlence aracı olmamıştır. Düğünlerde davul zurna çalınır, askere giden gençler türkülerle uğurlanır, bayramlarda halay çekilir, ölenlerin ardından ağıt yakılır. Bir türkü, çoğu zaman bir yörenin acısını, sevincini ve özlemini anlatır.

Na Turquia, a música nunca foi apenas entretenimento. Nos casamentos tocam o davul e a zurna (tambor e charamela), os rapazes que partem para o serviço militar são despedidos com canções, nos dias de festa dança-se o halay e cantam-se lamentos pelos mortos. Um türkü, uma canção popular, fala muitas vezes da dor, da alegria e da saudade de uma região.

Türk müziğinin köklerinden biri, Orta Asya'daki ozan geleneğidir. Dede Korkut hikâyelerinde boyların toplantılarında ve düğünlerinde kopuz çalıp hikâye anlatan bilge ozan, Dede Korkut'un kendisidir. Bu gelenek Anadolu'da "âşık" denen gezgin şair-müzisyenlerle sürdü. Âşıklar köy köy dolaşır, sazlarını çalarak destanlar, aşk şiirleri ve haksızlığa karşı dizeler söylerdi. Âşık, hem müzisyen hem şair hem de hikâye anlatıcısıydı.

Uma das raízes da música turca é a tradição dos bardos (ozan) da Ásia Central. No Livro de Dede Korkut, o bardo sábio que toca o kopuz e conta histórias nas assembleias e nos casamentos das tribos é o próprio Dede Korkut. Na Anatólia, a tradição continuou com os poetas-músicos errantes chamados âşıks. Iam de aldeia em aldeia, tocavam o saz e cantavam epopeias, poemas de amor e versos contra a injustiça. O âşık era, ao mesmo tempo, músico, poeta e contador de histórias.

Bu geleneğin en büyük adlarından biri, 16. yüzyılda yaşamış olan Pir Sultan Abdal'dır. Haksızlığa karşı çıkan ve insan sevgisini anlatan deyişleri bugün de söylenir. 20. yüzyılda ise Âşık Veysel, ülkenin dört bir yanında tanınan bir halk ozanı oldu. Yedi yaşında çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybeden Veysel, sazı ve "Uzun İnce Bir Yoldayım" gibi türküleriyle Anadolu'nun sesi hâline geldi.

Um dos maiores nomes desta tradição é Pir Sultan Abdal, que viveu no século XVI. Os seus cantos, que se erguem contra a injustiça e falam do amor ao ser humano, ainda hoje se cantam. No século XX, Âşık Veysel tornou-se um poeta popular conhecido em todo o país. Veysel perdeu a vista aos sete anos por causa da varíola, mas com o seu saz e canções como «Uzun İnce Bir Yoldayım» («Estou num caminho longo e estreito») tornou-se a voz da Anatólia.

Türk halk müziğinin en tanınan çalgısı, halk arasında saz da denen bağlamadır. Uzun saplı ve telli bir çalgı olan bağlama, her yörede biraz farklı boyda yapılır ve farklı biçimde akort edilir. Genellikle mızrapla çalınır. Tellere parmaklarla vurularak çalınan tekniğe ise "şelpe" adı verilir.

O instrumento mais conhecido da música popular turca é o bağlama, a que também se chama saz. Este alaúde de braço comprido é feito em tamanhos um pouco diferentes e afinado de outra maneira consoante a região. Toca-se geralmente com palheta. A técnica de percutir as cordas com os dedos chama-se şelpe.

Ney, kamıştan yapılan üflemeli bir çalgıdır. Tasavvuf müziğinde neyin ayrı bir yeri vardır; Mevlânâ'nın Mesnevi'si de neyin ayrılıktan yakınmasıyla başlar. Düğün ve bayramlarda açık havada çalınan davul ile zurna ise birbirinden ayrılmayan bir ikilidir. Ud, kanun, kemençe ve tanbur, klasik Türk müziğinin temel çalgıları arasındadır. Karadeniz'de ise kemençe denince küçük, üç telli Karadeniz kemençesi akla gelir.

O ney é um instrumento de sopro feito de cana. Tem um lugar especial na música sufi; o próprio Masnavi de Rumi começa com o lamento do ney pela separação. O davul e a zurna, tocados ao ar livre em casamentos e festas, formam um par inseparável. O alaúde (ud), o kanun, a kemençe e o tanbur estão entre os instrumentos fundamentais da música clássica turca. No mar Negro, porém, a palavra kemençe faz pensar na pequena kemençe de três cordas da região.

Osmanlı sarayında gelişen müziğe bugün "klasik Türk müziği" ya da "Türk sanat müziği" denir. Bu müzik, makamlara dayanır. Makam, Batı müziğindeki gamdan daha kapsamlıdır; hangi seslerin kullanılacağını, ezginin nereden başlayıp nasıl ilerleyeceğini ve nerede duracağını da belirler. Rast, hicaz, uşşak ve saba, en bilinen makamlardandır. Her makamın kendine özgü bir havası vardır.

A música que se desenvolveu na corte otomana chama-se hoje «música clássica turca» ou «música erudita turca». Baseia-se nos makams. Um makam é mais do que uma escala da música ocidental: determina também que notas se usam, onde começa a melodia, como avança e onde repousa. Rast, hicaz, uşşak e saba estão entre os makams mais conhecidos. Cada makam tem um ambiente próprio.

Mehter, Osmanlı ordusunun askerî bandosudur. Dünyanın en eski askerî bandolarından biri olarak kabul edilir. Mehter takımında davul, zurna, boru, zil, kös ve nakkare bulunurdu. Seferlerde, törenlerde ve zafer kutlamalarında çalan mehterin sesi Avrupa'yı da etkiledi. Mozart'ın ünlü "Türk Marşı" ile Beethoven'ın 9. Senfoni'sinin son bölümünde büyük davul, zil ve üçgenle çalınan marş, bu "Türk tarzı"nın bilinen örnekleridir.

O mehter era a banda militar do exército otomano. É considerado uma das bandas militares mais antigas do mundo. Uma banda de mehter tinha davul, zurna, trompete, pratos, kös (grandes timbales) e nakkare (pequenos timbales). O seu som, que se ouvia nas campanhas, nas cerimónias e nas celebrações de vitória, também influenciou a Europa. A famosa «Marcha Turca» de Mozart e a marcha tocada com bombo, pratos e triângulo no último andamento da Nona Sinfonia de Beethoven são exemplos conhecidos deste «estilo turco».

Anadolu'da halk danslarına genellikle "oyun" denir. Her yörenin kendine özgü oyunları, ritimleri ve kıyafetleri vardır. Düğünlerde, bayramlarda ve hasat sonunda oynanan bu oyunlar, yüzyıllardır kuşaktan kuşağa aktarılır.

Na Anatólia, às danças populares chama-se geralmente oyun (literalmente, «jogo»). Cada região tem as suas próprias danças, ritmos e trajes. Dançadas em casamentos, dias de festa e no fim das colheitas, estas danças passam de geração em geração há séculos.

Karadeniz'in horonu, hızlı temposu ve titreyen omuzlarıyla hemen tanınır. Oyuncular omuz omuza ya da kol kola dizilir; kemençenin sesiyle hep birlikte titrer, sıçrar, öne ve arkaya gider. Ege'nin zeybeği ise ağır ve görkemli figürleriyle efelerin cesaretini ve gururunu yansıtır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da halay, Trakya'da karşılama, Silifke'de ise tahta kaşıklarla oynanan kaşık oyunları sevilir.

O horon do mar Negro reconhece-se logo pelo ritmo rápido e pelos ombros que estremecem. Os bailarinos alinham-se ombro com ombro ou de braço dado e, ao som da kemençe, estremecem, saltam e avançam e recuam todos juntos. O zeybek do Egeu, com as suas figuras lentas e majestosas, exprime a coragem e o orgulho dos efes, os lendários heróis populares da região. No leste e no sudeste da Anatólia gosta-se do halay, na Trácia do karşılama e em Silifke das danças das colheres, dançadas com colheres de pau.

Türk müziğinin en derin kollarından biri tasavvuf müziğidir. Mevlevîlerin sema töreninde müzik, hareket ve ibadet bir araya gelir. Beyaz tennurelerini giyen semazenler ney, kudüm ve tanburun eşliğinde dönmeye başlar. Sağ ellerinin avucu göğe, sol ellerininki yere bakar; bu duruş, Tanrı'dan alınan rahmetin insanlara aktarılmasını simgeler.

Um dos ramos mais profundos da música turca é a música sufi. Na cerimónia do sema dos mevlevis juntam-se a música, o movimento e a oração. Vestidos com as suas tennures brancas (saias compridas), os semazens começam a girar ao som do ney, do kudüm (pequenos timbales) e do tanbur. A palma da mão direita está virada para o céu e a da esquerda para a terra; esta postura simboliza a misericórdia recebida de Deus e transmitida às pessoas.

Mevlevî sema töreni, 2008'de UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı. Konya'da her yıl 10 ile 17 Aralık arasında Mevlânâ'yı anma törenleri düzenlenir; bu törenlere dünyanın dört bir yanından ziyaretçi gelir. Mevlânâ'nın öldüğü 17 Aralık gecesi, "düğün gecesi" anlamına gelen "Şeb-i Arûs" adıyla anılır. İlahiler ve Mevlevî ayinleri bugün de konserlerde ve törenlerde seslendirilir.

Em 2008, a cerimónia do sema mevlevi entrou na lista do Património Cultural Imaterial da Humanidade da UNESCO. Todos os anos, de 10 a 17 de dezembro, realizam-se em Konya cerimónias em memória de Mevlana (Rumi), que atraem visitantes de todo o mundo. A noite de 17 de dezembro, em que Mevlana morreu, é conhecida como Şeb-i Arus, ou seja, «noite de núpcias». Os hinos (ilahi) e as obras cerimoniais mevlevis continuam hoje a ser interpretados em concertos e cerimónias.

1950'lerden itibaren Türkiye'de köyden kente büyük bir göç başladı. İstanbul, Ankara ve İzmir'in kenar mahallelerine yerleşen milyonlarca insan ne tam anlamıyla şehirli olabildi ne de köydeki eski hayatına dönebildi. Bu arada kalmışlığın acısı en çok arabesk müzikte dile geldi.

A partir dos anos 1950, começou na Turquia um grande êxodo do campo para a cidade. Os milhões de pessoas que se instalaram nos bairros periféricos de Istambul, Ancara e İzmir nem conseguiram tornar-se verdadeiramente citadinas nem puderam voltar à antiga vida na aldeia. A dor de ficar a meio caminho encontrou a sua voz sobretudo na música arabesk.

Arabesk, Mısır filmlerinin ve müziğinin etkisiyle doğdu; zamanla kendine özgü bir Türk türü hâline geldi. Bu şarkılarda kader, hasret, yoksulluk ve karşılıksız aşk anlatılır. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur ve İbrahim Tatlıses, türün en büyük adlarıdır. Arabesk, uzun yıllar devlet radyosu TRT'de pek yer bulamadı; ancak dolmuşlarda, kasetçalarlarda ve gazinolarda milyonlara ulaştı. Bugün Türkiye'de popüler müziğin vazgeçilmez bir parçasıdır.

O arabesk nasceu sob a influência do cinema e da música egípcios, mas com o tempo tornou-se um género genuinamente turco. As suas canções falam de destino, saudade, pobreza e amor não correspondido. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur e İbrahim Tatlıses são os grandes nomes do género. Durante muitos anos, o arabesk quase não teve lugar na rádio estatal TRT, mas chegou a milhões de pessoas nos dolmuş (táxis coletivos), nas cassetes e nos gazinos (casas de espetáculos). Hoje é uma parte indispensável da música popular na Turquia.

1960'larda Batı'daki rock müzikten etkilenen gençler, "Anadolu rock" adı verilen akımı başlattı. Bu müzisyenler elektro gitarı ve davulu, türkülerin ezgileriyle ve bağlamanın sesiyle buluşturdu. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray ve Moğollar, bu akımın öncüleri arasındadır.

Nos anos 1960, jovens influenciados pelo rock ocidental deram origem à corrente conhecida como «rock anatólio». Estes músicos juntaram a guitarra elétrica e a bateria às melodias das canções populares e ao som do bağlama. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray e os Moğollar estão entre os pioneiros desta corrente.

Barış Manço, uzun saçları, bıyığı ve parmaklarındaki iri yüzükleriyle hemen tanınırdı. Türküleri rock düzenlemeleriyle seslendirdi; daha sonra "7'den 77'ye" adlı televizyon programıyla çocukların ve büyüklerin sevgilisi oldu. 1990'lardan itibaren Türk pop müziği büyük bir sektöre dönüştü. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan ve Mustafa Sandal bu dönemin yıldızlarıdır. Tarkan'ın 1997'de çıkan "Şımarık" şarkısı Avrupa'nın birçok ülkesinde listelere girdi. Şarkının sözlerini ve müziğini Sezen Aksu yazmıştı.

Barış Manço reconhecia-se logo pelo cabelo comprido, pelo bigode e pelos grandes anéis nos dedos. Cantou canções populares com arranjos rock e mais tarde, com o seu programa de televisão «7'den 77'ye» («Dos 7 aos 77»), conquistou miúdos e graúdos. A partir dos anos 1990, a pop turca tornou-se uma grande indústria. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan e Mustafa Sandal são as estrelas desta época. «Şımarık» («Mimado»), a canção de Tarkan lançada em 1997, entrou nas tabelas de muitos países europeus. A letra e a música eram de Sezen Aksu.

21. yüzyılda Türk müziğinde eski ile yeni sık sık buluşur. Bazı genç prodüktörler türküleri elektronik müzikle harmanlar, bazı sanatçılar ise Divan şiirini yeni düzenlemelerle seslendirir. Yurt dışında da Anadolu rock'a ilgi artmıştır. Amsterdam'da kurulan Altın Gün grubu, eski Türk şarkılarını yeniden yorumlayarak geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.

Na música turca do século XXI, o antigo e o novo encontram-se muitas vezes. Alguns jovens produtores misturam canções populares com música eletrónica, enquanto alguns artistas interpretam a poesia clássica otomana (poesia de divã) com novos arranjos. Também no estrangeiro cresceu o interesse pelo rock anatólio. A banda Altın Gün, fundada em Amesterdão, chegou a um público vasto ao reinterpretar velhas canções turcas.

Müzik platformları sayesinde Türk şarkıcılar bugün dünyanın her yerindeki dinleyicilere ulaşabilir. Orta Doğu'dan Latin Amerika'ya kadar izlenen Türk dizileri de dizi müziklerini tanıttı. Bugün Türkiye'de alternatif rock'tan hip-hop'a, elektronik müzikten caza kadar pek çok tür yan yana yaşar; müzisyenler de bu türleri kendi gelenekleriyle harmanlar.

Graças às plataformas de streaming, os cantores turcos podem hoje chegar a ouvintes de todo o mundo. As séries turcas, vistas do Médio Oriente à América Latina, também deram a conhecer as suas bandas sonoras. Hoje coexistem na Turquia muitos géneros, do rock alternativo ao hip-hop e da música eletrónica ao jazz, e os músicos misturam-nos com as suas próprias tradições.

Türk müziği ve dansları, bu toprakların tarihini ve insanlarını en iyi anlatan sanatlar arasındadır. Bir türküde Anadolu köylerinin hasreti, sema töreninde dervişlerin duası, horonda Karadeniz'in coşkusu, zeybekte ise efelerin gururu yaşar.

A música e as danças turcas estão entre as artes que melhor contam a história desta terra e da sua gente. Num türkü vive a saudade das aldeias da Anatólia; no sema, a oração dos dervixes; no horon, a alegria transbordante do mar Negro; e no zeybek, o orgulho dos efes.

Müzik, Türkçe öğrenenler için de çok iyi bir yardımcıdır. Şarkılar, kelimeleri ve kalıpları tekrar tekrar kulağa getirir; sözleri anlamaya çalışmak da dinlediğini anlama becerisini geliştirir. Pek çok öğrenci, sevdiği bir türkünün sözlerini anladığı gün o şarkıyı sanki ilk kez dinliyormuş gibi hisseder.

A música é também uma grande ajuda para quem aprende turco. As canções trazem ao ouvido, vezes sem conta, palavras e estruturas, e tentar perceber as letras desenvolve a compreensão oral. Muitos alunos sentem, no dia em que finalmente percebem a letra de um türkü de que gostam, que o estão a ouvir pela primeira vez.