Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk, 20. yüzyılın en tanınmış devlet adamlarından biridir. Kurtuluş Savaşı'nı yönetmiş, yıkılan Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Bugün Türkiye'nin hemen her şehrinde onun adını taşıyan okullar, caddeler ve meydanlar bulunur.

Mustafa Kemal Atatürk é um dos estadistas mais conhecidos do século XX. Dirigiu a Guerra da Independência e fundou a República da Turquia no lugar do Império Otomano em colapso. Hoje, em quase todas as cidades da Turquia há escolas, ruas e praças com o seu nome.

Mustafa Kemal, 1881'de Selanik'te doğdu. Gençlik yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne tanık oldu. Kurtuluş Savaşı'nın ardından 1923'te cumhuriyeti ilan etti. Ölümüne kadar geçen on beş yılda alfabeden hukuka, takvimden giyim kuşama kadar pek çok alanda köklü reformlar gerçekleştirdi.

Mustafa Kemal nasceu em Salónica em 1881. Na juventude, assistiu ao declínio do Império Otomano. Depois da Guerra da Independência, proclamou a república em 1923. Nos quinze anos que decorreram até à sua morte, levou a cabo reformas profundas em muitas áreas, do alfabeto ao direito e do calendário ao vestuário.

Osmanlı İmparatorluğu, Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıktı. 1918'de imzalanan Mondros Ateşkesi'nin ardından İtilaf Devletleri'nin askerleri İstanbul'a girdi; Anadolu'nun pek çok bölgesi de işgal edildi. O günlerde ülkenin kurtulabileceğine inananların sayısı çok azdı. Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak direnişi örgütlemeye başladı.

O Império Otomano saiu derrotado da Primeira Guerra Mundial. Em 1918 foi assinado o Armistício de Mudros, as tropas aliadas entraram em Istambul e grande parte da Anatólia foi ocupada. Muito poucos acreditavam que o país pudesse ser salvo. A 19 de maio de 1919, Mustafa Kemal desembarcou em Samsun e começou a organizar a resistência.

Kurtuluş Savaşı'nda Türk kuvvetleri doğuda Ermeni, güneyde Fransız, batıda ise Yunan kuvvetlerine karşı savaştı. Savaş 1922 sonbaharında kazanıldı; Lozan Antlaşması ise 24 Temmuz 1923'te imzalandı. 29 Ekim 1923'te cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi. Bu tarih, her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır.

Na Guerra da Independência, as forças turcas combateram tropas arménias a leste, francesas a sul e gregas a oeste. A guerra foi ganha no outono de 1922, e o Tratado de Lausana foi assinado a 24 de julho de 1923. A 29 de outubro de 1923 foi proclamada a república e Mustafa Kemal foi eleito o seu primeiro presidente. Esta data é celebrada todos os anos como o Dia da República.

Atatürk'ün en köklü reformlarından biri, 1928'de yapılan Harf Devrimi'dir. Osmanlı Türkçesi yüzyıllar boyunca Arap harfleriyle yazılmıştı. 1 Kasım 1928'de kabul edilen yasayla bu harflerin yerini, Latin alfabesine dayanan 29 harfli yeni Türk alfabesi aldı. Bu değişiklik, birkaç harfi değiştirmekten çok daha büyük bir adımdı; Türkiye bütünüyle farklı bir yazı sistemine geçti.

Uma das reformas mais profundas de Atatürk foi a reforma do alfabeto de 1928. Durante séculos, o turco otomano tinha sido escrito em carateres árabes. Uma lei de 1 de novembro de 1928 substituiu-os por um novo alfabeto turco de 29 letras, baseado no latino. Foi muito mais do que mudar algumas letras: a Turquia passou para um sistema de escrita completamente diferente.

Atatürk, yeni harfleri tanıtmak için yurdu dolaştı. Meydanlarda ve okullarda kara tahtanın başına geçerek harfleri bizzat öğretti; bu nedenle ona "Başöğretmen" denildi. Arap harfleri, Türkçedeki ünlü seslerin tamamını karşılayamıyordu. Latin harfleriyle ise kelimeler okunduğu gibi yazılabiliyordu. 1929'da açılan Millet Mektepleri'nde yüz binlerce yetişkin okuma yazma öğrendi.

Atatürk percorreu o país para dar a conhecer as novas letras. Nas praças e nas escolas, colocava-se diante do quadro e ensinava-as ele próprio; por isso lhe chamaram o «Professor-Mor». O alfabeto árabe não conseguia representar todas as vogais do turco. Com as letras latinas, pelo contrário, as palavras podiam escrever-se tal como se pronunciam. Nas Escolas da Nação, abertas em 1929, centenas de milhares de adultos aprenderam a ler e a escrever.

Osmanlı Devleti'nde hukukun önemli bir bölümü İslam hukukuna dayanıyordu; padişahlar aynı zamanda halife unvanını da taşıyordu. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştı. 3 Mart 1924'te Meclis halifeliği de kaldırdı ve aynı yıl şeriye mahkemeleri kapatıldı.

No Estado otomano, grande parte do direito assentava na lei islâmica, e os sultões tinham também o título de califa. O sultanato já tinha sido abolido a 1 de novembro de 1922. A 3 de março de 1924, a Assembleia aboliu também o califado, e nesse mesmo ano os tribunais religiosos foram encerrados.

1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla çok eşlilik yasaklandı, resmî nikâh zorunlu hâle geldi ve kız çocukları mirastan erkek kardeşleriyle eşit pay almaya başladı. 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı; laiklik ilkesi ise 1937'de anayasaya girdi. Atatürk'e göre laiklik, dini reddetmek değil, din ile devlet işlerini birbirinden ayırmaktı.

Em 1926 entrou em vigor o Código Civil turco, elaborado a partir do modelo do Código Civil suíço. Com este código, a poligamia foi proibida, o casamento civil tornou-se obrigatório e as filhas passaram a herdar em partes iguais com os irmãos. Em 1928, a frase «A religião do Estado é o islão» foi retirada da Constituição, e em 1937 o princípio da laicidade foi nela inscrito. Para Atatürk, a laicidade não significava rejeitar a religião, mas separar a religião dos assuntos do Estado.

Atatürk, eğitimi bütün reformların temeli sayıyordu. Öğretmenlere seslendiği "Cumhuriyet sizden fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür nesiller ister" sözü, bugün de pek çok okulun duvarında yer alır. Cumhuriyetin ilk yıllarında ülkenin dört bir yanında yeni okullar açıldı.

Atatürk via a educação como a base de todas as reformas. A sua frase dirigida aos professores, «A República exige de vós gerações livres no pensamento, livres no saber e livres na consciência», continua hoje escrita nas paredes de muitas escolas. Nos primeiros anos da república, abriram-se novas escolas por todo o país.

3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün okullar devletin denetiminde tek bir çatı altında toplandı, medreseler ise kapatıldı. Kız ve erkek öğrencilerin aynı sınıfta okuduğu karma eğitim yaygınlaştı. 1933 Üniversite Reformu ile Darülfünun kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Nazi Almanyası'ndan kaçan pek çok bilim insanı bu üniversitede ders verdi ve Türk akademisinin gelişmesine önemli katkılar sağladı.

A Lei de Unificação do Ensino, aprovada a 3 de março de 1924, reuniu todas as escolas sob um mesmo teto e sob o controlo do Estado, e as madraças foram encerradas. O ensino misto, com raparigas e rapazes na mesma turma, generalizou-se. Com a Reforma Universitária de 1933, o Darülfünun foi encerrado e em seu lugar foi fundada a Universidade de Istambul. Muitos cientistas que tinham fugido da Alemanha nazi deram aulas nesta universidade e contribuíram de forma importante para o desenvolvimento do meio académico turco.

Türk kadınları 1930'da belediye seçimlerinde oy kullanma hakkını elde etti. 5 Aralık 1934'te ise milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandılar. Bu haklar, pek çok Avrupa ülkesinden daha önce tanınmıştı: Fransız kadınlar aynı hakka ancak 1944'te, İtalyan kadınlar ise 1945'te kavuştu.

As mulheres turcas obtiveram o direito de voto nas eleições autárquicas em 1930. A 5 de dezembro de 1934, conquistaram o direito de votar e de serem eleitas nas eleições legislativas. Estes direitos foram reconhecidos mais cedo do que em muitos países europeus: as francesas só alcançaram o mesmo direito em 1944, e as italianas em 1945.

1935 seçimlerinde Meclis'e 18 kadın milletvekili girdi. Aynı yıllarda hukuk, tıp ve mühendislik okuyan kadınların sayısı da arttı; Türkiye'nin ilk kadın avukatları ve hâkimleri bu dönemde mesleğe başladı. Atatürk, kadınların eğitim görmesini ve çalışma hayatına katılmasını toplumun ilerlemesi için vazgeçilmez sayıyordu.

Nas eleições de 1935, entraram na Assembleia 18 deputadas. Nos mesmos anos, também aumentou o número de mulheres que estudavam direito, medicina e engenharia, e as primeiras advogadas e juízas da Turquia começaram a exercer. Atatürk considerava indispensáveis para o progresso da sociedade a educação das mulheres e a sua participação na vida profissional.

Atatürk, yalnızca yazıyı değil, dilin kendisini de değiştirmek istiyordu. Osmanlı Türkçesi Arapça ve Farsça kelimelerle doluydu; halkın büyük bölümü bu yazı dilini anlamakta zorlanıyordu. 1932'de bugünkü Türk Dil Kurumu'nun temeli atıldı ve dili sadeleştirme çalışmaları bu kurum aracılığıyla yürütülmeye başlandı.

Atatürk queria mudar não só a escrita, mas a própria língua. O turco otomano estava cheio de palavras árabes e persas, e grande parte da população tinha dificuldade em compreender esta língua escrita. Em 1932 foram lançadas as bases da atual Associação da Língua Turca, e o trabalho de simplificação da língua passou a ser conduzido através desta instituição.

Yabancı kökenli pek çok kelimenin yerine Türkçe karşılıklar bulundu. Bunun için halk ağzından ve eski Türkçe metinlerden kelimeler derlendi. Atatürk, 1937'de yayımlanan bir geometri kitabı da yazdı; "üçgen", "açı" ve "kenar" gibi terimler bu kitapla yerleşti. Türetilen kelimelerin bir kısmı yapay bulunduğu için benimsenmedi. Yine de bugünkü Türkçe, Osmanlı Türkçesine göre çok daha sade ve anlaşılırdır.

Encontraram-se equivalentes turcos para muitas palavras de origem estrangeira e recolheram-se palavras da fala popular e de textos turcos antigos. Atatürk chegou a escrever um livro de geometria, publicado em 1937, com o qual se fixaram termos como «üçgen» (triângulo), «açı» (ângulo) e «kenar» (lado). Algumas palavras novas pareceram artificiais e nunca pegaram. Ainda assim, o turco de hoje é muito mais simples e claro do que o turco otomano.

Reformlar gündelik hayatı da derinden etkiledi. 1925'te çıkarılan Şapka Kanunu ile erkeklerin fes yerine şapka giymesi zorunlu hâle geldi. Atatürk, aynı yılın yazında Kastamonu'yu ziyaret ettiğinde halkı elinde panama şapkasıyla selamlamıştı. Basit bir kıyafet meselesi gibi görünen bu değişiklik, aslında Osmanlı geçmişinden kopuşun simgesiydi.

As reformas também transformaram profundamente o quotidiano. Com a Lei do Chapéu de 1925, os homens passaram a ser obrigados a usar chapéu em vez do fez. No verão desse mesmo ano, numa visita a Kastamonu, Atatürk tinha cumprimentado o povo com um chapéu-panamá na mão. O que parecia uma simples questão de vestuário era, na verdade, o símbolo da rutura com o passado otomano.

1 Ocak 1926'dan itibaren Rumi ve Hicri takvimlerin yerine Miladi takvim kullanılmaya başlandı. Günün saatleri de uluslararası sisteme göre düzenlendi. 1931'de metre ve kilogram resmî ölçü birimleri oldu; 1935'te ise hafta tatili cumadan pazara alındı. Böylece Türkiye, gündelik hayatta da dünyanın büyük bölümüyle aynı takvimi ve aynı saati kullanmaya başladı.

A partir de 1 de janeiro de 1926, o calendário gregoriano passou a ser usado em vez dos calendários rumi e da hégira. As horas do dia foram também acertadas pelo sistema internacional. Em 1931, o metro e o quilograma tornaram-se as unidades de medida oficiais, e em 1935 o dia de descanso semanal passou de sexta-feira para domingo. Assim, também no dia a dia, a Turquia começou a usar o mesmo calendário e a mesma hora que a maior parte do mundo.

Cumhuriyet kurulduğunda ülkede çok az fabrika vardı. Türkiye tütün, pamuk ve kuru üzüm gibi ham maddeler satıyor, sanayi ürünlerinin büyük bölümünü ise dışarıdan alıyordu. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın ardından devlet, ekonomide doğrudan söz sahibi oldu. Bu anlayışa "devletçilik" adı verildi.

Quando a república foi fundada, havia muito poucas fábricas no país. A Turquia vendia matérias-primas como tabaco, algodão e passas, e comprava ao estrangeiro a maior parte dos produtos industriais. Depois da Grande Depressão de 1929, o Estado passou a ter uma intervenção direta na economia. A esta orientação deu-se o nome de «estatismo».

1933'te Sümerbank kuruldu, 1934'te ise Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu. Bu dönemde dokuma, şeker, çimento ve kâğıt fabrikaları açıldı; Kayseri'deki büyük dokuma fabrikası bunların en bilinenlerindendir. Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın temeli de bu yıllarda atıldı. Atatürk döneminde yaklaşık 3.000 kilometre yeni demiryolu yapıldı.

Em 1933 foi fundado o Sümerbank, e em 1934 foi posto em prática o Primeiro Plano Quinquenal Industrial. Nesse período abriram fábricas têxteis, de açúcar, de cimento e de papel; a grande fábrica têxtil de Kayseri é uma das mais conhecidas. Também nesses anos foram lançadas as fundações da siderurgia de Karabük. Na época de Atatürk construíram-se cerca de 3000 quilómetros de novas linhas de caminho de ferro.

Atatürk'ün mirası, bugün de hem Türkiye'de hem de dünyada tartışılan bir konudur. Ona hayranlık duyanlar, Atatürk'ü işgal altındaki bir ülkeyi kurtaran, yeni bir devlet kuran ve kadınlara erken dönemde siyasi haklar tanıyan bir lider olarak görür. Eleştirenler ise bazı reformların halka danışılmadan, yukarıdan uygulandığını ve bu süreçte geleneksel yaşamın zorlandığını öne sürer.

O legado de Atatürk continua a ser debatido na Turquia e no mundo. Os seus admiradores veem nele um líder que salvou um país ocupado, fundou um novo Estado e deu cedo direitos políticos às mulheres. Os seus críticos afirmam que algumas reformas foram impostas de cima, sem consultar o povo, e que os modos de vida tradicionais sofreram pressões nesse processo.

Hangi açıdan bakılırsa bakılsın, Atatürk'ün Türkiye'yi derinden değiştirdiği açıktır. Ölümünün üzerinden seksen yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen izleri cumhuriyetin hukukunda, alfabesinde ve okullarında hâlâ görülür. Ankara'daki anıt mezarı Anıtkabir'i her yıl milyonlarca kişi ziyaret eder.

Seja qual for o ponto de vista, Atatürk transformou profundamente a Turquia. Passaram mais de oitenta anos desde a sua morte, mas a sua marca continua visível nas leis, no alfabeto e nas escolas da república. Todos os anos, milhões de pessoas visitam Anıtkabir, o seu mausoléu em Ancara.