Türkiye'de Gelenekler ve Günlük Yaşam

Bir ülkeyi tanımak için tarihini ve coğrafyasını bilmek yetmez, insanların gündelik hayatına da bakmak gerekir. Türkiye'nin gündelik hayatında Anadolu'nun eski gelenekleri, İslam kültürü ve modern şehir yaşamı iç içedir.

Para conhecer um país não basta saber a sua história e a sua geografia; também é preciso olhar para o dia a dia das pessoas. No quotidiano da Turquia, as velhas tradições da Anatólia, a cultura islâmica e a vida urbana moderna estão entrelaçadas.

Konukseverlik, aile bağları, komşuluk ve büyüklere saygı bu hayatın temel taşlarıdır. Bu değerler kitaplarda kalmaz. Kapıda çıkarılan ayakkabıda, ikram edilen çayda, otobüste yaşlılara verilen yerde her gün kendini gösterir.

A hospitalidade, os laços familiares, a boa vizinhança e o respeito pelos mais velhos são os pilares desta vida. Estes valores não ficam nos livros. Mostram-se todos os dias nos sapatos tirados à porta, no chá oferecido e no lugar cedido no autocarro a uma pessoa mais velha.

Türkiye'de misafire büyük değer verilir. Habersiz gelen konuğa 'Tanrı misafiri' denir ve böyle bir konuk kapıdan geri çevrilmez. Ev sahibi elindeki en iyi yiyeceği çıkarır, en güzel fincanları kullanır. Sofra sade olsa bile misafir hemen buyur edilir. Nitekim bir atasözünde 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer.' denir. Misafiri aç ya da çaysız göndermek ayıp sayılır.

Na Turquia, os convidados são muito estimados. A quem aparece sem avisar chama-se 'Tanrı misafiri', um convidado enviado por Deus, e um convidado assim nunca é mandado embora. O anfitrião serve o melhor que tem em casa e usa as chávenas mais bonitas. Mesmo que a mesa seja simples, o convidado é logo convidado a sentar-se. Como diz o provérbio, 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer': o convidado não come o que esperava, mas o que encontra. Deixar um convidado ir embora com fome ou sem chá é considerado uma vergonha.

Konukseverliğin en sık görülen işareti çaydır. Halıcıda, oto tamircisinde, hatta devlet dairesinde bile misafire hemen çay söylenir. Bu ikramı kabul etmek kibarlıktır. Çay gelince sohbet de başlar ve bazen saatlerce sürer. Çay istemeyen biri 'Sağ olun, az önce içtim' diyerek teklifi nazikçe geri çevirebilir.

O sinal de hospitalidade mais comum é o chá. Num vendedor de tapetes, numa oficina de automóveis e até numa repartição pública, pede-se logo um chá para o visitante. Aceitar a oferta é sinal de boa educação. Com o chá começa também a conversa, que às vezes dura horas. Quem não quiser chá pode recusar com delicadeza, dizendo 'Sağ olun, az önce içtim': obrigado, acabei de beber um.

Türkiye, kişi başına çay tüketiminde yıllardır dünyanın ilk sıralarındadır. Çayın büyük kısmı Doğu Karadeniz'de, özellikle Rize'de yetişir. Evlerde çay iki katlı çaydanlıkta demlenir ve ince belli bardaklarda içilir. Bazıları demli çayı, bazıları açık çayı sever. Kahvaltıdan gece yarısına kadar çay hiç eksik olmaz. Çay ocaklarındaki çaycılar, tepsileriyle dükkân dükkân dolaşıp çay taşır.

Há anos que a Turquia está entre os primeiros países do mundo em consumo de chá por pessoa. A maior parte do chá cresce na região oriental do mar Negro, sobretudo em Rize. Em casa, o chá é feito num bule de dois andares e bebido em pequenos copos em forma de tulipa. Uns gostam dele forte, outros fraco. Do pequeno-almoço até à meia-noite, o chá nunca falta. Os rapazes das bancas de chá andam de loja em loja com os seus tabuleiros, a levar chá.

Türk kahvesi ise daha özel anlara ayrılır. Cezvede köpüklü pişirilir ve küçük fincanlarda, yanında bir bardak suyla ikram edilir. Fincanın dibinde kalan telveyle fal bakılır. Kız istemeye gelen damat adayının kahvesini genç kız pişirir; bazen de şaka yollu kahveye tuz katar. 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır' sözü bu kültürü iyi anlatır. Türk kahvesi kültürü ve geleneği 2013'te UNESCO listesine girdi.

O café turco, por sua vez, fica reservado para momentos especiais. É feito com espuma num cezve e servido em chávenas pequenas, com um copo de água ao lado. Lê-se a sina nas borras que ficam no fundo da chávena. Quando a família de um rapaz vai pedir a mão de uma rapariga, é ela quem prepara o café do pretendente e, por brincadeira, às vezes põe-lhe sal. O ditado 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır', uma chávena de café fica na memória quarenta anos, resume bem esta cultura. A cultura e a tradição do café turco entraram na lista da UNESCO em 2013.

Türkiye'de aile, hayatın merkezindedir. Eskiden, özellikle köylerde, büyükanne, büyükbaba, oğullar, gelinler ve torunlar aynı evde ya da aynı avluda yaşardı. Evlilik ya da meslek seçimi gibi önemli kararları çoğu zaman bütün aile birlikte konuşur. Biri hastalandığında ya da başı sıkıştığında ilk yardıma koşan yine ailedir.

Na Turquia, a família está no centro da vida. Antigamente, sobretudo nas aldeias, avós, filhos, noras e netos viviam na mesma casa ou à volta do mesmo pátio. As decisões importantes, como o casamento ou a escolha de uma profissão, são muitas vezes discutidas por toda a família. Quando alguém adoece ou se vê em apuros, é de novo a família a primeira a acudir.

Şehirleşmeyle birlikte aileler küçüldü; ancak aile bağları kopmadı. Pek çok genç evlenene kadar anne babasıyla yaşar. Pazar kahvaltıları, bayram ziyaretleri ve her gün telefonla hal hatır sormak bugün de yaygındır. Başarı da sorun da tek kişinin değil, bütün ailenin meselesi sayılır. Bu durum insana hem güven verir hem de sorumluluk yükler.

Com a urbanização, as famílias ficaram mais pequenas, mas os laços não se romperam. Muitos jovens vivem com os pais até casarem. Os pequenos-almoços de domingo, as visitas nos dias de festa e os telefonemas diários para saber como estão todos continuam a ser comuns. Os êxitos e os problemas não são vistos como assunto de uma só pessoa, mas de toda a família. Isto dá segurança e, ao mesmo tempo, impõe responsabilidades.

Türk çocukları büyüklere saygıyı küçük yaşta öğrenir. Bayramlarda büyüklerin eli öpülür ve alına götürülür. Yaşça büyük biri odaya girdiğinde gençler ayağa kalkar; otobüste de büyüklere yer verilir. Sofrada yemeğe önce büyükler başlar. Bazı ailelerde büyüklerin yanında bacak bacak üstüne atmak ya da sigara içmek hâlâ ayıp sayılır.

As crianças turcas aprendem cedo a respeitar os mais velhos. Nas festas, beijam a mão aos mais velhos e levam-na à testa. Quando uma pessoa mais velha entra na sala, os jovens levantam-se, e no autocarro cedem-lhe o lugar. À mesa, são os mais velhos que começam a comer. Em algumas famílias ainda se considera falta de educação cruzar as pernas ou fumar diante dos mais velhos.

Bu saygı dile de yansır. Türkçede yaşça büyük birine yalnızca adıyla seslenmek pek kibar bulunmaz. Bunun yerine 'abla', 'abi', 'teyze' ya da 'amca' denir. Bu sözcükler akraba olmayan insanlar için de kullanılır. Bakkala 'amca', pazarda sebze satan kadına 'teyze' demek hem saygıyı hem de yakınlığı gösterir. Resmî ortamlarda ise addan sonra 'Hanım' ya da 'Bey' eklenir ve kişiye Ayşe Hanım, Mehmet Bey diye seslenilir.

Este respeito reflete-se também na língua. Em turco não se considera muito educado tratar uma pessoa mais velha só pelo nome. Diz-se antes 'abla' (irmã mais velha), 'abi' (irmão mais velho), 'teyze' (tia) ou 'amca' (tio). Estas palavras usam-se também para pessoas que não são da família. Chamar 'amca' ao merceeiro ou 'teyze' à mulher que vende legumes no mercado mostra ao mesmo tempo respeito e proximidade. Em situações formais, acrescenta-se 'Hanım' ou 'Bey' depois do nome, e diz-se Ayşe Hanım ou Mehmet Bey.

Türkiye'de yemek, bir araya gelmek için iyi bir bahanedir. Özellikle hafta sonu kahvaltısı uzun sürer. Sofraya beyaz peynir, kaşar, zeytin, domates, salatalık, bal, kaymak, reçel ve haşlanmış yumurta dizilir. Yanında simit ya da sıcak ekmek bulunur, bazen tavada menemen ya da sucuklu yumurta da gelir. 'Kahvaltı' sözcüğü 'kahve altı'ndan türemiştir ve kahveden önce yenen yemek demektir.

Na Turquia, a comida é um bom pretexto para estar juntos. Sobretudo o pequeno-almoço de fim de semana prolonga-se muito. Põe-se na mesa queijo branco, queijo kaşar, azeitonas, tomate, pepino, mel, kaymak, compota e ovos cozidos. Acompanha-se com simit ou pão quente, e às vezes chega também uma frigideira de menemen ou de ovos com sucuk. A palavra 'kahvaltı' vem de 'kahve altı' e significa a refeição que se come antes do café.

Akşam yemeklerinde de paylaşmak esastır. Mezeler ve salatalar ortaya konur, herkes istediğinden alır. Yemeğe başlarken 'Afiyet olsun' denir. Yemeği yapan kişiye de 'Elinize sağlık' diye teşekkür edilir. Yemekten sonra çay gelir ve çoğu evde çay içilmeden kimse sofradan kalkmaz.

Ao jantar, a regra também é partilhar. Os mezes e as saladas ficam no meio e cada um serve-se do que quer. Antes de começar diz-se 'Afiyet olsun' (Bom apetite). A quem cozinhou agradece-se com 'Elinize sağlık' (Abençoadas sejam as suas mãos). Depois da refeição vem o chá, e na maioria das casas ninguém se levanta da mesa antes de o beber.

Yılın en kalabalık ve hareketli günleri iki dinî bayramdır: Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı. Ramazan Bayramı bir aylık orucun ardından gelir ve üç gün sürer. Bayram sabahı erkekler bayram namazına gider, ardından ziyaretler başlar. Çocuklar büyüklerin elini öper ve harçlık alır. Misafirlere şeker ve tatlı ikram edilir. Bayramdan önce milyonlarca kişi memleketine gitmek için yola çıkar.

Os dias mais movimentados e animados do ano são as duas festas religiosas: o Ramazan Bayramı e o Kurban Bayramı. O Ramazan Bayramı vem depois do mês de jejum e dura três dias. De manhã os homens vão à oração da festa e depois começam as visitas. As crianças beijam a mão aos mais velhos e recebem dinheiro. Aos convidados oferecem-se rebuçados e doces. Antes da festa, milhões de pessoas põem-se a caminho da sua terra.

Kurban Bayramı dört gün sürer ve kökü Hz. İbrahim'in hikâyesine dayanır. Durumu iyi olan aileler kurban keser, etin bir kısmını yoksullara ve komşulara dağıtır. Bayramda insanlar tanıdık tanımadık herkesle bayramlaşır. Küs olanlar barışır, uzun süredir görüşmeyen akrabalar birbirini arar.

O Kurban Bayramı dura quatro dias e tem origem na história de Abraão. As famílias que têm meios sacrificam um animal e repartem parte da carne pelos pobres e pelos vizinhos. Na festa, as pessoas dão as boas-festas a toda a gente, conhecida ou não. Quem estava zangado faz as pazes, e os parentes que não se viam há muito tempo voltam a falar-se.

Türkiye'de gündelik hayatın yazılı olmayan pek çok kuralı vardır. Konuşan birinin sözünü kesmek kabalık sayılır. Taşınan komşuya yardım etmek ya da hasta komşuya çorba götürmek beklenen davranışlardır. Bu yardımın karşılığında kimse bir şey istemez. Köylerde bu yardımlaşmanın adı imecedir: Yol yapımında ya da hasatta bütün köy birlikte çalışır.

O dia a dia na Turquia tem muitas regras não escritas. Interromper alguém que está a falar é considerado falta de educação. Ajudar um vizinho que se muda ou levar sopa a um vizinho doente é o que se espera de cada um. Ninguém pede nada em troca desta ajuda. Nas aldeias, esta entreajuda chama-se imece: quando se abre um caminho ou se faz a colheita, a aldeia inteira trabalha em conjunto.

Selamlaşma da kısa sürmez. Tanıdık biriyle karşılaşınca yalnızca 'Merhaba' demek yetmez; 'Nasılsın?', 'Evdekiler nasıl?', 'İşler nasıl?' gibi sorular da sorulur. Çalışan birine 'Kolay gelsin', hasta birine 'Geçmiş olsun' denir. Bu kalıpları bilen bir yabancı kısa sürede sıcak bir ilgiyle karşılanır.

Os cumprimentos também não são rápidos. Quando se encontra um conhecido, não basta dizer 'Merhaba'; pergunta-se também 'Nasılsın?' (Como estás?), 'Evdekiler nasıl?' (Como está a família?) e 'İşler nasıl?' (Como vai o trabalho?). A quem está a trabalhar diz-se 'Kolay gelsin' (Bom trabalho), a quem está doente 'Geçmiş olsun' (As melhoras). Um estrangeiro que conheça estas expressões depressa é recebido com simpatia.

Anadolu'da el sanatları yüzyıllar boyunca hem geçim kaynağı hem de bir sanat dalı olmuştur. Halı ve kilim dokumacılığı köylerde bugün de sürer. Her yörenin kendine özgü desenleri ve renkleri vardır. Bir uzman, halıya bakarak onun nerede dokunduğunu söyleyebilir. Desenlerin de birer anlamı vardır: Koçboynuzu gücü, elibelinde ise kadını ve bereketi simgeler.

Na Anatólia, o artesanato foi durante séculos ao mesmo tempo um ganha-pão e uma arte. A tecelagem de tapetes e kilims continua ainda hoje nas aldeias. Cada zona tem os seus padrões e as suas cores. Um conhecedor consegue olhar para um tapete e dizer onde foi tecido. Os padrões também têm significado: o chifre de carneiro simboliza a força, e o elibelinde, uma figura com as mãos na cintura, a mulher e a fertilidade.

Çini sanatı, Osmanlı döneminde, özellikle 16. yüzyılda en parlak çağını yaşadı. İznik çinileri kobalt mavisi ve mercan kırmızısıyla ünlüdür. İstanbul'daki Rüstem Paşa Camii ile Sultanahmet Camii'nin duvarları bu çinilerle kaplıdır. Bakırcılık, ahşap oymacılığı, hat ve tezhip de köklü sanatlardır. Bu sanatları öğrenmek bugün de yıllar alır. Çırak, ustasının yanında adım adım ilerler.

A arte do azulejo viveu a sua época de ouro no tempo dos otomanos, sobretudo no século XVI. Os azulejos de İznik são famosos pelo azul-cobalto e pelo vermelho-coral. As paredes da mesquita de Rüstem Paşa e da mesquita do Sultão Ahmed, em Istambul, estão cobertas por eles. O trabalho do cobre, a talha em madeira, a caligrafia e a iluminura são também artes antigas. Aprendê-las ainda hoje leva anos. O aprendiz progride passo a passo ao lado do mestre.

Osmanlı şehirlerinde neredeyse her mahallenin bir hamamı vardı. Çoğu evde banyo olmadığı için insanlar haftada bir hamama giderdi. Hamam aynı zamanda bir buluşma yeriydi. Kadınlar ve erkekler ayrı bölümlerde ya da ayrı saatlerde yıkanır, bu arada dinlenip mahallenin haberlerini konuşurdu. Düğünden önceki gelin hamamı ve doğumdan kırk gün sonra yapılan kırk hamamı gibi gelenekler bazı ailelerde bugün de sürer.

Nas cidades otomanas, quase todos os bairros tinham o seu hammam. Como a maior parte das casas não tinha casa de banho, as pessoas iam ao hammam uma vez por semana. O hammam era também um ponto de encontro. Mulheres e homens banhavam-se em zonas separadas ou a horas diferentes, descansavam e punham em dia as notícias do bairro. Costumes como o banho da noiva antes do casamento e o 'kırk hamamı', o banho feito quarenta dias depois de um parto, continuam vivos em algumas famílias.

Hamam üç bölümden oluşur: soyunma yeri olan soğukluk ya da camekân, ılık bir geçiş bölümü olan ılıklık ve asıl yıkanılan sıcaklık. Sıcaklıkta yıkanan kişi ortadaki mermer göbek taşına uzanır. Tellak ya da natır önce keseyle sırtını ovar, sonra onu bol köpükle yıkar. İstanbul'da Mimar Sinan'ın yaptığı Çemberlitaş Hamamı gibi 16. yüzyıldan kalma hamamlar bugün de açıktır.

Um hammam tem três partes: o soğukluk ou camekân, onde as pessoas se despem; o ılıklık, uma passagem morna; e o sıcaklık, a sala quente onde a pessoa se lava de facto. Na sala quente, o banhista deita-se na pedra de mármore do centro, o göbek taşı. O empregado do banho, tellak para os homens e natır para as mulheres, esfrega-lhe primeiro as costas com a luva kese e depois lava-o com muita espuma. Em Istambul, hammams do século XVI como o de Çemberlitaş, construído por Mimar Sinan, continuam abertos.

Türkiye son yetmiş yılda hızla değişti. Köylerden şehirlere büyük göçler yaşandı; bugün nüfusun büyük çoğunluğu şehirlerde yaşar. Birçok genç okumak ya da çalışmak için ailesinden uzaklaşır, bir kısmı yurt dışına gider. Alışveriş merkezleri, e-ticaret ve sosyal medya eski alışkanlıkların bazılarını değiştirdi.

A Turquia mudou muito depressa nos últimos setenta anos. Houve grandes migrações das aldeias para as cidades, e hoje a grande maioria da população vive em cidades. Muitos jovens afastam-se da família para estudar ou trabalhar, e alguns vão para o estrangeiro. Os centros comerciais, as compras online e as redes sociais mudaram alguns hábitos antigos.

Yine de birçok gelenek yeni hayata uyum sağladı. İstanbul'da tek başına yaşayan bir genç bayramda memleketine gider ve annesinin dolmasını hâlâ her yemekten üstün tutar. Bayram tebrikleri artık telefondan mesajla gönderilir; ancak büyüklerin eli yine yüz yüze öpülür. Gelenek ile modern hayat çoğu zaman birbirini dışlamaz, yan yana yürür.

Mesmo assim, muitas tradições adaptaram-se à vida nova. Um jovem que vive sozinho em Istambul vai à terra nas festas e continua a pôr os dolmas da mãe acima de qualquer outro prato. As boas-festas mandam-se agora por mensagem, mas a mão dos mais velhos continua a ser beijada pessoalmente. A tradição e a vida moderna, na maioria das vezes, não se excluem: caminham lado a lado.

Türkiye'deki geleneklerin çoğu müzelerde değil, gündelik hayatın içindedir. Çay bardağının başında dönen sohbet, bayramda öpülen eller, cenaze evine götürülen yemek ve otobüste yaşlıya verilen yer bunlardan yalnızca birkaçıdır.

A maior parte das tradições turcas não está nos museus, mas no meio da vida de todos os dias. A conversa à volta de um copo de chá, as mãos beijadas nas festas, a comida levada a uma casa de luto e o lugar cedido a uma pessoa mais velha no autocarro são apenas algumas delas.

Bu geleneklerin dili de Türkçedir. 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' ve 'Hayırlı olsun' gibi kalıpları öğrenen biri hem dili hem de bu küçük âdetleri daha iyi anlar.

A língua destas tradições é o turco. Quem aprende expressões como 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' e 'Hayırlı olsun' compreende melhor tanto a língua como estes pequenos costumes.