Türkiye'de Gelenekler ve Günlük Yaşam

Bir ülkeyi tanımak için tarihini ve coğrafyasını bilmek yetmez, insanların gündelik hayatına da bakmak gerekir. Türkiye'nin gündelik hayatında Anadolu'nun eski gelenekleri, İslam kültürü ve modern şehir yaşamı iç içedir.

Aby poznać kraj, nie wystarczy znać jego historię i geografię; trzeba też przyjrzeć się codziennemu życiu ludzi. W tureckiej codzienności dawne tradycje Anatolii, kultura islamu i nowoczesne życie miejskie przenikają się nawzajem.

Konukseverlik, aile bağları, komşuluk ve büyüklere saygı bu hayatın temel taşlarıdır. Bu değerler kitaplarda kalmaz. Kapıda çıkarılan ayakkabıda, ikram edilen çayda, otobüste yaşlılara verilen yerde her gün kendini gösterir.

Gościnność, więzi rodzinne, dobre sąsiedztwo i szacunek dla starszych to filary tego życia. Te wartości nie zostają w książkach. Widać je każdego dnia: w butach zdejmowanych przy drzwiach, w podawanej herbacie i w miejscu ustępowanym w autobusie starszej osobie.

Türkiye'de misafire büyük değer verilir. Habersiz gelen konuğa 'Tanrı misafiri' denir ve böyle bir konuk kapıdan geri çevrilmez. Ev sahibi elindeki en iyi yiyeceği çıkarır, en güzel fincanları kullanır. Sofra sade olsa bile misafir hemen buyur edilir. Nitekim bir atasözünde 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer.' denir. Misafiri aç ya da çaysız göndermek ayıp sayılır.

W Turcji gościa bardzo się szanuje. Kogoś, kto przychodzi bez zapowiedzi, nazywa się 'Tanrı misafiri', czyli gościem zesłanym przez Boga, i takiego gościa nigdy się nie odprawia. Gospodarz wyciąga z domu to, co ma najlepsze, i podaje w najładniejszych filiżankach. Nawet jeśli stół jest skromny, od razu zaprasza się gościa do siebie. Jak mówi przysłowie, 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer': gość je nie to, na co liczył, lecz to, co zastanie. Wypuszczenie gościa głodnego albo bez herbaty uchodzi za wstyd.

Konukseverliğin en sık görülen işareti çaydır. Halıcıda, oto tamircisinde, hatta devlet dairesinde bile misafire hemen çay söylenir. Bu ikramı kabul etmek kibarlıktır. Çay gelince sohbet de başlar ve bazen saatlerce sürer. Çay istemeyen biri 'Sağ olun, az önce içtim' diyerek teklifi nazikçe geri çevirebilir.

Najczęstszym znakiem gościnności jest herbata. U sprzedawcy dywanów, w warsztacie samochodowym, a nawet w urzędzie od razu zamawia się dla gościa herbatę. Przyjęcie jej świadczy o dobrych manierach. Wraz z herbatą zaczyna się rozmowa, która czasem trwa godzinami. Kto nie chce herbaty, może grzecznie odmówić, mówiąc 'Sağ olun, az önce içtim', czyli: dziękuję, właśnie piłem.

Türkiye, kişi başına çay tüketiminde yıllardır dünyanın ilk sıralarındadır. Çayın büyük kısmı Doğu Karadeniz'de, özellikle Rize'de yetişir. Evlerde çay iki katlı çaydanlıkta demlenir ve ince belli bardaklarda içilir. Bazıları demli çayı, bazıları açık çayı sever. Kahvaltıdan gece yarısına kadar çay hiç eksik olmaz. Çay ocaklarındaki çaycılar, tepsileriyle dükkân dükkân dolaşıp çay taşır.

Od lat Turcja należy do światowej czołówki pod względem spożycia herbaty na osobę. Większość herbaty rośnie we wschodniej części wybrzeża Morza Czarnego, zwłaszcza w Rize. W domu herbatę parzy się w dwupiętrowym czajniku i pije z małych szklaneczek w kształcie tulipana. Jedni lubią mocną, inni słabą. Od śniadania do północy herbaty nigdy nie brakuje. Chłopcy z budek z herbatą chodzą z tacami od sklepu do sklepu i roznoszą herbatę.

Türk kahvesi ise daha özel anlara ayrılır. Cezvede köpüklü pişirilir ve küçük fincanlarda, yanında bir bardak suyla ikram edilir. Fincanın dibinde kalan telveyle fal bakılır. Kız istemeye gelen damat adayının kahvesini genç kız pişirir; bazen de şaka yollu kahveye tuz katar. 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır' sözü bu kültürü iyi anlatır. Türk kahvesi kültürü ve geleneği 2013'te UNESCO listesine girdi.

Kawa po turecku jest natomiast zarezerwowana na wyjątkowe chwile. Gotuje się ją z pianką w tygielku cezve i podaje w małych filiżankach ze szklanką wody. Z fusów na dnie filiżanki wróży się przyszłość. Gdy rodzina chłopaka przychodzi prosić o rękę dziewczyny, to ona parzy kawę dla kandydata na męża i czasem dla żartu dosypuje do niej soli. Powiedzenie 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır', filiżankę kawy pamięta się przez czterdzieści lat, dobrze oddaje tę kulturę. Kultura i tradycja kawy po turecku trafiły na listę UNESCO w 2013 roku.

Türkiye'de aile, hayatın merkezindedir. Eskiden, özellikle köylerde, büyükanne, büyükbaba, oğullar, gelinler ve torunlar aynı evde ya da aynı avluda yaşardı. Evlilik ya da meslek seçimi gibi önemli kararları çoğu zaman bütün aile birlikte konuşur. Biri hastalandığında ya da başı sıkıştığında ilk yardıma koşan yine ailedir.

W Turcji rodzina jest w centrum życia. Dawniej, zwłaszcza na wsi, dziadkowie, synowie, synowe i wnuki mieszkali w jednym domu albo wokół jednego podwórza. O ważnych decyzjach, takich jak ślub czy wybór zawodu, często rozmawia cała rodzina. Kiedy ktoś zachoruje albo ma kłopoty, pierwsza na pomoc znowu rusza rodzina.

Şehirleşmeyle birlikte aileler küçüldü; ancak aile bağları kopmadı. Pek çok genç evlenene kadar anne babasıyla yaşar. Pazar kahvaltıları, bayram ziyaretleri ve her gün telefonla hal hatır sormak bugün de yaygındır. Başarı da sorun da tek kişinin değil, bütün ailenin meselesi sayılır. Bu durum insana hem güven verir hem de sorumluluk yükler.

Wraz z urbanizacją rodziny się zmniejszyły, ale więzi nie zostały zerwane. Wielu młodych ludzi mieszka z rodzicami aż do ślubu. Niedzielne śniadania, świąteczne odwiedziny i codzienne telefony z pytaniem, co słychać, są nadal powszechne. Sukcesy i kłopoty uważa się nie za sprawę jednej osoby, ale całej rodziny. Daje to poczucie bezpieczeństwa, a zarazem nakłada odpowiedzialność.

Türk çocukları büyüklere saygıyı küçük yaşta öğrenir. Bayramlarda büyüklerin eli öpülür ve alına götürülür. Yaşça büyük biri odaya girdiğinde gençler ayağa kalkar; otobüste de büyüklere yer verilir. Sofrada yemeğe önce büyükler başlar. Bazı ailelerde büyüklerin yanında bacak bacak üstüne atmak ya da sigara içmek hâlâ ayıp sayılır.

Tureckie dzieci wcześnie uczą się szacunku dla starszych. W święta całują starszych w dłoń i przykładają ją do czoła. Gdy do pokoju wchodzi ktoś starszy, młodzi wstają, a w autobusie ustępują mu miejsca. Przy stole pierwsi zaczynają jeść starsi. W niektórych rodzinach nadal uchodzi za niegrzeczne zakładanie nogi na nogę albo palenie przy starszych.

Bu saygı dile de yansır. Türkçede yaşça büyük birine yalnızca adıyla seslenmek pek kibar bulunmaz. Bunun yerine 'abla', 'abi', 'teyze' ya da 'amca' denir. Bu sözcükler akraba olmayan insanlar için de kullanılır. Bakkala 'amca', pazarda sebze satan kadına 'teyze' demek hem saygıyı hem de yakınlığı gösterir. Resmî ortamlarda ise addan sonra 'Hanım' ya da 'Bey' eklenir ve kişiye Ayşe Hanım, Mehmet Bey diye seslenilir.

Ten szacunek widać też w języku. Po turecku nie uważa się za zbyt grzeczne zwracanie się do starszej osoby wyłącznie po imieniu. Zamiast tego mówi się 'abla' (starsza siostra), 'abi' (starszy brat), 'teyze' (ciocia) albo 'amca' (wujek). Tych słów używa się także wobec osób, które nie są krewnymi. Nazwanie sklepikarza 'amca', a sprzedawczyni warzyw na targu 'teyze' wyraża jednocześnie szacunek i bliskość. W sytuacjach oficjalnych dodaje się po imieniu 'Hanım' albo 'Bey' i mówi się Ayşe Hanım lub Mehmet Bey.

Türkiye'de yemek, bir araya gelmek için iyi bir bahanedir. Özellikle hafta sonu kahvaltısı uzun sürer. Sofraya beyaz peynir, kaşar, zeytin, domates, salatalık, bal, kaymak, reçel ve haşlanmış yumurta dizilir. Yanında simit ya da sıcak ekmek bulunur, bazen tavada menemen ya da sucuklu yumurta da gelir. 'Kahvaltı' sözcüğü 'kahve altı'ndan türemiştir ve kahveden önce yenen yemek demektir.

W Turcji jedzenie to dobry pretekst, żeby się spotkać. Zwłaszcza weekendowe śniadanie trwa długo. Na stole stawia się biały ser, ser kaşar, oliwki, pomidory, ogórki, miód, kaymak, dżem i jajka na twardo. Do tego jest simit albo ciepły chleb, a czasem na patelni pojawia się też menemen lub jajka z sucukiem. Słowo 'kahvaltı' pochodzi od 'kahve altı' i oznacza posiłek jedzony przed kawą.

Akşam yemeklerinde de paylaşmak esastır. Mezeler ve salatalar ortaya konur, herkes istediğinden alır. Yemeğe başlarken 'Afiyet olsun' denir. Yemeği yapan kişiye de 'Elinize sağlık' diye teşekkür edilir. Yemekten sonra çay gelir ve çoğu evde çay içilmeden kimse sofradan kalkmaz.

Przy kolacji zasadą także jest dzielenie się. Meze i sałatki stawia się na środku, a każdy nakłada sobie, co chce. Przed jedzeniem mówi się 'Afiyet olsun' (Smacznego). Osobie, która gotowała, dziękuje się słowami 'Elinize sağlık' (Niech będą błogosławione twoje ręce). Po jedzeniu podaje się herbatę i w większości domów nikt nie wstaje od stołu, zanim jej nie wypije.

Yılın en kalabalık ve hareketli günleri iki dinî bayramdır: Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı. Ramazan Bayramı bir aylık orucun ardından gelir ve üç gün sürer. Bayram sabahı erkekler bayram namazına gider, ardından ziyaretler başlar. Çocuklar büyüklerin elini öper ve harçlık alır. Misafirlere şeker ve tatlı ikram edilir. Bayramdan önce milyonlarca kişi memleketine gitmek için yola çıkar.

Najbardziej tłoczne i gwarne dni w roku to dwa święta religijne: Ramazan Bayramı i Kurban Bayramı. Ramazan Bayramı przychodzi po miesiącu postu i trwa trzy dni. Rano mężczyźni idą na świąteczną modlitwę, a potem zaczynają się odwiedziny. Dzieci całują starszych w dłoń i dostają kieszonkowe. Gościom podaje się cukierki i słodycze. Przed świętem miliony ludzi ruszają w drogę w rodzinne strony.

Kurban Bayramı dört gün sürer ve kökü Hz. İbrahim'in hikâyesine dayanır. Durumu iyi olan aileler kurban keser, etin bir kısmını yoksullara ve komşulara dağıtır. Bayramda insanlar tanıdık tanımadık herkesle bayramlaşır. Küs olanlar barışır, uzun süredir görüşmeyen akrabalar birbirini arar.

Kurban Bayramı trwa cztery dni i wywodzi się z historii Abrahama. Rodziny, które na to stać, składają w ofierze zwierzę i część mięsa rozdają ubogim i sąsiadom. W święto ludzie składają życzenia wszystkim, znajomym i nieznajomym. Skłóceni się godzą, a krewni, którzy dawno się nie widzieli, odzywają się do siebie.

Türkiye'de gündelik hayatın yazılı olmayan pek çok kuralı vardır. Konuşan birinin sözünü kesmek kabalık sayılır. Taşınan komşuya yardım etmek ya da hasta komşuya çorba götürmek beklenen davranışlardır. Bu yardımın karşılığında kimse bir şey istemez. Köylerde bu yardımlaşmanın adı imecedir: Yol yapımında ya da hasatta bütün köy birlikte çalışır.

Codzienne życie w Turcji rządzi się wieloma niepisanymi zasadami. Przerywanie komuś w pół zdania uchodzi za niegrzeczne. Pomoc sąsiadowi przy przeprowadzce czy zaniesienie zupy choremu sąsiadowi to coś, czego się od każdego oczekuje. Nikt nie żąda niczego w zamian za tę pomoc. Na wsi taka wzajemna pomoc nazywa się imece: przy budowie drogi albo przy żniwach pracuje cała wieś.

Selamlaşma da kısa sürmez. Tanıdık biriyle karşılaşınca yalnızca 'Merhaba' demek yetmez; 'Nasılsın?', 'Evdekiler nasıl?', 'İşler nasıl?' gibi sorular da sorulur. Çalışan birine 'Kolay gelsin', hasta birine 'Geçmiş olsun' denir. Bu kalıpları bilen bir yabancı kısa sürede sıcak bir ilgiyle karşılanır.

Powitania też nie trwają krótko. Gdy spotyka się znajomego, samo 'Merhaba' nie wystarczy; pyta się też 'Nasılsın?' (Jak się masz?), 'Evdekiler nasıl?' (Co słychać w domu?) i 'İşler nasıl?' (Jak w pracy?). Komuś przy pracy mówi się 'Kolay gelsin' (Powodzenia w pracy), a choremu 'Geçmiş olsun' (Szybkiego powrotu do zdrowia). Cudzoziemiec, który zna te zwroty, szybko spotyka się z serdecznym przyjęciem.

Anadolu'da el sanatları yüzyıllar boyunca hem geçim kaynağı hem de bir sanat dalı olmuştur. Halı ve kilim dokumacılığı köylerde bugün de sürer. Her yörenin kendine özgü desenleri ve renkleri vardır. Bir uzman, halıya bakarak onun nerede dokunduğunu söyleyebilir. Desenlerin de birer anlamı vardır: Koçboynuzu gücü, elibelinde ise kadını ve bereketi simgeler.

W Anatolii rękodzieło przez wieki było zarówno źródłem utrzymania, jak i sztuką. Tkanie dywanów i kilimów trwa we wsiach do dziś. Każda okolica ma swoje wzory i kolory. Znawca potrafi spojrzeć na dywan i powiedzieć, gdzie go utkano. Wzory mają też znaczenie: róg barana symbolizuje siłę, a elibelinde, postać z rękami opartymi na biodrach, kobietę i płodność.

Çini sanatı, Osmanlı döneminde, özellikle 16. yüzyılda en parlak çağını yaşadı. İznik çinileri kobalt mavisi ve mercan kırmızısıyla ünlüdür. İstanbul'daki Rüstem Paşa Camii ile Sultanahmet Camii'nin duvarları bu çinilerle kaplıdır. Bakırcılık, ahşap oymacılığı, hat ve tezhip de köklü sanatlardır. Bu sanatları öğrenmek bugün de yıllar alır. Çırak, ustasının yanında adım adım ilerler.

Sztuka ceramicznych kafli przeżywała rozkwit w czasach osmańskich, zwłaszcza w XVI wieku. Kafle z İzniku słyną z kobaltowego błękitu i koralowej czerwieni. Pokrywają ściany meczetu Rüstema Paszy i Meczetu Sułtana Ahmeda w Stambule. Kotlarstwo, snycerstwo, kaligrafia i iluminatorstwo to także dawne sztuki. Ich nauka wciąż trwa latami. Uczeń robi postępy krok po kroku u boku mistrza.

Osmanlı şehirlerinde neredeyse her mahallenin bir hamamı vardı. Çoğu evde banyo olmadığı için insanlar haftada bir hamama giderdi. Hamam aynı zamanda bir buluşma yeriydi. Kadınlar ve erkekler ayrı bölümlerde ya da ayrı saatlerde yıkanır, bu arada dinlenip mahallenin haberlerini konuşurdu. Düğünden önceki gelin hamamı ve doğumdan kırk gün sonra yapılan kırk hamamı gibi gelenekler bazı ailelerde bugün de sürer.

W osmańskich miastach niemal każda dzielnica miała swój hamam. Ponieważ w większości domów nie było łazienki, ludzie chodzili do hamamu raz w tygodniu. Hamam był też miejscem spotkań. Kobiety i mężczyźni kąpali się w oddzielnych częściach albo o różnych porach, odpoczywali i wymieniali nowiny z dzielnicy. Zwyczaje takie jak kąpiel panny młodej przed ślubem i 'kırk hamamı', kąpiel czterdziestego dnia po porodzie, wciąż żyją w niektórych rodzinach.

Hamam üç bölümden oluşur: soyunma yeri olan soğukluk ya da camekân, ılık bir geçiş bölümü olan ılıklık ve asıl yıkanılan sıcaklık. Sıcaklıkta yıkanan kişi ortadaki mermer göbek taşına uzanır. Tellak ya da natır önce keseyle sırtını ovar, sonra onu bol köpükle yıkar. İstanbul'da Mimar Sinan'ın yaptığı Çemberlitaş Hamamı gibi 16. yüzyıldan kalma hamamlar bugün de açıktır.

Hamam składa się z trzech części: soğukluk, czyli camekân, gdzie się rozbiera; ılıklık, ciepłego przejścia; oraz sıcaklık, gorącej sali, w której właściwie się myje. W gorącej sali kąpiący się kładzie się na marmurowym kamieniu pośrodku, zwanym göbek taşı. Łaziebny, czyli tellak u mężczyzn albo natır u kobiet, najpierw szoruje mu plecy rękawicą kese, a potem myje go w obfitej pianie. W Stambule wciąż działają XVI-wieczne hamamy, takie jak Çemberlitaş zbudowany przez Mimara Sinana.

Türkiye son yetmiş yılda hızla değişti. Köylerden şehirlere büyük göçler yaşandı; bugün nüfusun büyük çoğunluğu şehirlerde yaşar. Birçok genç okumak ya da çalışmak için ailesinden uzaklaşır, bir kısmı yurt dışına gider. Alışveriş merkezleri, e-ticaret ve sosyal medya eski alışkanlıkların bazılarını değiştirdi.

Turcja w ciągu ostatnich siedemdziesięciu lat zmieniła się bardzo szybko. Doszło do wielkich migracji ze wsi do miast i dziś zdecydowana większość ludności mieszka w miastach. Wielu młodych opuszcza rodzinę, żeby studiować lub pracować, a niektórzy wyjeżdżają za granicę. Centra handlowe, zakupy w internecie i media społecznościowe zmieniły część dawnych zwyczajów.

Yine de birçok gelenek yeni hayata uyum sağladı. İstanbul'da tek başına yaşayan bir genç bayramda memleketine gider ve annesinin dolmasını hâlâ her yemekten üstün tutar. Bayram tebrikleri artık telefondan mesajla gönderilir; ancak büyüklerin eli yine yüz yüze öpülür. Gelenek ile modern hayat çoğu zaman birbirini dışlamaz, yan yana yürür.

Mimo to wiele tradycji dopasowało się do nowego życia. Młody człowiek mieszkający samotnie w Stambule jedzie na święta w rodzinne strony i wciąż stawia dolmę swojej mamy ponad wszystkie inne potrawy. Życzenia świąteczne wysyła się teraz SMS-em, ale dłoń starszych nadal całuje się osobiście. Tradycja i nowoczesne życie zwykle się nie wykluczają, tylko idą ramię w ramię.

Türkiye'deki geleneklerin çoğu müzelerde değil, gündelik hayatın içindedir. Çay bardağının başında dönen sohbet, bayramda öpülen eller, cenaze evine götürülen yemek ve otobüste yaşlıya verilen yer bunlardan yalnızca birkaçıdır.

Większości tureckich tradycji nie znajdzie się w muzeach, lecz w samym środku codziennego życia. Rozmowa przy szklance herbaty, dłonie całowane w święta, jedzenie zanoszone do domu w żałobie i miejsce ustąpione w autobusie starszej osobie to tylko niektóre z nich.

Bu geleneklerin dili de Türkçedir. 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' ve 'Hayırlı olsun' gibi kalıpları öğrenen biri hem dili hem de bu küçük âdetleri daha iyi anlar.

Językiem tych tradycji jest turecki. Kto nauczy się zwrotów takich jak 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' i 'Hayırlı olsun', lepiej zrozumie zarówno język, jak i te drobne zwyczaje.