Bir Milletin Doğuşu

1923 yılı, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu yıl, altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalan Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine Ankara'da Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Değişiklik yalnızca yönetim biçimiyle sınırlı kalmadı; eğitimden hukuka, alfabeden ulusal kimliğe kadar pek çok alan yeniden biçimlendi.

Rok 1923 jest jednym z najważniejszych punktów zwrotnych w historii Turcji. W tym roku w Ankarze powstała Republika Turcji, która zajęła miejsce Imperium Osmańskiego, istniejącego ponad sześćset lat. Zmiana nie ograniczyła się do formy rządów: na nowo ukształtowano wiele dziedzin, od edukacji po prawo i od alfabetu po tożsamość narodową.

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı toprakları paylaşılmaya başlandı. İstanbul işgal edildi; Anadolu'nun büyük bölümüne de yabancı askerler yerleşti. Cumhuriyetin hikâyesi, umudun neredeyse tükendiği bu günlerde örgütlenen bir direnişle başlar.

Po pierwszej wojnie światowej rozpoczął się podział ziem osmańskich. Stambuł został zajęty, a w dużej części Anatolii rozlokowały się obce wojska. Historia republiki zaczyna się od oporu zorganizowanego w tych dniach, gdy nadzieja niemal się wyczerpała.

Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918'de Limni adasındaki Mondros limanında imzalanan ateşkesle Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çekildi. İki hafta sonra İtilaf Devletleri'nin savaş gemileri İstanbul önlerine demir attı. Ardından Anadolu'nun çeşitli bölgelerine İngiliz, Fransız ve İtalyan askerleri çıkarıldı. 15 Mayıs 1919'da ise Yunan ordusu İzmir'i işgal etti.

Rozejmem podpisanym 30 października 1918 roku w porcie Mudros na wyspie Lemnos państwo osmańskie wycofało się pokonane z pierwszej wojny światowej. Dwa tygodnie później okręty wojenne Ententy rzuciły kotwicę u wybrzeży Stambułu. Następnie w różnych częściach Anatolii wysadzono na ląd wojska brytyjskie, francuskie i włoskie. 15 maja 1919 roku armia grecka zajęła Smyrnę.

Dört gün sonra, 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Samsun'a çıktı. Dokuzuncu Ordu Müfettişi sıfatıyla bölgedeki asayişi sağlamakla görevlendirilmişti. Asıl amacı ise dağınık direniş gruplarını birleştirmek ve işgale karşı düzenli bir mücadele başlatmaktı. 19 Mayıs, bugün Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanır.

Cztery dni później, 19 maja 1919 roku, Mustafa Kemal wylądował w Samsunie. Jako inspektor Dziewiątej Armii miał za zadanie utrzymać porządek w regionie. Jego prawdziwym celem było jednak zjednoczenie rozproszonych grup oporu i rozpoczęcie zorganizowanej walki z okupacją. Dziś 19 maja obchodzony jest jako Dzień Pamięci Atatürka, Młodzieży i Sportu.

Mustafa Kemal, kısa sürede ülke çapında bir örgütlenme kurdu. Temmuz 1919'da Erzurum'da, Eylül 1919'da ise Sivas'ta kongreler toplandı. Bu kongrelerde vatanın bölünmez bir bütün olduğu ve milletin geleceğine yine milletin karar vereceği ilan edildi.

Mustafa Kemal w krótkim czasie zbudował ogólnokrajową organizację. W lipcu 1919 roku w Erzurum, a we wrześniu 1919 roku w Sivas zebrały się kongresy. Ogłoszono na nich, że ojczyzna stanowi niepodzielną całość i że o przyszłości narodu zdecyduje sam naród.

Sivas Kongresi, millî mücadelenin dönüm noktalarından biri oldu. Yurdun dört bir yanındaki direniş dernekleri burada "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleşti; böylece yerel direnişler tek bir ulusal harekete dönüştü. Mustafa Kemal ve arkadaşları, Aralık 1919'da Ankara'ya geçti. İşgal bölgelerinden uzak olan ve demiryolu üzerinde bulunan bu küçük şehir, kısa sürede millî hareketin merkezi hâline geldi.

Kongres w Sivas stał się jednym z punktów zwrotnych walki narodowej. Stowarzyszenia oporu z całego kraju połączyły się tu pod nazwą „Stowarzyszenie Obrony Praw Anatolii i Rumelii”; w ten sposób lokalne ruchy oporu przekształciły się w jeden ruch narodowy. W grudniu 1919 roku Mustafa Kemal i jego towarzysze przenieśli się do Ankary. To małe miasto, oddalone od terenów okupowanych i położone przy linii kolejowej, szybko stało się ośrodkiem ruchu narodowego.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı. İstanbul'daki padişah hükümeti, işgal kuvvetlerinin denetimi altındaydı. Bu nedenle Meclis, yasa yapmanın yanı sıra hükümeti de kendi içinden kurdu. 23 Nisan, bugün Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanır.

Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji zostało otwarte w Ankarze 23 kwietnia 1920 roku. Rząd sułtański w Stambule znajdował się pod kontrolą sił okupacyjnych. Dlatego Zgromadzenie nie tylko stanowiło prawo, ale też utworzyło rząd spośród swoich członków. Dziś 23 kwietnia obchodzony jest jako Święto Suwerenności Narodowej i Dzień Dziecka.

Mustafa Kemal, Meclis Başkanı seçildi. Meclisin açılmasıyla yeni bir ilke hayata geçti: Yönetme yetkisi artık padişahtan değil, milletten geliyordu. 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla bu ilke, kurulacak cumhuriyetin temel taşı oldu.

Mustafa Kemal został wybrany przewodniczącym Zgromadzenia. Wraz z jego otwarciem w życie weszła nowa zasada: władza nie pochodziła już od sułtana, lecz od narodu. Gdy 1 listopada 1922 roku zniesiono sułtanat, zasada ta stała się kamieniem węgielnym przyszłej republiki.

Kurtuluş Savaşı 1919'dan 1922'ye kadar sürdü ve birkaç cephede birden yürütüldü. Doğuda 1920'de Ermenistan'a karşı savaşıldı. Güneyde Antep, Maraş ve Urfa çevresinde Fransız kuvvetleriyle çatışmalar yaşandı. En uzun ve en kanlı mücadele ise batıda Yunan ordusuna karşı verildi; 1921'deki Sakarya Meydan Muharebesi tam 22 gün sürdü.

Wojna o niepodległość trwała od 1919 do 1922 roku i toczyła się na kilku frontach jednocześnie. Na wschodzie walczono w 1920 roku z Armenią. Na południu dochodziło do starć z wojskami francuskimi w okolicach Antepu, Maraşu i Urfy. Najdłuższa i najkrwawsza walka toczyła się jednak na zachodzie z armią grecką; bitwa nad Sakaryą w 1921 roku trwała aż 22 dni.

26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz, savaşın sonucunu belirledi ve Türk ordusu 9 Eylül'de İzmir'e girdi. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile yeni Türkiye'nin sınırları uluslararası alanda tanındı. Böylece 1920'de imzalanan ama hiçbir zaman uygulanmayan Sevr Antlaşması'nın ağır şartları da tarihe karıştı.

Wielka Ofensywa, rozpoczęta 26 sierpnia 1922 roku, rozstrzygnęła wynik wojny, a 9 września armia turecka wkroczyła do Smyrny. Na mocy traktatu z Lozanny, podpisanego 24 lipca 1923 roku, granice nowej Turcji zostały uznane na arenie międzynarodowej. Tym samym odeszły do historii także surowe warunki traktatu z Sèvres, podpisanego w 1920 roku, lecz nigdy niewprowadzonego w życie.

Lozan'dan sonra sıra yeni devletin yönetim biçimini belirlemeye geldi. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edildi. 29 Ekim 1923 akşamı Meclis cumhuriyeti ilan etti ve Mustafa Kemal'i oybirliğiyle cumhurbaşkanı seçti. Başbakanlığa ise sonradan İnönü soyadını alacak olan İsmet Paşa getirildi.

Po Lozannie przyszedł czas na ustalenie formy rządów nowego państwa. 13 października 1923 roku Ankarę ogłoszono stolicą. Wieczorem 29 października 1923 roku Zgromadzenie proklamowało republikę i jednogłośnie wybrało Mustafę Kemala na prezydenta. Premierem został İsmet Pasza, który później przyjął nazwisko İnönü.

Cumhuriyetin ilanı, yalnızca yönetim biçimini değiştirmekle kalmadı. Hanedana ve dinî meşruiyete dayanan Osmanlı düzeninin yerini, millî egemenliğe ve hukuka dayanan, zamanla laikliği de benimseyen yeni bir devlet anlayışı aldı. Meclis'in genel kurul salonunda bugün de "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü yazılıdır.

Proklamacja republiki zmieniła coś więcej niż tylko formę rządów. Miejsce osmańskiego porządku, opartego na dynastii i religijnej legitymizacji, zajęła nowa koncepcja państwa, oparta na suwerenności narodu i prawie, która z czasem przyjęła także zasadę laickości. W sali obrad plenarnych parlamentu do dziś widnieje napis: „Suwerenność należy bezwarunkowo do narodu”.

Cumhuriyetin ilanından sonra reformlar art arda geldi. 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı ve Osmanlı hanedanının üyeleri yurt dışına çıkarıldı. Aynı yılın nisan ayında ise yeni bir anayasa kabul edildi.

Po proklamacji republiki reformy następowały jedna po drugiej. 3 marca 1924 roku zniesiono kalifat, a członków dynastii osmańskiej wydalono z kraju. W kwietniu tego samego roku uchwalono nową konstytucję.

1925'te tekke ve zaviyeler kapatıldı. 1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla çok eşlilik yasaklandı, kadınlar da boşanma davası açma hakkını elde etti. 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı. Bütün bu değişiklikler, beş yıldan kısa bir sürede gerçekleştirildi.

W 1925 roku zamknięto klasztory i miejsca kultu bractw derwiszów. W 1926 roku wszedł w życie turecki kodeks cywilny, przygotowany na wzór szwajcarskiego. Na jego mocy zakazano wielożeństwa, a kobiety uzyskały prawo do wnoszenia pozwu o rozwód. W 1928 roku z konstytucji usunięto zapis „Religią państwa jest islam”. Wszystkie te zmiany przeprowadzono w niespełna pięć lat.

Ocak 1923'te Lozan'da imzalanan bir sözleşmeyle Türkiye ile Yunanistan arasında zorunlu nüfus mübadelesi kararlaştırıldı. Yaklaşık 1,2 milyon Ortodoks Hristiyan Türkiye'den Yunanistan'a, 400.000 kadar Müslüman da Yunanistan'dan Türkiye'ye göç etmek zorunda kaldı. Mübadelede dil ya da köken değil, din esas alındı. İstanbul Rumları ile Batı Trakya Müslümanları ise mübadelenin dışında tutuldu.

Na mocy konwencji podpisanej w Lozannie w styczniu 1923 roku Turcja i Grecja uzgodniły przymusową wymianę ludności. Około 1,2 miliona prawosławnych chrześcijan musiało wyjechać z Turcji do Grecji, a około 400 000 muzułmanów z Grecji do Turcji. Decydujące znaczenie miał nie język ani pochodzenie, lecz religia. Grecy ze Stambułu i muzułmanie z Tracji Zachodniej zostali wyłączeni z wymiany.

Mübadele, kuşaklar boyunca aynı topraklarda yaşamış insanları yurtlarından kopardı. Kapadokya'nın Türkçe konuşan Ortodoks Karamanlıları Yunanistan'a, Rumca konuşan Girit Müslümanları ise Türkiye'ye gönderildi. Pek çok aile evini, tarlasını ve yakınlarının mezarlarını geride bıraktı. Mübadillerin anıları, bugün hem Türkiye'de hem de Yunanistan'da kitaplara, şarkılara ve filmlere konu olur.

Wymiana wyrwała z ojczystych stron ludzi, którzy od pokoleń żyli na tej samej ziemi. Turkojęzycznych prawosławnych Karamanlidów z Kapadocji wysłano do Grecji, a greckojęzycznych muzułmanów z Krety do Turcji. Wiele rodzin zostawiło swoje domy, pola i groby bliskich. Dziś wspomnienia przesiedleńców są tematem książek, piosenek i filmów zarówno w Turcji, jak i w Grecji.

Cumhuriyetin kuruluşu, tarihçilerin bugün de tartıştığı bir miras bırakmıştır. Bir yanda hızlı modernleşme reformları, uluslararası alanda tanınan bağımsız bir devlet ve kadın hakları alanında erken atılmış adımlar bulunur. Öte yanda ise zorunlu nüfus hareketleri, farklı etnik ve dinî topluluklara yönelik politikalar ve uzun süren tek parti yönetimi sıkça eleştirilir.

Powstanie republiki pozostawiło dziedzictwo, o którym historycy dyskutują do dziś. Z jednej strony są szybkie reformy modernizacyjne, niepodległe państwo uznane na arenie międzynarodowej i wczesne kroki w dziedzinie praw kobiet. Z drugiej strony często krytykuje się przymusowe przesiedlenia ludności, politykę wobec różnych społeczności etnicznych i religijnych oraz długie rządy jednej partii.

Laiklik, millî egemenlik ve Batı'ya yönelme, on yıllar boyunca Türk siyasetinin ana eksenini oluşturdu. Türkiye 1946'da çok partili hayata geçti, 1952'de NATO'ya katıldı ve 1987'de Avrupa Topluluğu'na üyelik başvurusunda bulundu. 1923'te savaştan yeni çıkmış yoksul bir tarım ülkesi olan Türkiye, sonraki on yıllarda sanayisi ve şehirleri hızla büyüyen bir ülkeye dönüştü.

Przez dziesięciolecia laickość, suwerenność narodu i zwrot ku Zachodowi stanowiły główną oś tureckiej polityki. Turcja przeszła do systemu wielopartyjnego w 1946 roku, wstąpiła do NATO w 1952 roku, a w 1987 roku złożyła wniosek o członkostwo we Wspólnocie Europejskiej. W 1923 roku Turcja była biednym krajem rolniczym, który dopiero co wyszedł z wojny; w kolejnych dziesięcioleciach przekształciła się w kraj o szybko rosnącym przemyśle i miastach.

1923'te yalnızca yeni bir devlet değil, yeni bir düşünce biçimi de doğdu. Osmanlı'nın çöküşünün ardından yeni Türkiye, gelenekle modernlik arasındaki gerilimin içinde şekillendi. Bu süreç ne yalnızca bir zafer ne de yalnızca bir yıkım hikâyesiydi; içinde hem büyük bir değişim isteği hem de derin acılar vardı.

W 1923 roku narodziło się nie tylko nowe państwo, ale i nowy sposób myślenia. Po upadku Imperium Osmańskiego nowa Turcja kształtowała się w napięciu między tradycją a nowoczesnością. Proces ten nie był ani wyłącznie historią zwycięstwa, ani wyłącznie historią zniszczenia; mieściło się w nim zarówno silne pragnienie zmian, jak i głębokie cierpienie.

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu, bir imparatorluğun dağılıp yerine bir ulus devletin kurulmasının en iyi bilinen örneklerinden biridir. 1923'te başlayan değişim, birkaç yıl içinde ülkenin yazısından takvimine kadar pek çok şeyi yeniden biçimlendirdi.

Powstanie Republiki Turcji jest jednym z najbardziej znanych przykładów rozpadu imperium i powstania na jego miejscu państwa narodowego. Zmiana zapoczątkowana w 1923 roku w ciągu kilku lat przekształciła bardzo wiele, od pisma po kalendarz.