Türk Dili

Türkçe, 80 milyondan fazla insanın anadilidir ve Türk dilleri arasında en çok konuşulan dildir. Türkiye'de ve Kıbrıs'ta resmî dil olarak kullanılır. Balkanlarda ve Almanya gibi göç alan ülkelerde de yaygın olarak konuşulur.

Turecki jest językiem ojczystym ponad 80 milionów ludzi i najpowszechniej używanym z języków tureckich. W Turcji i na Cyprze jest językiem urzędowym. Mówi się nim też szeroko na Bałkanach i w krajach imigracji, takich jak Niemcy.

Türkçeye yeni başlayanları çoğu zaman iki özellik şaşırtır. Birincisi, kuralların çok düzenli, istisnaların ise az olmasıdır. İkincisi, bu düzenin Avrupa dillerine alışmış biri için alışılmadık bir mantıkla işlemesidir: Kelimeler eklerle uzar, fiil cümlenin sonuna yerleşir.

Dwie cechy często zaskakują początkujących. Pierwsza to bardzo regularne reguły i nieliczne wyjątki. Druga to logika, która dla kogoś przyzwyczajonego do języków europejskich jest nietypowa: słowa wydłużają się dzięki przyrostkom, a czasownik stoi na końcu zdania.

Türkçenin atası, Orta Asya'da konuşulan Eski Türkçedir. Bu dilden kalan en ünlü belgeler, 8. yüzyılda dikilen Orhun Yazıtları'dır. Taşlardaki metinler, Türkçenin 1300 yıl önceki hâlini gösterir. Bu metinlerde bugünkü okurun da tanıyacağı pek çok kelime vardır.

Przodkiem tureckiego jest język staroturecki, używany w Azji Środkowej. Najsłynniejszymi zabytkami tego języka są inskrypcje orchońskie z VIII wieku. Teksty na kamieniach pokazują, jak wyglądał turecki 1300 lat temu. Występuje w nich wiele słów, które rozpoznałby także dzisiejszy czytelnik.

Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Özbekçe, Kazakça, Kırgızca, Tatarca ve Uygurca, Türkçeyle aynı dil ailesindendir. Bu dillerin yapısı birbirine çok benzer. Türkiyeli biri Azerbaycan Türkçesini çoğu zaman hiç çalışmadan anlar. Özbekçe ya da Kazakça için ise kulağın biraz alışması gerekir.

Azerski, turkmeński, uzbecki, kazachski, kirgiski, tatarski i ujgurski należą do tej samej rodziny językowej co turecki. Budowa tych języków jest bardzo podobna. Ktoś z Turcji zwykle rozumie azerski, choć nigdy się go nie uczył. Do uzbeckiego czy kazachskiego ucho musi się jednak trochę przyzwyczaić.

Türkçeyi Avrupa dillerinden en çok ayıran özellik, eklemeli yapısıdır. Kelimenin köküne ekler art arda gelir ve her ek yeni bir anlam katar. "Evlerimizden" kelimesi dört parçadan oluşur: "ev" kökü, çokluk eki "-ler", "bizim" anlamını veren "-imiz" ve ayrılma eki "-den". İngilizcede aynı anlamı karşılamak için üç kelime gerekir: "from our houses".

Tym, co najbardziej odróżnia turecki od języków europejskich, jest jego aglutynacyjna budowa. Do rdzenia wyrazu dołącza się kolejne przyrostki, a każdy wnosi nowe znaczenie. Słowo „evlerimizden” składa się z czterech części: rdzenia „ev” (dom), przyrostka liczby mnogiej „-ler”, przyrostka „-imiz” oznaczającego „nasz” oraz przyrostka ablatywu „-den” (z). Po polsku to samo wyrażają trzy słowa: „z naszych domów”.

Bu yapının en ünlü örneği, "Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız" sözüdür. Anlamı aşağı yukarı şöyledir: "Siz, Çekoslovakyalı yapamadığımız kişilerdensiniz." Gündelik hayatta kimse böyle konuşmaz, ancak bu örnek önemli bir kuralı açıkça gösterir: Ekler her zaman belli bir sırayla dizilir ve bu sıra hemen hemen hiç değişmez.

Najsłynniejszym przykładem tej budowy jest słowo „Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız”. Znaczy mniej więcej: „Jesteście jednymi z tych, których nie zdołaliśmy uczynić Czechosłowakami”. Na co dzień nikt tak nie mówi, ale przykład jasno pokazuje ważną zasadę: przyrostki zawsze ustawiają się w stałej kolejności, a ta kolejność prawie nigdy się nie zmienia.

Türkçenin en zarif kurallarından biri ünlü uyumudur. Bir kelimeye gelen ekin ünlüsü, kelimenin son hecesindeki ünlüye göre değişir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü ince ünlülerdir. Son hecede kalın ünlü varsa ek de kalın, ince ünlü varsa ek de ince olur.

Jedną z najbardziej eleganckich reguł tureckiego jest harmonia samogłosek. Samogłoska przyrostka zmienia się w zależności od samogłoski w ostatniej sylabie wyrazu. Turecki ma osiem samogłosek: a, ı, o, u są tylne, a e, i, ö, ü przednie. Jeśli w ostatniej sylabie jest samogłoska tylna, przyrostek też ma tylną, a jeśli przednia, to przyrostek również przednią.

Örneğin "ev" kelimesinin çoğulu "evler", "araba" kelimesininki ise "arabalar"dır. Bazı ekler dört ayrı biçime girer: "evim", "kızım", "okulum", "gözüm". Bu kural sayesinde Türkçe kulağa akıcı, neredeyse ritimli gelir.

Na przykład liczba mnoga od „ev” (dom) to „evler”, a od „araba” (samochód) to „arabalar”. Niektóre przyrostki mają aż cztery postacie: „evim” (mój dom), „kızım” (moja córka), „okulum” (moja szkoła), „gözüm” (moje oko). Dzięki tej regule turecki brzmi płynnie, niemal rytmicznie.

Türkler Müslüman olduktan sonra Türkçe, Arapça ve Farsçadan çok sayıda kelime aldı. Osmanlı döneminin yazı dili olan Osmanlı Türkçesi, bu üç dilin unsurlarını iç içe kullanırdı. Din, bilim, hukuk ve edebiyat terimlerinin çoğu Arapça ya da Farsçaydı. Halkın büyük bölümü bu ağır dili anlamakta zorlanıyordu.

Gdy Turcy przyjęli islam, turecki przejął bardzo wiele słów z arabskiego i perskiego. Osmański, język pisany epoki osmańskiej, splatał ze sobą elementy wszystkich trzech języków. Większość terminów z zakresu religii, nauki, prawa i literatury była arabska lub perska. Duża część ludności z trudem rozumiała ten ciężki język.

Arapçadan gelen "kitap", "mektup", "saat" ve Farsçadan gelen "pencere", "şehir", "dost", "renk" gibi kelimeler bugün de her gün kullanılır. 1928'de Atatürk'ün önderliğinde Arap harfleri bırakıldı ve Latin harflerine dayanan yeni alfabe kabul edildi. 1932'de temeli atılan Türk Dil Kurumu, yabancı kelimelere Türkçe karşılıklar buldu: "Mektep"in yerini "okul", "talebe"nin yerini "öğrenci", "tayyare"nin yerini ise "uçak" aldı.

Słowa takie jak „kitap” (książka), „mektup” (list) i „saat” (godzina, zegar) z arabskiego czy „pencere” (okno), „şehir” (miasto), „dost” (przyjaciel) i „renk” (kolor) z perskiego są nadal używane na co dzień. W 1928 roku pod przewodnictwem Atatürka porzucono alfabet arabski i przyjęto nowy alfabet oparty na literach łacińskich. Założone w 1932 roku Towarzystwo Języka Tureckiego znalazło tureckie odpowiedniki obcych słów: „okul” (szkoła) zastąpiło „mektep”, „öğrenci” (uczeń) zastąpiło „talebe”, a „uçak” (samolot) zastąpiło „tayyare”.

19. yüzyılda Osmanlı Devleti yüzünü Batı'ya döndükçe Türkçe bu kez Fransızcadan etkilendi. Fransızca o dönemde diplomasinin ve kültürün diliydi. Osmanlı aydınları bu dili okur ve konuşurdu. Moda, mutfak, tıp ve teknik alanlarında pek çok kelime Fransızcadan geldi.

W XIX wieku, gdy państwo osmańskie zwracało się ku Zachodowi, turecki znalazł się tym razem pod wpływem francuskiego. Francuski był wówczas językiem dyplomacji i kultury. Osmańscy intelektualiści czytali w nim i nim mówili. Wiele słów z dziedziny mody, kuchni, medycyny i techniki przyszło z francuskiego.

Bugün "kuaför", "pantolon", "kamyon", "asansör", "balkon" gibi yüzlerce Fransızca kökenli kelime gündelik dilde yaşar. 20. yüzyılın ikinci yarısında ise İngilizcenin etkisi arttı. "Computer" için "bilgisayar", "e-mail" için "e-posta" gibi Türkçe karşılıklar türetildi. "İnternet", "futbol", "tişört" gibi kelimeler ise İngilizceden dile girip yerleşti.

Dziś setki słów pochodzenia francuskiego, takich jak „kuaför” (fryzjer), „pantolon” (spodnie), „kamyon” (ciężarówka), „asansör” (winda) i „balkon” (balkon), żyją w codziennej mowie. W drugiej połowie XX wieku wzrósł wpływ angielskiego. Utworzono tureckie odpowiedniki, takie jak „bilgisayar” dla „computer” i „e-posta” dla „e-mail”. Inne słowa, jak „internet”, „futbol” i „tişört”, przyszły z angielskiego i się przyjęły.

Türkçede temel cümle düzeni özne, nesne, yüklem şeklindedir. İngilizcede ve Fransızcada ise fiil, özne ile nesnenin arasında yer alır. İngilizcedeki "I love you" cümlesi Türkçede "Ben seni seviyorum" olur ve fiil en sona gider.

Podstawowy szyk zdania w tureckim to podmiot, dopełnienie, orzeczenie. W angielskim i francuskim czasownik stoi natomiast między podmiotem a dopełnieniem. Angielskie zdanie „I love you” brzmi po turecku „Ben seni seviyorum”, a czasownik przechodzi na sam koniec.

Bu düzen Türkçeye esneklik de kazandırır. Vurgulanmak istenen öge fiilin hemen önüne konur: "Seni ben seviyorum" denildiğinde vurgu "ben" üzerine düşer. Fiil sonda olduğu için dinleyici eylemi ancak cümle bitince öğrenir. Bu durum, yeni başlayanları ilk başta zorlar.

Taki szyk daje tureckiemu także swobodę. Element, który chce się podkreślić, stawia się tuż przed czasownikiem: w zdaniu „Seni ben seviyorum” akcent pada na „ben” (ja). Ponieważ czasownik jest na końcu, słuchacz dowiaduje się, co się dzieje, dopiero gdy zdanie się kończy. Na początku sprawia to początkującym trudność.

ABD Dışişleri Bakanlığına bağlı Dış Hizmet Enstitüsü (FSI), Türkçeyi İngilizce konuşanlar için "zor diller" grubunda gösterir. Rusça, Yunanca ve Fince de bu gruptadır. Enstitüye göre iyi bir seviyeye ulaşmak için yaklaşık 44 haftalık (1.100 saatlik) bir eğitim gerekir. Arapça, Japonca ve Çince ise bunun iki katı süre isteyen en zor grupta yer alır.

Foreign Service Institute (FSI), podlegający Departamentowi Stanu USA, zalicza turecki do „trudnych języków” dla osób anglojęzycznych. W tej samej grupie są rosyjski, grecki i fiński. Według instytutu osiągnięcie dobrego poziomu wymaga około 44 tygodni, czyli 1100 godzin nauki. Arabski, japoński i chiński należą do najtrudniejszej grupy, wymagającej dwa razy więcej czasu.

Öte yandan Türkçenin kolay yanları da azımsanmayacak kadar çoktur. Okunuşu düzenlidir ve yazılı bir kelimeyi gören, onun nasıl söyleneceğini hemen bilir. Fiil çekimleri uzun görünse de düzensiz fiiller çok azdır. Kök ve ek mantığı oturduğunda yeni kelimeleri tahmin etmek kolaylaşır: "Göz"den "gözlük"e, oradan da "gözlükçü"ye geçmek yalnızca birer adımdır.

Z drugiej strony turecki ma też sporo łatwych stron. Wymowa jest regularna, a kto widzi napisane słowo, od razu wie, jak je wymówić. Odmiana czasowników wygląda na długą, ale czasowników nieregularnych jest bardzo mało. Gdy logika rdzeni i przyrostków się utrwali, odgadywanie nowych słów staje się łatwe: od „göz” (oko) do „gözlük” (okulary), a stamtąd do „gözlükçü” (optyk), jest zawsze tylko jeden krok.

Türkçenin köklü bir edebiyat geleneği vardır. 13. yüzyılın sonlarında Yunus Emre, Anadolu halkının konuştuğu sade Türkçeyle şiirler yazdı. 16. yüzyılda Fuzuli, aşk şiirleriyle ün kazandı. 19. yüzyılda Namık Kemal "vatan" ve "hürriyet" gibi yeni fikirleri edebiyata taşıdı. Tevfik Fikret ve Yahya Kemal ise onun ardından gelen kuşakların önemli şairleridir.

Turecki ma długą tradycję literacką. Pod koniec XIII wieku Yunus Emre pisał wiersze prostym tureckim, którym mówił lud Anatolii. W XVI wieku Fuzuli zasłynął poezją miłosną. W XIX wieku Namık Kemal wprowadził do literatury nowe idee, takie jak „ojczyzna” i „wolność”. Tevfik Fikret i Yahya Kemal to ważni poeci kolejnych pokoleń.

20. yüzyılda Türk edebiyatı dünyaya açıldı. Nazım Hikmet'in şiirleri, Yaşar Kemal'in "İnce Memed"i ve Sabahattin Ali'nin "Kürk Mantolu Madonna"sı pek çok dile çevrildi. Orhan Pamuk 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı ve bu ödülü kazanan ilk Türk yazar oldu.

W XX wieku literatura turecka otworzyła się na świat. Wiersze Nâzıma Hikmeta, „Memed Szczupły” Yaşara Kemala i „Madonna w futrze” Sabahattina Alego przełożono na wiele języków. W 2006 roku Orhan Pamuk otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury i został pierwszym tureckim pisarzem, który ją zdobył.

Türkçenin hikâyesi, onu konuşanların hikâyesine benzer. Bu dil Orta Asya bozkırlarında doğdu, İslam dünyasında Arapça ve Farsçayla karıştı, Osmanlı İstanbul'unda Fransızcayla tanıştı. Cumhuriyet döneminde ise yeni bir alfabe ve binlerce yeni kelimeyle yeniden düzenlendi.

Historia tureckiego przypomina historię ludzi, którzy nim mówią. Ten język narodził się na stepach Azji Środkowej, zmieszał się z arabskim i perskim w świecie islamu i poznał francuski w osmańskim Stambule. W czasach republiki uporządkowano go na nowo, dając mu nowy alfabet i tysiące nowych słów.

Bu katmanlar bugün tek bir cümlede bile yan yana durabilir. "Saat beşte kuaföre gittim" cümlesinde Arapçadan gelen "saat", Fransızcadan gelen "kuaför" ve öz Türkçe "beş" ile "gitmek" bir aradadır. Bu kısacık cümlede bin yılı aşkın bir yolculuğun izleri görülür.

Dziś te warstwy mogą istnieć obok siebie nawet w jednym zdaniu. W zdaniu „Saat beşte kuaföre gittim” (O piątej poszedłem do fryzjera) spotykają się „saat” z arabskiego, „kuaför” z francuskiego oraz rdzennie tureckie „beş” (pięć) i „gitmek” (iść). W tym krótkim zdaniu widać ślady ponad tysiącletniej wędrówki.