Türk Dili

Türkçe, 80 milyondan fazla insanın anadilidir ve Türk dilleri arasında en çok konuşulan dildir. Türkiye'de ve Kıbrıs'ta resmî dil olarak kullanılır. Balkanlarda ve Almanya gibi göç alan ülkelerde de yaygın olarak konuşulur.

Turks is de moedertaal van meer dan 80 miljoen mensen en de meest gesproken Turkse taal. In Turkije en op Cyprus is het een officiële taal. Ook op de Balkan en in immigratielanden zoals Duitsland wordt het veel gesproken.

Türkçeye yeni başlayanları çoğu zaman iki özellik şaşırtır. Birincisi, kuralların çok düzenli, istisnaların ise az olmasıdır. İkincisi, bu düzenin Avrupa dillerine alışmış biri için alışılmadık bir mantıkla işlemesidir: Kelimeler eklerle uzar, fiil cümlenin sonuna yerleşir.

Twee eigenschappen verrassen beginners in het Turks vaak. De eerste is dat de regels heel regelmatig zijn en er weinig uitzonderingen zijn. De tweede is dat die regelmaat een logica volgt die vreemd aandoet voor wie aan Europese talen gewend is: woorden worden langer door achtervoegsels en het werkwoord staat aan het eind van de zin.

Türkçenin atası, Orta Asya'da konuşulan Eski Türkçedir. Bu dilden kalan en ünlü belgeler, 8. yüzyılda dikilen Orhun Yazıtları'dır. Taşlardaki metinler, Türkçenin 1300 yıl önceki hâlini gösterir. Bu metinlerde bugünkü okurun da tanıyacağı pek çok kelime vardır.

De voorloper van het Turks is het Oudturks, dat in Centraal-Azië werd gesproken. De beroemdste documenten die deze taal heeft nagelaten, zijn de Orchon-inscripties uit de 8e eeuw. De teksten op de stenen laten zien hoe het Turks er 1300 jaar geleden uitzag. Er staan veel woorden in die ook een hedendaagse lezer zou herkennen.

Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Özbekçe, Kazakça, Kırgızca, Tatarca ve Uygurca, Türkçeyle aynı dil ailesindendir. Bu dillerin yapısı birbirine çok benzer. Türkiyeli biri Azerbaycan Türkçesini çoğu zaman hiç çalışmadan anlar. Özbekçe ya da Kazakça için ise kulağın biraz alışması gerekir.

Azerbeidzjaans, Turkmeens, Oezbeeks, Kazachs, Kirgizisch, Tataars en Oeigoers behoren tot dezelfde taalfamilie als het Turks. Deze talen zijn heel vergelijkbaar opgebouwd. Iemand uit Turkije verstaat Azerbeidzjaans meestal zonder het ooit te hebben geleerd. Bij Oezbeeks of Kazachs moet het oor daarentegen even wennen.

Türkçeyi Avrupa dillerinden en çok ayıran özellik, eklemeli yapısıdır. Kelimenin köküne ekler art arda gelir ve her ek yeni bir anlam katar. "Evlerimizden" kelimesi dört parçadan oluşur: "ev" kökü, çokluk eki "-ler", "bizim" anlamını veren "-imiz" ve ayrılma eki "-den". İngilizcede aynı anlamı karşılamak için üç kelime gerekir: "from our houses".

Wat het Turks het sterkst van Europese talen onderscheidt, is de agglutinerende bouw. Aan de stam van een woord worden achtervoegsels na elkaar vastgemaakt, en elk achtervoegsel voegt een nieuwe betekenis toe. Het woord 'evlerimizden' bestaat uit vier delen: de stam 'ev' (huis), het meervoudsachtervoegsel '-ler', '-imiz', dat 'ons' betekent, en het ablatiefachtervoegsel '-den' (uit, van). Het Nederlands heeft er drie woorden voor nodig: 'uit onze huizen'.

Bu yapının en ünlü örneği, "Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız" sözüdür. Anlamı aşağı yukarı şöyledir: "Siz, Çekoslovakyalı yapamadığımız kişilerdensiniz." Gündelik hayatta kimse böyle konuşmaz, ancak bu örnek önemli bir kuralı açıkça gösterir: Ekler her zaman belli bir sırayla dizilir ve bu sıra hemen hemen hiç değişmez.

Het beroemdste voorbeeld van deze bouw is het woord 'Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız'. Het betekent ongeveer: 'U behoort tot degenen die we niet tot Tsjechoslowaken hebben kunnen maken.' In het dagelijks leven praat niemand zo, maar het voorbeeld laat duidelijk een belangrijke regel zien: achtervoegsels staan altijd in een vaste volgorde, en die volgorde verandert vrijwel nooit.

Türkçenin en zarif kurallarından biri ünlü uyumudur. Bir kelimeye gelen ekin ünlüsü, kelimenin son hecesindeki ünlüye göre değişir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü ince ünlülerdir. Son hecede kalın ünlü varsa ek de kalın, ince ünlü varsa ek de ince olur.

Een van de elegantste regels van het Turks is de klinkerharmonie. De klinker van een achtervoegsel past zich aan de klinker in de laatste lettergreep van het woord aan. Het Turks heeft acht klinkers: a, ı, o, u zijn achterklinkers, e, i, ö, ü voorklinkers. Staat er in de laatste lettergreep een achterklinker, dan krijgt ook het achtervoegsel een achterklinker; staat er een voorklinker, dan krijgt het een voorklinker.

Örneğin "ev" kelimesinin çoğulu "evler", "araba" kelimesininki ise "arabalar"dır. Bazı ekler dört ayrı biçime girer: "evim", "kızım", "okulum", "gözüm". Bu kural sayesinde Türkçe kulağa akıcı, neredeyse ritimli gelir.

Zo is het meervoud van 'ev' (huis) 'evler', maar dat van 'araba' (auto) 'arabalar'. Sommige achtervoegsels hebben zelfs vier vormen: 'evim' (mijn huis), 'kızım' (mijn dochter), 'okulum' (mijn school), 'gözüm' (mijn oog). Dankzij deze regel klinkt het Turks vloeiend, bijna ritmisch.

Türkler Müslüman olduktan sonra Türkçe, Arapça ve Farsçadan çok sayıda kelime aldı. Osmanlı döneminin yazı dili olan Osmanlı Türkçesi, bu üç dilin unsurlarını iç içe kullanırdı. Din, bilim, hukuk ve edebiyat terimlerinin çoğu Arapça ya da Farsçaydı. Halkın büyük bölümü bu ağır dili anlamakta zorlanıyordu.

Nadat de Turken moslim waren geworden, nam het Turks heel veel woorden over uit het Arabisch en het Perzisch. Het Ottomaans-Turks, de schrijftaal van de Ottomaanse tijd, vervlocht elementen van alle drie de talen. De meeste termen in godsdienst, wetenschap, recht en literatuur waren Arabisch of Perzisch. Een groot deel van de bevolking kon deze zware taal maar moeilijk begrijpen.

Arapçadan gelen "kitap", "mektup", "saat" ve Farsçadan gelen "pencere", "şehir", "dost", "renk" gibi kelimeler bugün de her gün kullanılır. 1928'de Atatürk'ün önderliğinde Arap harfleri bırakıldı ve Latin harflerine dayanan yeni alfabe kabul edildi. 1932'de temeli atılan Türk Dil Kurumu, yabancı kelimelere Türkçe karşılıklar buldu: "Mektep"in yerini "okul", "talebe"nin yerini "öğrenci", "tayyare"nin yerini ise "uçak" aldı.

Woorden als 'kitap' (boek), 'mektup' (brief) en 'saat' (uur, klok) uit het Arabisch en 'pencere' (raam), 'şehir' (stad), 'dost' (vriend) en 'renk' (kleur) uit het Perzisch worden nog dagelijks gebruikt. In 1928 werd onder leiding van Atatürk het Arabische schrift afgeschaft en een nieuw alfabet op basis van Latijnse letters ingevoerd. Het in 1932 opgerichte Turks Taalinstituut vond Turkse equivalenten voor vreemde woorden: 'okul' (school) kwam in de plaats van 'mektep', 'öğrenci' (leerling) in die van 'talebe' en 'uçak' (vliegtuig) in die van 'tayyare'.

19. yüzyılda Osmanlı Devleti yüzünü Batı'ya döndükçe Türkçe bu kez Fransızcadan etkilendi. Fransızca o dönemde diplomasinin ve kültürün diliydi. Osmanlı aydınları bu dili okur ve konuşurdu. Moda, mutfak, tıp ve teknik alanlarında pek çok kelime Fransızcadan geldi.

Toen het Ottomaanse Rijk zich in de 19e eeuw naar het Westen keerde, kwam het Turks ditmaal onder invloed van het Frans. Frans was toen de taal van de diplomatie en de cultuur. Ottomaanse intellectuelen lazen en spraken het. Veel woorden uit de mode, de keuken, de geneeskunde en de techniek kwamen uit het Frans.

Bugün "kuaför", "pantolon", "kamyon", "asansör", "balkon" gibi yüzlerce Fransızca kökenli kelime gündelik dilde yaşar. 20. yüzyılın ikinci yarısında ise İngilizcenin etkisi arttı. "Computer" için "bilgisayar", "e-mail" için "e-posta" gibi Türkçe karşılıklar türetildi. "İnternet", "futbol", "tişört" gibi kelimeler ise İngilizceden dile girip yerleşti.

Tegenwoordig leven honderden woorden van Franse oorsprong, zoals 'kuaför' (kapper), 'pantolon' (broek), 'kamyon' (vrachtwagen), 'asansör' (lift) en 'balkon' (balkon), voort in de dagelijkse taal. In de tweede helft van de 20e eeuw nam de invloed van het Engels toe. Er werden Turkse equivalenten bedacht, zoals 'bilgisayar' voor 'computer' en 'e-posta' voor 'e-mail'. Andere woorden, zoals 'internet', 'futbol' en 'tişört', kwamen uit het Engels en bleven.

Türkçede temel cümle düzeni özne, nesne, yüklem şeklindedir. İngilizcede ve Fransızcada ise fiil, özne ile nesnenin arasında yer alır. İngilizcedeki "I love you" cümlesi Türkçede "Ben seni seviyorum" olur ve fiil en sona gider.

De basiswoordvolgorde in het Turks is onderwerp, lijdend voorwerp, werkwoord. In het Engels en het Frans staat het werkwoord juist tussen onderwerp en lijdend voorwerp. De Engelse zin 'I love you' wordt in het Turks 'Ben seni seviyorum', met het werkwoord helemaal achteraan.

Bu düzen Türkçeye esneklik de kazandırır. Vurgulanmak istenen öge fiilin hemen önüne konur: "Seni ben seviyorum" denildiğinde vurgu "ben" üzerine düşer. Fiil sonda olduğu için dinleyici eylemi ancak cümle bitince öğrenir. Bu durum, yeni başlayanları ilk başta zorlar.

Deze volgorde maakt het Turks ook flexibel. Het zinsdeel dat nadruk moet krijgen, komt direct voor het werkwoord: zegt men 'Seni ben seviyorum', dan ligt de nadruk op 'ben' (ik). Omdat het werkwoord achteraan staat, hoort de luisteraar pas aan het eind van de zin wat er gebeurt. Dat maakt het beginners in het begin lastig.

ABD Dışişleri Bakanlığına bağlı Dış Hizmet Enstitüsü (FSI), Türkçeyi İngilizce konuşanlar için "zor diller" grubunda gösterir. Rusça, Yunanca ve Fince de bu gruptadır. Enstitüye göre iyi bir seviyeye ulaşmak için yaklaşık 44 haftalık (1.100 saatlik) bir eğitim gerekir. Arapça, Japonca ve Çince ise bunun iki katı süre isteyen en zor grupta yer alır.

Het Foreign Service Institute (FSI) van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken rekent het Turks voor Engelstaligen tot de 'moeilijke talen'. Russisch, Grieks en Fins zitten in dezelfde groep. Volgens het instituut is voor een goed niveau ongeveer 44 weken, oftewel 1100 lesuren, nodig. Arabisch, Japans en Chinees zitten in de moeilijkste groep, die twee keer zoveel tijd vraagt.

Öte yandan Türkçenin kolay yanları da azımsanmayacak kadar çoktur. Okunuşu düzenlidir ve yazılı bir kelimeyi gören, onun nasıl söyleneceğini hemen bilir. Fiil çekimleri uzun görünse de düzensiz fiiller çok azdır. Kök ve ek mantığı oturduğunda yeni kelimeleri tahmin etmek kolaylaşır: "Göz"den "gözlük"e, oradan da "gözlükçü"ye geçmek yalnızca birer adımdır.

Aan de andere kant heeft het Turks ook heel wat makkelijke kanten. De uitspraak is regelmatig, en wie een geschreven woord ziet, weet meteen hoe je het uitspreekt. De vervoegingen lijken lang, maar er zijn maar heel weinig onregelmatige werkwoorden. Zodra de logica van stam en achtervoegsel is ingesleten, wordt het makkelijk om nieuwe woorden te raden: van 'göz' (oog) naar 'gözlük' (bril) en vandaar naar 'gözlükçü' (opticien) is telkens maar één stap.

Türkçenin köklü bir edebiyat geleneği vardır. 13. yüzyılın sonlarında Yunus Emre, Anadolu halkının konuştuğu sade Türkçeyle şiirler yazdı. 16. yüzyılda Fuzuli, aşk şiirleriyle ün kazandı. 19. yüzyılda Namık Kemal "vatan" ve "hürriyet" gibi yeni fikirleri edebiyata taşıdı. Tevfik Fikret ve Yahya Kemal ise onun ardından gelen kuşakların önemli şairleridir.

Het Turks heeft een lange literaire traditie. Eind 13e eeuw schreef Yunus Emre gedichten in het eenvoudige Turks dat het volk in Anatolië sprak. In de 16e eeuw werd Fuzuli beroemd om zijn liefdespoëzie. In de 19e eeuw bracht Namık Kemal nieuwe ideeën als 'vaderland' en 'vrijheid' in de literatuur. Tevfik Fikret en Yahya Kemal behoren tot de belangrijke dichters van de generaties na hem.

20. yüzyılda Türk edebiyatı dünyaya açıldı. Nazım Hikmet'in şiirleri, Yaşar Kemal'in "İnce Memed"i ve Sabahattin Ali'nin "Kürk Mantolu Madonna"sı pek çok dile çevrildi. Orhan Pamuk 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı ve bu ödülü kazanan ilk Türk yazar oldu.

In de 20e eeuw opende de Turkse literatuur zich voor de wereld. De gedichten van Nazım Hikmet, 'Memed mijn havik' van Yaşar Kemal en 'Madonna in bontjas' van Sabahattin Ali werden in veel talen vertaald. In 2006 ontving Orhan Pamuk de Nobelprijs voor Literatuur en werd hij de eerste Turkse schrijver die deze prijs won.

Türkçenin hikâyesi, onu konuşanların hikâyesine benzer. Bu dil Orta Asya bozkırlarında doğdu, İslam dünyasında Arapça ve Farsçayla karıştı, Osmanlı İstanbul'unda Fransızcayla tanıştı. Cumhuriyet döneminde ise yeni bir alfabe ve binlerce yeni kelimeyle yeniden düzenlendi.

De geschiedenis van het Turks lijkt op die van de mensen die het spreken. De taal ontstond op de steppen van Centraal-Azië, vermengde zich in de islamitische wereld met het Arabisch en het Perzisch en maakte in het Ottomaanse Istanbul kennis met het Frans. In de republikeinse tijd werd ze opnieuw geordend met een nieuw alfabet en duizenden nieuwe woorden.

Bu katmanlar bugün tek bir cümlede bile yan yana durabilir. "Saat beşte kuaföre gittim" cümlesinde Arapçadan gelen "saat", Fransızcadan gelen "kuaför" ve öz Türkçe "beş" ile "gitmek" bir aradadır. Bu kısacık cümlede bin yılı aşkın bir yolculuğun izleri görülür.

Vandaag kunnen deze lagen zelfs in één zin naast elkaar staan. In 'Saat beşte kuaföre gittim' (Ik ging om vijf uur naar de kapper) staan 'saat' uit het Arabisch, 'kuaför' uit het Frans en de oorspronkelijk Turkse woorden 'beş' (vijf) en 'gitmek' (gaan) bij elkaar. In deze korte zin zijn de sporen te zien van een reis van meer dan duizend jaar.