Türk Dili

Türkçe, 80 milyondan fazla insanın anadilidir ve Türk dilleri arasında en çok konuşulan dildir. Türkiye'de ve Kıbrıs'ta resmî dil olarak kullanılır. Balkanlarda ve Almanya gibi göç alan ülkelerde de yaygın olarak konuşulur.

Turkish is the mother tongue of more than 80 million people and the most widely spoken of the Turkic languages. It is an official language in Turkey and in Cyprus. It is also widely spoken in the Balkans and in countries with large immigrant communities, such as Germany.

Türkçeye yeni başlayanları çoğu zaman iki özellik şaşırtır. Birincisi, kuralların çok düzenli, istisnaların ise az olmasıdır. İkincisi, bu düzenin Avrupa dillerine alışmış biri için alışılmadık bir mantıkla işlemesidir: Kelimeler eklerle uzar, fiil cümlenin sonuna yerleşir.

Two features often surprise beginners in Turkish. The first is that the rules are very regular and the exceptions few. The second is that this regularity follows a logic unfamiliar to anyone used to European languages: words grow longer with suffixes, and the verb goes at the end of the sentence.

Türkçenin atası, Orta Asya'da konuşulan Eski Türkçedir. Bu dilden kalan en ünlü belgeler, 8. yüzyılda dikilen Orhun Yazıtları'dır. Taşlardaki metinler, Türkçenin 1300 yıl önceki hâlini gösterir. Bu metinlerde bugünkü okurun da tanıyacağı pek çok kelime vardır.

The ancestor of Turkish is Old Turkic, which was spoken in Central Asia. The most famous documents left by this language are the Orkhon inscriptions, erected in the 8th century. The texts on these stones show what Turkish looked like 1,300 years ago. They contain many words that a reader today would still recognise.

Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Özbekçe, Kazakça, Kırgızca, Tatarca ve Uygurca, Türkçeyle aynı dil ailesindendir. Bu dillerin yapısı birbirine çok benzer. Türkiyeli biri Azerbaycan Türkçesini çoğu zaman hiç çalışmadan anlar. Özbekçe ya da Kazakça için ise kulağın biraz alışması gerekir.

Azerbaijani, Turkmen, Uzbek, Kazakh, Kyrgyz, Tatar and Uyghur belong to the same language family as Turkish. The structure of these languages is very similar. A speaker from Turkey usually understands Azerbaijani without any study at all. Uzbek or Kazakh, on the other hand, take a little getting used to.

Türkçeyi Avrupa dillerinden en çok ayıran özellik, eklemeli yapısıdır. Kelimenin köküne ekler art arda gelir ve her ek yeni bir anlam katar. "Evlerimizden" kelimesi dört parçadan oluşur: "ev" kökü, çokluk eki "-ler", "bizim" anlamını veren "-imiz" ve ayrılma eki "-den". İngilizcede aynı anlamı karşılamak için üç kelime gerekir: "from our houses".

The feature that most sets Turkish apart from European languages is its agglutinative structure. Suffixes are added one after another to the root of a word, and each one adds a new meaning. The word "evlerimizden" is made of four parts: the root "ev" (house), the plural suffix "-ler", "-imiz", which means "our", and the ablative suffix "-den" (from). English needs three words to express the same meaning: "from our houses".

Bu yapının en ünlü örneği, "Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız" sözüdür. Anlamı aşağı yukarı şöyledir: "Siz, Çekoslovakyalı yapamadığımız kişilerdensiniz." Gündelik hayatta kimse böyle konuşmaz, ancak bu örnek önemli bir kuralı açıkça gösterir: Ekler her zaman belli bir sırayla dizilir ve bu sıra hemen hemen hiç değişmez.

The most famous example of this structure is the word "Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız". It means roughly: "You are one of those whom we could not make Czechoslovakian." Nobody talks like this in everyday life, but the example clearly shows an important rule: suffixes always line up in a fixed order, and that order almost never changes.

Türkçenin en zarif kurallarından biri ünlü uyumudur. Bir kelimeye gelen ekin ünlüsü, kelimenin son hecesindeki ünlüye göre değişir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü ince ünlülerdir. Son hecede kalın ünlü varsa ek de kalın, ince ünlü varsa ek de ince olur.

One of the most elegant rules of Turkish is vowel harmony. The vowel of a suffix changes according to the vowel in the last syllable of the word. Turkish has eight vowels: a, ı, o, u are back vowels, and e, i, ö, ü are front vowels. If the last syllable has a back vowel, the suffix has one too; if it has a front vowel, so does the suffix.

Örneğin "ev" kelimesinin çoğulu "evler", "araba" kelimesininki ise "arabalar"dır. Bazı ekler dört ayrı biçime girer: "evim", "kızım", "okulum", "gözüm". Bu kural sayesinde Türkçe kulağa akıcı, neredeyse ritimli gelir.

For example, the plural of "ev" (house) is "evler", while the plural of "araba" (car) is "arabalar". Some suffixes take four different forms: "evim" (my house), "kızım" (my daughter), "okulum" (my school), "gözüm" (my eye). Thanks to this rule, Turkish sounds fluid, almost rhythmic.

Türkler Müslüman olduktan sonra Türkçe, Arapça ve Farsçadan çok sayıda kelime aldı. Osmanlı döneminin yazı dili olan Osmanlı Türkçesi, bu üç dilin unsurlarını iç içe kullanırdı. Din, bilim, hukuk ve edebiyat terimlerinin çoğu Arapça ya da Farsçaydı. Halkın büyük bölümü bu ağır dili anlamakta zorlanıyordu.

After the Turks became Muslim, Turkish took a great many words from Arabic and Persian. Ottoman Turkish, the written language of the Ottoman era, wove elements of all three languages together. Most terms in religion, science, law and literature were Arabic or Persian. Most ordinary people found this heavy language hard to understand.

Arapçadan gelen "kitap", "mektup", "saat" ve Farsçadan gelen "pencere", "şehir", "dost", "renk" gibi kelimeler bugün de her gün kullanılır. 1928'de Atatürk'ün önderliğinde Arap harfleri bırakıldı ve Latin harflerine dayanan yeni alfabe kabul edildi. 1932'de temeli atılan Türk Dil Kurumu, yabancı kelimelere Türkçe karşılıklar buldu: "Mektep"in yerini "okul", "talebe"nin yerini "öğrenci", "tayyare"nin yerini ise "uçak" aldı.

Words such as "kitap" (book), "mektup" (letter) and "saat" (hour, clock) from Arabic, and "pencere" (window), "şehir" (city), "dost" (friend) and "renk" (colour) from Persian, are still used every day. In 1928, under Atatürk's leadership, the Arabic script was abandoned and a new alphabet based on Latin letters was adopted. The Turkish Language Association, founded in 1932, found Turkish equivalents for foreign words: "mektep" was replaced by "okul" (school), "talebe" by "öğrenci" (student) and "tayyare" by "uçak" (aeroplane).

19. yüzyılda Osmanlı Devleti yüzünü Batı'ya döndükçe Türkçe bu kez Fransızcadan etkilendi. Fransızca o dönemde diplomasinin ve kültürün diliydi. Osmanlı aydınları bu dili okur ve konuşurdu. Moda, mutfak, tıp ve teknik alanlarında pek çok kelime Fransızcadan geldi.

In the 19th century, as the Ottoman state turned towards the West, Turkish came under the influence of French. At the time French was the language of diplomacy and culture. Ottoman intellectuals read and spoke it. Many words in fashion, cooking, medicine and technology came from French.

Bugün "kuaför", "pantolon", "kamyon", "asansör", "balkon" gibi yüzlerce Fransızca kökenli kelime gündelik dilde yaşar. 20. yüzyılın ikinci yarısında ise İngilizcenin etkisi arttı. "Computer" için "bilgisayar", "e-mail" için "e-posta" gibi Türkçe karşılıklar türetildi. "İnternet", "futbol", "tişört" gibi kelimeler ise İngilizceden dile girip yerleşti.

Today hundreds of words of French origin, such as "kuaför" (hairdresser), "pantolon" (trousers), "kamyon" (lorry), "asansör" (lift) and "balkon" (balcony), live on in everyday speech. In the second half of the 20th century the influence of English grew. Turkish equivalents were coined, such as "bilgisayar" for "computer" and "e-posta" for "e-mail". Other words, such as "internet", "futbol" and "tişört", came in from English and stayed.

Türkçede temel cümle düzeni özne, nesne, yüklem şeklindedir. İngilizcede ve Fransızcada ise fiil, özne ile nesnenin arasında yer alır. İngilizcedeki "I love you" cümlesi Türkçede "Ben seni seviyorum" olur ve fiil en sona gider.

The basic word order in Turkish is subject, object, verb. In English and French, by contrast, the verb sits between the subject and the object. The English sentence "I love you" becomes "Ben seni seviyorum" in Turkish, with the verb at the very end.

Bu düzen Türkçeye esneklik de kazandırır. Vurgulanmak istenen öge fiilin hemen önüne konur: "Seni ben seviyorum" denildiğinde vurgu "ben" üzerine düşer. Fiil sonda olduğu için dinleyici eylemi ancak cümle bitince öğrenir. Bu durum, yeni başlayanları ilk başta zorlar.

This order also gives Turkish flexibility. The element to be stressed is placed directly before the verb: in "Seni ben seviyorum", the stress falls on "ben" (I). Because the verb comes last, the listener only learns what happened when the sentence ends. This makes things hard for beginners at first.

ABD Dışişleri Bakanlığına bağlı Dış Hizmet Enstitüsü (FSI), Türkçeyi İngilizce konuşanlar için "zor diller" grubunda gösterir. Rusça, Yunanca ve Fince de bu gruptadır. Enstitüye göre iyi bir seviyeye ulaşmak için yaklaşık 44 haftalık (1.100 saatlik) bir eğitim gerekir. Arapça, Japonca ve Çince ise bunun iki katı süre isteyen en zor grupta yer alır.

The Foreign Service Institute (FSI) of the US Department of State lists Turkish among the "hard languages" for English speakers. Russian, Greek and Finnish are in the same group. According to the institute, reaching a good level takes about 44 weeks, or 1,100 hours, of training. Arabic, Japanese and Chinese are in the hardest group, which takes twice as long.

Öte yandan Türkçenin kolay yanları da azımsanmayacak kadar çoktur. Okunuşu düzenlidir ve yazılı bir kelimeyi gören, onun nasıl söyleneceğini hemen bilir. Fiil çekimleri uzun görünse de düzensiz fiiller çok azdır. Kök ve ek mantığı oturduğunda yeni kelimeleri tahmin etmek kolaylaşır: "Göz"den "gözlük"e, oradan da "gözlükçü"ye geçmek yalnızca birer adımdır.

On the other hand, Turkish has quite a few easy sides too. Its pronunciation is regular, and anyone who sees a written word knows at once how to say it. Verb conjugations may look long, but there are very few irregular verbs. Once the logic of roots and suffixes sinks in, guessing new words becomes easy: from "göz" (eye) to "gözlük" (glasses), and from there to "gözlükçü" (optician), is just one step at a time.

Türkçenin köklü bir edebiyat geleneği vardır. 13. yüzyılın sonlarında Yunus Emre, Anadolu halkının konuştuğu sade Türkçeyle şiirler yazdı. 16. yüzyılda Fuzuli, aşk şiirleriyle ün kazandı. 19. yüzyılda Namık Kemal "vatan" ve "hürriyet" gibi yeni fikirleri edebiyata taşıdı. Tevfik Fikret ve Yahya Kemal ise onun ardından gelen kuşakların önemli şairleridir.

Turkish has a long-established literary tradition. In the late 13th century Yunus Emre wrote poems in the plain Turkish spoken by the people of Anatolia. In the 16th century Fuzuli became famous for his love poetry. In the 19th century Namık Kemal brought new ideas such as "homeland" and "freedom" into literature. Tevfik Fikret and Yahya Kemal are among the important poets of the generations that followed him.

20. yüzyılda Türk edebiyatı dünyaya açıldı. Nazım Hikmet'in şiirleri, Yaşar Kemal'in "İnce Memed"i ve Sabahattin Ali'nin "Kürk Mantolu Madonna"sı pek çok dile çevrildi. Orhan Pamuk 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı ve bu ödülü kazanan ilk Türk yazar oldu.

In the 20th century Turkish literature opened up to the world. Nazım Hikmet's poems, Yaşar Kemal's "Memed, My Hawk" and Sabahattin Ali's "Madonna in a Fur Coat" were translated into many languages. In 2006 Orhan Pamuk received the Nobel Prize in Literature and became the first Turkish writer to win it.

Türkçenin hikâyesi, onu konuşanların hikâyesine benzer. Bu dil Orta Asya bozkırlarında doğdu, İslam dünyasında Arapça ve Farsçayla karıştı, Osmanlı İstanbul'unda Fransızcayla tanıştı. Cumhuriyet döneminde ise yeni bir alfabe ve binlerce yeni kelimeyle yeniden düzenlendi.

The story of Turkish resembles the story of the people who speak it. The language was born on the steppes of Central Asia, mixed with Arabic and Persian in the Islamic world and met French in Ottoman Istanbul. In the Republican era it was reorganised with a new alphabet and thousands of new words.

Bu katmanlar bugün tek bir cümlede bile yan yana durabilir. "Saat beşte kuaföre gittim" cümlesinde Arapçadan gelen "saat", Fransızcadan gelen "kuaför" ve öz Türkçe "beş" ile "gitmek" bir aradadır. Bu kısacık cümlede bin yılı aşkın bir yolculuğun izleri görülür.

Today these layers can stand side by side in a single sentence. In "Saat beşte kuaföre gittim" (I went to the hairdresser at five), "saat" from Arabic, "kuaför" from French and the native Turkish "beş" (five) and "gitmek" (to go) come together. This short sentence carries the traces of a journey of more than a thousand years.