Türk Dili

Türkçe, 80 milyondan fazla insanın anadilidir ve Türk dilleri arasında en çok konuşulan dildir. Türkiye'de ve Kıbrıs'ta resmî dil olarak kullanılır. Balkanlarda ve Almanya gibi göç alan ülkelerde de yaygın olarak konuşulur.

O turco é a língua materna de mais de 80 milhões de pessoas e a mais falada das línguas turcas. É língua oficial na Turquia e em Chipre. É também muito falado nos Balcãs e em países de imigração como a Alemanha.

Türkçeye yeni başlayanları çoğu zaman iki özellik şaşırtır. Birincisi, kuralların çok düzenli, istisnaların ise az olmasıdır. İkincisi, bu düzenin Avrupa dillerine alışmış biri için alışılmadık bir mantıkla işlemesidir: Kelimeler eklerle uzar, fiil cümlenin sonuna yerleşir.

Há duas características que costumam surpreender quem começa a aprender turco. A primeira é que as regras são muito regulares e as exceções poucas. A segunda é que essa regularidade segue uma lógica pouco habitual para quem está acostumado às línguas europeias: as palavras crescem com sufixos e o verbo vai para o fim da frase.

Türkçenin atası, Orta Asya'da konuşulan Eski Türkçedir. Bu dilden kalan en ünlü belgeler, 8. yüzyılda dikilen Orhun Yazıtları'dır. Taşlardaki metinler, Türkçenin 1300 yıl önceki hâlini gösterir. Bu metinlerde bugünkü okurun da tanıyacağı pek çok kelime vardır.

O antepassado do turco é o turco antigo, falado na Ásia Central. Os documentos mais famosos que esta língua deixou são as inscrições de Orkhon, erguidas no século VIII. Os textos gravados nas pedras mostram como era o turco há 1300 anos. Neles há muitas palavras que um leitor de hoje também reconheceria.

Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Özbekçe, Kazakça, Kırgızca, Tatarca ve Uygurca, Türkçeyle aynı dil ailesindendir. Bu dillerin yapısı birbirine çok benzer. Türkiyeli biri Azerbaycan Türkçesini çoğu zaman hiç çalışmadan anlar. Özbekçe ya da Kazakça için ise kulağın biraz alışması gerekir.

O azeri, o turcomeno, o usbeque, o cazaque, o quirguiz, o tártaro e o uigur pertencem à mesma família linguística que o turco. A estrutura destas línguas é muito parecida. Um falante da Turquia costuma perceber o azeri sem nunca o ter estudado. Já com o usbeque ou o cazaque, o ouvido precisa de algum tempo para se habituar.

Türkçeyi Avrupa dillerinden en çok ayıran özellik, eklemeli yapısıdır. Kelimenin köküne ekler art arda gelir ve her ek yeni bir anlam katar. "Evlerimizden" kelimesi dört parçadan oluşur: "ev" kökü, çokluk eki "-ler", "bizim" anlamını veren "-imiz" ve ayrılma eki "-den". İngilizcede aynı anlamı karşılamak için üç kelime gerekir: "from our houses".

O que mais distingue o turco das línguas europeias é a sua estrutura aglutinante. À raiz da palavra juntam-se sufixos uns atrás dos outros, e cada um acrescenta um novo significado. A palavra «evlerimizden» é formada por quatro partes: a raiz «ev» (casa), o sufixo de plural «-ler», «-imiz», que significa «nosso», e o sufixo de ablativo «-den» (de). O português precisa de três palavras para dizer o mesmo: «das nossas casas».

Bu yapının en ünlü örneği, "Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız" sözüdür. Anlamı aşağı yukarı şöyledir: "Siz, Çekoslovakyalı yapamadığımız kişilerdensiniz." Gündelik hayatta kimse böyle konuşmaz, ancak bu örnek önemli bir kuralı açıkça gösterir: Ekler her zaman belli bir sırayla dizilir ve bu sıra hemen hemen hiç değişmez.

O exemplo mais famoso desta estrutura é a palavra «Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdansınız». Significa, mais ou menos: «Vocês são daqueles que não conseguimos tornar checoslovacos.» Ninguém fala assim no dia a dia, mas o exemplo mostra claramente uma regra importante: os sufixos alinham-se sempre numa ordem fixa, e essa ordem quase nunca muda.

Türkçenin en zarif kurallarından biri ünlü uyumudur. Bir kelimeye gelen ekin ünlüsü, kelimenin son hecesindeki ünlüye göre değişir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü ince ünlülerdir. Son hecede kalın ünlü varsa ek de kalın, ince ünlü varsa ek de ince olur.

Uma das regras mais elegantes do turco é a harmonia vocálica. A vogal de um sufixo muda conforme a vogal da última sílaba da palavra. O turco tem oito vogais: a, ı, o, u são posteriores, e e, i, ö, ü são anteriores. Se a última sílaba tem uma vogal posterior, o sufixo também tem; se tem uma vogal anterior, o sufixo também.

Örneğin "ev" kelimesinin çoğulu "evler", "araba" kelimesininki ise "arabalar"dır. Bazı ekler dört ayrı biçime girer: "evim", "kızım", "okulum", "gözüm". Bu kural sayesinde Türkçe kulağa akıcı, neredeyse ritimli gelir.

Por exemplo, o plural de «ev» (casa) é «evler», enquanto o de «araba» (carro) é «arabalar». Alguns sufixos têm quatro formas diferentes: «evim» (a minha casa), «kızım» (a minha filha), «okulum» (a minha escola), «gözüm» (o meu olho). Graças a esta regra, o turco soa fluido, quase rítmico.

Türkler Müslüman olduktan sonra Türkçe, Arapça ve Farsçadan çok sayıda kelime aldı. Osmanlı döneminin yazı dili olan Osmanlı Türkçesi, bu üç dilin unsurlarını iç içe kullanırdı. Din, bilim, hukuk ve edebiyat terimlerinin çoğu Arapça ya da Farsçaydı. Halkın büyük bölümü bu ağır dili anlamakta zorlanıyordu.

Depois de os turcos se terem tornado muçulmanos, o turco recebeu muitíssimas palavras do árabe e do persa. O turco otomano, a língua escrita da época otomana, entrelaçava elementos das três línguas. A maior parte dos termos da religião, da ciência, do direito e da literatura era árabe ou persa. Grande parte da população tinha dificuldade em perceber essa língua tão pesada.

Arapçadan gelen "kitap", "mektup", "saat" ve Farsçadan gelen "pencere", "şehir", "dost", "renk" gibi kelimeler bugün de her gün kullanılır. 1928'de Atatürk'ün önderliğinde Arap harfleri bırakıldı ve Latin harflerine dayanan yeni alfabe kabul edildi. 1932'de temeli atılan Türk Dil Kurumu, yabancı kelimelere Türkçe karşılıklar buldu: "Mektep"in yerini "okul", "talebe"nin yerini "öğrenci", "tayyare"nin yerini ise "uçak" aldı.

Palavras como «kitap» (livro), «mektup» (carta) e «saat» (hora, relógio), vindas do árabe, ou «pencere» (janela), «şehir» (cidade), «dost» (amigo) e «renk» (cor), vindas do persa, continuam a ser usadas todos os dias. Em 1928, sob a liderança de Atatürk, a escrita árabe foi abandonada e adotou-se um novo alfabeto baseado nas letras latinas. A Associação da Língua Turca, fundada em 1932, encontrou equivalentes turcos para as palavras estrangeiras: «okul» (escola) substituiu «mektep», «öğrenci» (aluno) substituiu «talebe» e «uçak» (avião) substituiu «tayyare».

19. yüzyılda Osmanlı Devleti yüzünü Batı'ya döndükçe Türkçe bu kez Fransızcadan etkilendi. Fransızca o dönemde diplomasinin ve kültürün diliydi. Osmanlı aydınları bu dili okur ve konuşurdu. Moda, mutfak, tıp ve teknik alanlarında pek çok kelime Fransızcadan geldi.

No século XIX, à medida que o Estado otomano se voltava para o Ocidente, o turco sofreu desta vez a influência do francês. O francês era então a língua da diplomacia e da cultura. Os intelectuais otomanos liam-no e falavam-no. Muitas palavras da moda, da cozinha, da medicina e da técnica vieram do francês.

Bugün "kuaför", "pantolon", "kamyon", "asansör", "balkon" gibi yüzlerce Fransızca kökenli kelime gündelik dilde yaşar. 20. yüzyılın ikinci yarısında ise İngilizcenin etkisi arttı. "Computer" için "bilgisayar", "e-mail" için "e-posta" gibi Türkçe karşılıklar türetildi. "İnternet", "futbol", "tişört" gibi kelimeler ise İngilizceden dile girip yerleşti.

Hoje centenas de palavras de origem francesa, como «kuaför» (cabeleireiro), «pantolon» (calças), «kamyon» (camião), «asansör» (elevador) e «balkon» (varanda), vivem na língua do dia a dia. Na segunda metade do século XX, a influência do inglês aumentou. Criaram-se equivalentes turcos como «bilgisayar» para «computer» e «e-posta» para «e-mail». Outras palavras, como «internet», «futbol» e «tişört», entraram vindas do inglês e ficaram.

Türkçede temel cümle düzeni özne, nesne, yüklem şeklindedir. İngilizcede ve Fransızcada ise fiil, özne ile nesnenin arasında yer alır. İngilizcedeki "I love you" cümlesi Türkçede "Ben seni seviyorum" olur ve fiil en sona gider.

A ordem básica da frase em turco é sujeito, objeto, verbo. Em inglês e em francês, pelo contrário, o verbo fica entre o sujeito e o objeto. A frase inglesa «I love you» torna-se em turco «Ben seni seviyorum», com o verbo mesmo no fim.

Bu düzen Türkçeye esneklik de kazandırır. Vurgulanmak istenen öge fiilin hemen önüne konur: "Seni ben seviyorum" denildiğinde vurgu "ben" üzerine düşer. Fiil sonda olduğu için dinleyici eylemi ancak cümle bitince öğrenir. Bu durum, yeni başlayanları ilk başta zorlar.

Esta ordem também dá flexibilidade ao turco. O elemento que se quer realçar coloca-se imediatamente antes do verbo: quando se diz «Seni ben seviyorum», a ênfase recai sobre «ben» (eu). Como o verbo vem no fim, quem ouve só descobre a ação quando a frase termina. Ao início, isto custa aos principiantes.

ABD Dışişleri Bakanlığına bağlı Dış Hizmet Enstitüsü (FSI), Türkçeyi İngilizce konuşanlar için "zor diller" grubunda gösterir. Rusça, Yunanca ve Fince de bu gruptadır. Enstitüye göre iyi bir seviyeye ulaşmak için yaklaşık 44 haftalık (1.100 saatlik) bir eğitim gerekir. Arapça, Japonca ve Çince ise bunun iki katı süre isteyen en zor grupta yer alır.

O Foreign Service Institute (FSI), ligado ao Departamento de Estado dos EUA, coloca o turco entre as «línguas difíceis» para quem fala inglês. O russo, o grego e o finlandês pertencem ao mesmo grupo. Segundo o instituto, para atingir um bom nível são precisas cerca de 44 semanas, ou seja, 1100 horas de aulas. O árabe, o japonês e o chinês estão no grupo mais difícil, que exige o dobro do tempo.

Öte yandan Türkçenin kolay yanları da azımsanmayacak kadar çoktur. Okunuşu düzenlidir ve yazılı bir kelimeyi gören, onun nasıl söyleneceğini hemen bilir. Fiil çekimleri uzun görünse de düzensiz fiiller çok azdır. Kök ve ek mantığı oturduğunda yeni kelimeleri tahmin etmek kolaylaşır: "Göz"den "gözlük"e, oradan da "gözlükçü"ye geçmek yalnızca birer adımdır.

Por outro lado, o turco também tem bastantes lados fáceis. A pronúncia é regular, e quem vê uma palavra escrita sabe logo como a dizer. As conjugações parecem longas, mas há muito poucos verbos irregulares. Depois de interiorizada a lógica das raízes e dos sufixos, adivinhar palavras novas torna-se fácil: de «göz» (olho) a «gözlük» (óculos), e daí a «gözlükçü» (oculista), vai só um passo de cada vez.

Türkçenin köklü bir edebiyat geleneği vardır. 13. yüzyılın sonlarında Yunus Emre, Anadolu halkının konuştuğu sade Türkçeyle şiirler yazdı. 16. yüzyılda Fuzuli, aşk şiirleriyle ün kazandı. 19. yüzyılda Namık Kemal "vatan" ve "hürriyet" gibi yeni fikirleri edebiyata taşıdı. Tevfik Fikret ve Yahya Kemal ise onun ardından gelen kuşakların önemli şairleridir.

O turco tem uma longa tradição literária. No final do século XIII, Yunus Emre escreveu poemas no turco simples falado pelo povo da Anatólia. No século XVI, Fuzuli ganhou fama com a sua poesia amorosa. No século XIX, Namık Kemal levou para a literatura ideias novas como «pátria» e «liberdade». Tevfik Fikret e Yahya Kemal estão entre os poetas mais importantes das gerações que se lhe seguiram.

20. yüzyılda Türk edebiyatı dünyaya açıldı. Nazım Hikmet'in şiirleri, Yaşar Kemal'in "İnce Memed"i ve Sabahattin Ali'nin "Kürk Mantolu Madonna"sı pek çok dile çevrildi. Orhan Pamuk 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı ve bu ödülü kazanan ilk Türk yazar oldu.

No século XX, a literatura turca abriu-se ao mundo. Os poemas de Nazım Hikmet, «Memed, o Falcão» de Yaşar Kemal e «Madonna com Casaco de Peles» de Sabahattin Ali foram traduzidos para muitas línguas. Em 2006, Orhan Pamuk recebeu o Prémio Nobel da Literatura e tornou-se o primeiro escritor turco a ganhá-lo.

Türkçenin hikâyesi, onu konuşanların hikâyesine benzer. Bu dil Orta Asya bozkırlarında doğdu, İslam dünyasında Arapça ve Farsçayla karıştı, Osmanlı İstanbul'unda Fransızcayla tanıştı. Cumhuriyet döneminde ise yeni bir alfabe ve binlerce yeni kelimeyle yeniden düzenlendi.

A história do turco assemelha-se à história de quem o fala. Esta língua nasceu nas estepes da Ásia Central, misturou-se com o árabe e o persa no mundo islâmico e conheceu o francês na Istambul otomana. Na época republicana foi reorganizada com um novo alfabeto e milhares de palavras novas.

Bu katmanlar bugün tek bir cümlede bile yan yana durabilir. "Saat beşte kuaföre gittim" cümlesinde Arapçadan gelen "saat", Fransızcadan gelen "kuaför" ve öz Türkçe "beş" ile "gitmek" bir aradadır. Bu kısacık cümlede bin yılı aşkın bir yolculuğun izleri görülür.

Hoje estas camadas podem estar lado a lado até numa só frase. Em «Saat beşte kuaföre gittim» (Fui ao cabeleireiro às cinco) aparecem juntas «saat», do árabe, «kuaför», do francês, e as palavras genuinamente turcas «beş» (cinco) e «gitmek» (ir). Nesta frase tão curta veem-se as marcas de uma viagem de mais de mil anos.