Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

A história dos turcos é a história de uma longa viagem que vai das estepes da Mongólia até às costas do Mediterrâneo. Essa viagem não terminou com uma única migração: prolongou-se em vagas sucessivas ao longo de séculos. Pelo caminho, as tribos turcas encontraram muitos povos e muitas culturas.

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

As tribos que migravam não levaram para a nova terra apenas os seus cavalos e as suas tendas. Levaram também as suas línguas, as suas crenças, as suas epopeias e a sua tradição de fundar Estados. O turco falado hoje na Turquia é o vestígio mais vivo dessa longa viagem.

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

Os antepassados dos turcos viviam como nómadas nas estepes da atual Mongólia, do sul da Sibéria e do Cazaquistão. Passavam a vida a cavalo. Mudavam de lugar de estação para estação para apascentar os rebanhos, viviam em tendas de feltro e bebiam kumis. Como eram hábeis cavaleiros e arqueiros, eram também muito fortes na guerra.

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

O nome «Türk» surge pela primeira vez nas fontes escritas no século VI, em registos chineses. Os göktürks foram os primeiros a usá-lo como nome do seu Estado. As inscrições de Orkhon que deixaram contam-se entre os mais antigos textos longos escritos em língua turca.

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

O Canato göktürk foi fundado em 552. Bumin Khagan derrotou os rouran, a quem os turcos tinham estado sujeitos até então, e proclamou-se khagan. O Estado expandiu-se depressa e chegou a estender-se da Manchúria, a leste, até às estepes a norte do mar Negro, a oeste.

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

O legado mais famoso dos göktürks são as inscrições do vale do Orkhon. Nestas pedras, erguidas em 732 e 735 em honra de Kül Tigin e do seu irmão mais velho Bilge Khagan, o soberano dirige-se diretamente ao seu povo. A inscrição de Kül Tigin começa com estas palavras: «Quando foram criados em cima o céu azul e em baixo a terra escura, entre os dois foram criados os filhos dos homens.»

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

Nos séculos VIII e IX, o equilíbrio de forças na estepe mudou. Os uigures tomaram o lugar dos göktürks. Quando os quirguizes destruíram o Canato uigur em 840, muitas tribos partiram em busca de uma nova pátria. A seca, a falta de pastagens e as guerras entre tribos aceleraram também as migrações. Alguns grupos ficaram na fronteira chinesa, ao passo que os oguzes se fixaram em torno do mar de Aral e do rio Sir Dária.

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

Nesta época, os turcos entraram também em contacto com o mundo islâmico. Os primeiros contactos começaram no século VIII, mas a maioria das tribos tornou-se muçulmana no século X. Os caraquânidas foram um dos primeiros grandes Estados turcos da Ásia Central a adotar o islão. A nova religião ligou os turcos a um vasto mundo de comércio e cultura que ia de Bagdade a Bucara.

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

O momento decisivo da fixação dos turcos na Anatólia é a batalha de Manzikert, a 26 de agosto de 1071. O sultão do Grande Império Seljúcida, Alp Arslan, derrotou o exército do imperador bizantino Romano IV Diógenes e fê-lo prisioneiro. Não o matou, porém: libertou-o depois de assinar um tratado.

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

Depois da batalha, as tribos turcomanas avançaram até ao interior da Anatólia. Pouco depois foi fundado o Sultanato Seljúcida de Rum. Nessa altura viviam na Anatólia gregos, arménios, siríacos e outros povos. Os muçulmanos de língua turca só se tornaram maioritários aos poucos, ao longo de séculos. Nesse processo, também os recém-chegados aprenderam muito com as culturas locais.

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

Os turcos levaram para a Anatólia muito da vida da estepe: o amor pelos cavalos, a cultura do feltro e da tenda, a tecelagem de tapetes e kilims e os poemas que os bardos cantavam ao som do kopuz. Alguns dos mais antigos tapetes turcos conhecidos foram encontrados na mesquita de Alaeddin, em Konya. Estes tapetes do século XIII estão hoje expostos em museus.

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

O portador mais forte desta herança é, no entanto, a língua. Com o tempo, o turco recebeu milhares de palavras do árabe e do persa, mas manteve a sua estrutura básica. Palavras que aparecem nas inscrições de Orkhon, como «at» (cavalo), «su» (água), «yol» (caminho) e «gök» (céu), continuam a ser usadas hoje quase da mesma forma.

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

Na estepe, onde pouco se escrevia, a história vivia na voz dos bardos. O Livro de Dede Korkut reúne as narrativas épicas dos turcos oguzes. O desafio de Deli Dumrul a Azrael, o anjo da morte, as aventuras de Bamsı Beyrek e a história do gigante de um só olho Tepegöz são as mais conhecidas. As doze narrativas encontram-se completas num manuscrito guardado em Dresden.

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

A epopeia quirguiz de Manas está entre as mais longas do mundo. Algumas versões desta epopeia, que conta a história do herói Manas e dos seus descendentes, chegam a centenas de milhares de versos. Hoje, tanto a epopeia de Manas como o legado de Dede Korkut constam da lista do Património Cultural Imaterial da UNESCO.

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

Durante séculos, os turcos viveram na Anatólia lado a lado com gregos, arménios, curdos, siríacos e outras comunidades. Esta vizinhança deixou marcas na cozinha, na música e na língua. As palavras «lahana» (couve), «fasulye» (feijão) e «midye» (mexilhão), por exemplo, passaram do grego para o turco.

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

As terras onde os turcos se fixaram guardavam vestígios de civilizações muito antigas. Hattusa, a capital dos hititas, fica na atual província de Çorum. A capital do rei Midas era Górdio, e o centro dos lídios, que cunharam as primeiras moedas, era Sardes. Cidades gregas e romanas como Éfeso também fazem parte desta herança.

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

Nem todas as tribos que partiram da Ásia Central chegaram à Anatólia. Os búlgaros, um povo de origem turca, fundaram em 681 um Estado a sul do Danúbio sob a liderança do cã Asparukh e, com o tempo, eslavizaram-se. Os cumanos refugiaram-se na Hungria no século XIII. Os cazares, por sua vez, dominaram durante muito tempo as estepes a norte do mar Cáspio.

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

Hoje falam línguas turcas os usbeques, os cazaques, os azeris, os turcomenos, os quirguizes, os uigures, os tártaros e os sakha (iacutos) da Sibéria. Alguns destes povos têm o seu próprio Estado. Outros vivem dentro das fronteiras de outros países. Com o tempo as línguas afastaram-se, mas muitas palavras básicas como «ata» (pai), «ay» (lua) e «göz» (olho) continuam muito parecidas.

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

Com o tempo, as tribos que percorriam a estepe com os seus rebanhos fundaram cidades. A Konya seljúcida e a Bursa e a Istambul otomanas foram etapas desse caminho. Alguns hábitos da vida nómada continuam até hoje: em muitas aldeias da Anatólia, no verão sobe-se com o gado para as pastagens de altitude, a yayla.

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

As camadas desta história também se veem na língua. Palavras antigas das pedras de Orkhon, palavras vindas do árabe e do persa e palavras tomadas aos vizinhos da Anatólia convivem lado a lado no turco. Cada uma delas vem de uma etapa diferente do caminho que vai da Ásia Central à Anatólia.