Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

Dzieje Turków to opowieść o długiej wędrówce, która prowadzi od stepów Mongolii aż po wybrzeża Morza Śródziemnego. Wędrówka ta nie zakończyła się jedną migracją, lecz trwała falami przez całe stulecia. Po drodze plemiona tureckie zetknęły się z wieloma ludami i kulturami.

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

Wędrujące plemiona przyniosły do nowej ojczyzny nie tylko konie i namioty. Zabrały ze sobą także swoje języki, wierzenia, eposy i tradycję zakładania państw. Język turecki, którym mówi się dziś w Turcji, jest najżywszym śladem tej długiej wędrówki.

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

Przodkowie Turków żyli jako koczownicy na stepach dzisiejszej Mongolii, południowej Syberii i Kazachstanu. Całe życie spędzali w siodle. Aby wypasać stada, przenosili się z miejsca na miejsce zależnie od pory roku, mieszkali w filcowych namiotach i pili kumys. Jako zręczni jeźdźcy i łucznicy byli też bardzo groźni na wojnie.

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

Nazwa „Türk” pojawia się w źródłach pisanych po raz pierwszy w VI wieku, w kronikach chińskich. Pierwszymi, którzy nadali ją swojemu państwu, byli Turkuci. Pozostawione przez nich inskrypcje orchońskie należą do najstarszych dłuższych tekstów zapisanych w języku tureckim.

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

Kaganat Turkucki powstał w 552 roku. Bumin-kagan pokonał Żużan, którym Turcy byli dotąd podporządkowani, i ogłosił się kaganem. Państwo szybko się rozrosło i sięgało od Mandżurii na wschodzie po stepy na północ od Morza Czarnego na zachodzie.

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

Najsłynniejszą spuścizną Turkutów są inskrypcje z doliny Orchonu. Na tych kamieniach, wzniesionych w latach 732 i 735 dla Kül Tegina i jego starszego brata Bilge-kagana, władca zwraca się bezpośrednio do swojego ludu. Inskrypcja Kül Tegina zaczyna się od słów: „Gdy stworzone zostały w górze niebieskie niebo, a w dole ciemna ziemia, pomiędzy nimi stworzeni zostali synowie ludzcy”.

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

W VIII i IX wieku układ sił na stepie się zmienił. Miejsce Turkutów zajęli Ujgurowie. Gdy w 840 roku Kirgizi zniszczyli Kaganat Ujgurski, wiele plemion wyruszyło na poszukiwanie nowej ojczyzny. Susze, brak pastwisk i wojny między plemionami dodatkowo przyspieszyły wędrówki. Niektóre grupy zostały przy granicy chińskiej, Oguzowie zaś osiedlili się wokół Jeziora Aralskiego i Syr-darii.

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

W tym okresie Turcy zetknęli się także ze światem islamu. Pierwsze kontakty nawiązano w VIII wieku, ale większość plemion przyjęła islam dopiero w X wieku. Karachanidzi byli jednym z pierwszych dużych państw tureckich w Azji Środkowej, które przyjęły islam. Nowa religia związała Turków z rozległym światem handlu i kultury, sięgającym od Bagdadu po Bucharę.

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

Punktem zwrotnym w osadnictwie tureckim w Anatolii jest bitwa pod Manzikertem stoczona 26 sierpnia 1071 roku. Sułtan Wielkich Seldżuków Alp Arslan pokonał armię cesarza bizantyjskiego Romana IV Diogenesa i wziął go do niewoli. Nie zabił go jednak, lecz po zawarciu układu wypuścił na wolność.

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

Po bitwie plemiona turkmeńskie wdarły się w głąb Anatolii. Wkrótce potem powstał Sułtanat Rumu. Anatolię zamieszkiwali wówczas Grecy, Ormianie, Syryjczycy i inne ludy. Turkojęzyczni muzułmanie stali się większością dopiero stopniowo, w ciągu stuleci. W tym procesie przybysze także wiele przejęli od kultur miejscowych ludów.

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

Turcy przynieśli do Anatolii wiele ze stepowego życia: miłość do koni, kulturę filcu i namiotu, tkanie dywanów i kilimów oraz pieśni, które bardowie śpiewali przy akompaniamencie kobuzu. Niektóre z najstarszych znanych dywanów tureckich odnaleziono w meczecie Alaeddina w Konyi. Te trzynastowieczne dywany można dziś oglądać w muzeach.

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

Najsilniejszym nośnikiem tego dziedzictwa jest jednak język. Z czasem turecki przejął tysiące słów z arabskiego i perskiego, ale zachował swoją podstawową budowę. Słowa występujące w inskrypcjach orchońskich, takie jak „at” (koń), „su” (woda), „yol” (droga) i „gök” (niebo), są do dziś używane w niemal tej samej postaci.

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

Na stepie, gdzie prawie nie pisano, historia żyła w ustach bardów. Księga Dede Korkuta to zbiór epickich opowieści Turków oguzyjskich. Najbardziej znane z nich to wyzwanie, jakie Deli Dumrul rzucił aniołowi śmierci Azraelowi, przygody Bamsıego Beyreka i historia jednookiego olbrzyma Tepegöza. Wszystkie dwanaście opowieści zachowało się w rękopisie przechowywanym w Dreźnie.

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

Kirgiski epos o Manasie należy do najdłuższych eposów świata. Niektóre wersje tej opowieści o bohaterze Manasie i jego potomkach liczą setki tysięcy wersów. Zarówno epos o Manasie, jak i dziedzictwo Dede Korkuta znajdują się dziś na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

Przez stulecia Turcy żyli w Anatolii obok Greków, Ormian, Kurdów, Syryjczyków i innych społeczności. To sąsiedztwo pozostawiło ślady w kuchni, muzyce i języku. Na przykład słowa „lahana” (kapusta), „fasulye” (fasola) i „midye” (małż) przeszły do tureckiego z greki.

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

Ziemie, na których osiedlili się Turcy, nosiły ślady bardzo dawnych cywilizacji. Hattusa, stolica Hetytów, leży w dzisiejszej prowincji Çorum. Stolicą króla Midasa było Gordion, a ośrodkiem Lidyjczyków, którzy bili pierwsze monety, były Sardes. Częścią tego dziedzictwa są także greckie i rzymskie miasta, takie jak Efez.

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

Nie wszystkie plemiona, które wyruszyły z Azji Środkowej, dotarły do Anatolii. Bułgarzy, lud pochodzenia tureckiego, pod wodzą chana Asparucha założyli w 681 roku państwo na południe od Dunaju i z czasem ulegli slawizacji. Kumanowie schronili się w XIII wieku na Węgrzech. Chazarowie z kolei długo panowali nad stepami na północ od Morza Kaspijskiego.

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

Dziś językami tureckimi mówią Uzbecy, Kazachowie, Azerowie, Turkmeni, Kirgizi, Ujgurowie, Tatarzy i syberyjscy Sacha (Jakuci). Niektóre z tych ludów mają własne państwa. Inne żyją w granicach innych krajów. Z czasem języki te oddaliły się od siebie, ale wiele podstawowych słów, jak „ata” (ojciec), „ay” (księżyc) i „göz” (oko), wciąż jest bardzo do siebie podobnych.

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

Z czasem plemiona, które przemierzały step ze swoimi stadami, zaczęły zakładać miasta. Seldżucka Konya oraz osmańska Bursa i Stambuł stały się przystankami na tej drodze. Niektóre zwyczaje życia koczowniczego przetrwały do dziś: w wielu wsiach Anatolii latem wypędza się zwierzęta na wysokogórskie pastwiska, yayle.

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

Warstwy tej historii widać także w języku. Stare słowa z kamieni orchońskich, słowa z arabskiego i perskiego oraz zapożyczenia od anatolijskich sąsiadów współistnieją w tureckim obok siebie. Każde z nich pochodzi z innego przystanku na drodze z Azji Środkowej do Anatolii.