Türkiye'nin Gizli Harikaları

Türkiye'ye her yıl milyonlarca turist gelir; ancak bunların çoğu aynı yerleri gezer: İstanbul'un tarihî yarımadasını, Ege'nin koylarını ve Antalya'nın plajlarını. Oysa Anadolu'nun içlerinde, dağların ardında ve derin vadilerde çok daha az bilinen bir Türkiye vardır.

Co roku do Turcji przyjeżdżają miliony turystów, ale większość odwiedza te same miejsca: historyczny półwysep Stambułu, zatoczki nad Morzem Egejskim i plaże Antalyi. Tymczasem w głębi Anatolii, za górami i w głębokich dolinach, kryje się znacznie mniej znana Turcja.

Bu Türkiye'de kayalara oyulmuş kiliseler, dağ başında devrilmiş tanrı heykelleri, taş sokaklı eski kasabalar ve sisli yaylalar vardır. Bazı yerlere ulaşmak için saatlerce yol gitmek gerekir. Ancak yolcuyu orada çoğu zaman kalabalıklar değil, sessizlik karşılar.

W tej Turcji są kościoły wykute w skale, przewrócone posągi bogów na szczycie góry, stare miasteczka z kamiennymi uliczkami i spowite mgłą wysokogórskie pastwiska. Do niektórych miejsc trzeba jechać wiele godzin. Ale na miejscu podróżnego zwykle wita nie tłum, lecz cisza.

Kapadokya, Orta Anadolu'da Nevşehir, Kayseri, Niğde ve Aksaray arasında uzanan bölgenin adıdır. Milyonlarca yıl önce Erciyes ve Hasan dağlarından çıkan küller kalın bir tüf tabakası oluşturdu. Rüzgâr ve yağmur bu yumuşak kayayı zamanla aşındırdı; böylece peri bacası denen sivri, şapkalı kayalar ortaya çıktı. Göreme, Ürgüp, Uçhisar ve Avanos bu manzaranın ortasındaki kasabalardır.

Kapadocja to nazwa regionu rozciągającego się między Nevşehirem, Kayseri, Niğde i Aksarayem w Anatolii Środkowej. Miliony lat temu popiół z wulkanów Erciyes i Hasan utworzył grubą warstwę tufu. Wiatr i deszcz z czasem wymyły tę miękką skałę i tak powstały spiczaste skały z kapeluszami, nazywane kominami wróżek. Göreme, Ürgüp, Uçhisar i Avanos to miasteczka położone w środku tego krajobrazu.

İnsanlar da bu yumuşak kayayı oymayı erken öğrendi. Bizans döneminde keşişler vadilerdeki kayalara yüzlerce kilise oydu. Göreme Açık Hava Müzesi'ndeki kiliselerin duvarlarında yaklaşık bin yıllık freskler bugün de renklerini korur. Derinkuyu ve Kaymaklı'daki yeraltı şehirleri ise kat kat yerin altına iner; tehlike anında köylüler hayvanlarıyla birlikte buralara saklanırdı. Göreme ve çevresi 1985'ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Również ludzie wcześnie nauczyli się drążyć tę miękką skałę. W czasach bizantyjskich mnisi wykuli w dolinach setki skalnych kościołów. W kościołach Muzeum na Wolnym Powietrzu w Göreme freski sprzed mniej więcej tysiąca lat wciąż zachowują swoje barwy. Podziemne miasta w Derinkuyu i Kaymaklı schodzą kondygnacja po kondygnacji w głąb ziemi; w czasie zagrożenia mieszkańcy wsi chowali się tam razem ze zwierzętami. Göreme i okolice znajdują się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1985 roku.

Mardin, Güneydoğu Anadolu'da Mezopotamya ovasına bakan bir tepenin yamacına kurulmuştur. Evleri bal rengi kesme taştandır. Dar sokaklar birbirine merdivenlerle bağlanır. Şehirde bugün de Türkçe, Kürtçe, Arapça ve Süryanice konuşulur. Süryanice, İsa'nın da konuştuğu Aramicenin bugün yaşayan kollarından biridir.

Mardin leży w południowo-wschodniej Anatolii, na zboczu wzgórza, z którego widać Nizinę Mezopotamską. Domy zbudowano z ciosanego kamienia w kolorze miodu. Wąskie uliczki łączą się ze sobą schodami. W mieście do dziś mówi się po turecku, kurdyjsku, arabsku i syryjsku. Syryjski to jedna z żywych gałęzi aramejskiego, języka, którym mówił Jezus.

Şehrin hemen dışındaki Deyrulzafaran Manastırı 5. yüzyılın sonunda kuruldu. Manastır 1932'ye kadar Süryani Ortodoks Patrikliğinin merkeziydi. Burada bugün de ayin yapılır. Şehrin içinde ise 12. yüzyıldan kalma Ulu Cami ile Kasımiye ve Zinciriye medreseleri görülmeye değer. Mardin'in tarihî kenti UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir.

Klasztor Deyrulzafaran, tuż za miastem, założono pod koniec V wieku. Do 1932 roku był siedzibą syryjskiego patriarchy prawosławnego. Do dziś odprawia się tam nabożeństwa. W samym mieście warto zobaczyć Wielki Meczet z XII wieku oraz medresy Kasımiye i Zinciriye. Historyczne miasto Mardin znajduje się na wstępnej liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Adıyaman'daki Nemrut Dağı'nın zirvesi 2.100 metreyi aşar. Kommagene Kralı I. Antiokhos, MÖ 1. yüzyılda kendi mezarını bu zirveye yaptırdı. Mezarın üzerine kırma taşlardan yaklaşık 50 metre yüksekliğinde bir tümülüs yığıldı. Kral, çevredeki teraslara kendi heykelini Zeus, Apollon, Herakles ve Kommagene tanrıçasının dev heykelleriyle yan yana diktirdi.

Szczyt góry Nemrut w prowincji Adıyaman wznosi się na ponad 2100 metrów. W I wieku p.n.e. król Kommageny Antioch I kazał zbudować na tym szczycie swój grobowiec. Nad grobem usypano z tłucznia kurhan wysoki na około 50 metrów. Na okolicznych tarasach król kazał ustawić własny posąg obok olbrzymich posągów Zeusa, Apolla, Heraklesa i bogini Kommageny.

Heykellerin başları zamanla gövdelerinden koptu ve yere düştü. Her biri yaklaşık iki metre yüksekliğindeki bu taş başlar bugün terasta yan yana durur. Ziyaretçilerin çoğu, gün doğumunu ya da gün batımını izlemek için dağa çıkar. Güneş yükselirken taş başların rengi griden altın sarısına döner. Nemrut Dağı 1987'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Z czasem głowy posągów odpadły od tułowi i spadły na ziemię. Dziś te kamienne głowy, każda wysoka na około dwa metry, stoją obok siebie na tarasie. Większość odwiedzających wchodzi na górę, by obejrzeć wschód lub zachód słońca. Gdy słońce wschodzi, kamienne głowy zmieniają barwę z szarej na złocistą. Nemrut Dağı jest na Liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1987 roku.

Türkiye'nin kuzeyindeki Karadeniz kıyısı, Ege ve Akdeniz kıyılarından çok farklıdır. Bu bölgede yağmur boldur ve dağlar denize çok yakındır. Yamaçlar sık ormanlarla kaplıdır; köyler dik tepelere tutunmuş gibi görünür. Rize'nin çay bahçeleri, Artvin'in derin vadileri ve Trabzon'daki 13. yüzyıldan kalma Ayasofya, bölgenin en bilinen yerleridir.

Wybrzeże Morza Czarnego na północy Turcji bardzo różni się od wybrzeży Morza Egejskiego i Śródziemnego. W tym regionie dużo pada, a góry podchodzą bardzo blisko do morza. Zbocza porastają gęste lasy, a wsie wydają się przyklejone do stromych wzgórz. Plantacje herbaty w Rize, głębokie doliny Artvinu i XIII-wieczna Hagia Sophia w Trabzonie to najbardziej znane miejsca regionu.

Rize'nin Çamlıhemşin ilçesindeki Ayder Yaylası, Kaçkar Dağları'nın eteğinde kurulmuştur. Yayla, ahşap evleri ve kaplıcasıyla tanınır. Trabzon'daki Uzungöl'ün fotoğrafları sosyal medyada çok paylaşılır. Ancak gölün çevresindeki dağlarda saatlerce kimseyle karşılaşmadan yürümek mümkündür. Yazın Hemşin yaylalarında şenlikler yapılır, tulum eşliğinde horon tepilir.

Hala Ayder w powiecie Çamlıhemşin koło Rize leży u stóp gór Kaçkar. Słynie z drewnianych domów i gorącego źródła. Zdjęcia jeziora Uzungöl koło Trabzonu są często udostępniane w mediach społecznościowych. Ale w górach wokół jeziora można godzinami wędrować, nie spotykając nikogo. Latem na halach Hemşin odbywają się święta, a przy dźwiękach dud tulum tańczy się horon.

Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusundaki Göbeklitepe'de kazılar 1995'te başladı. Buradaki yapılar yaklaşık 11.500 yıl öncesine, MÖ 9600 civarına tarihlenir. Göbeklitepe bu yaşıyla Stonehenge'den 6.000, Mısır piramitlerinden de 7.000 yıl kadar eskidir. Dairesel yapıların ortasında, bazıları 5 metreyi bulan T biçimli dikilitaşlar yükselir. Taşların üzerinde tilki, yaban domuzu, yılan ve akbaba kabartmaları vardır.

Wykopaliska w Göbeklitepe, około 15 kilometrów na północny wschód od Şanlıurfy, rozpoczęły się w 1995 roku. Tutejsze budowle datuje się na około 11 500 lat, czyli na około 9600 rok p.n.e. Göbeklitepe jest więc o około 6000 lat starsze od Stonehenge i o mniej więcej 7000 lat starsze od piramid egipskich. W środku okrągłych budowli wznoszą się kamienne filary w kształcie litery T, niektóre wysokie nawet na 5 metrów. Na kamieniach widać płaskorzeźby lisów, dzików, węży i sępów.

Göbeklitepe'yi asıl şaşırtıcı kılan, onu yapan insanlardır. Bu taşları henüz tarım yapmayan avcı-toplayıcılar dikti. Bilim insanları uzun süre, insanların önce tarıma geçtiğini, anıtsal yapıları ise daha sonra yaptığını düşünüyordu. Göbeklitepe bu sıranın tersi de olabileceğini gösterdi. Alan 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Yakındaki Karahantepe'de de benzer yapılar bulundu.

Tym, co naprawdę zaskakuje w Göbeklitepe, są jego budowniczowie. Te kamienie ustawili łowcy-zbieracze, którzy nie uprawiali jeszcze ziemi. Naukowcy długo sądzili, że ludzie najpierw zajęli się rolnictwem, a dopiero potem zaczęli wznosić monumentalne budowle. Göbeklitepe pokazało, że kolejność mogła być odwrotna. Stanowisko wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2018 roku. Podobne budowle odkryto też w pobliskim Karahantepe.

Karabük'e bağlı Safranbolu, Osmanlı evlerinin en iyi korunduğu kasabalardan biridir. Evler taş temeller üzerinde yükselir; ahşap çatkılı, beyaz badanalı üst katlar sokağa doğru taşar. Kasaba 1994'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Eski evlerin birçoğu bugün pansiyon ya da butik otel olarak hizmet verir. 17. yüzyıldan kalma Cinci Hanı da artık bir oteldir.

Safranbolu w prowincji Karabük to jedno z miasteczek, w których najlepiej zachowały się osmańskie domy. Domy stoją na kamiennych fundamentach, a ich bielone piętra o konstrukcji szachulcowej wysuwają się nad ulicę. Miasteczko wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1994 roku. Wiele starych domów działa dziś jako pensjonaty lub butikowe hotele. Także XVII-wieczny Cinci Han jest dziś hotelem.

Kasabanın adı safrandan gelir. Bu pahalı baharat yakındaki Davutobası köyünde hâlâ yetiştirilir ve sonbaharda toplanır. Çarşıda safranlı lokum, safran çayı, el yapımı bakır ve deri eşyalar satılır. Akşam turist kafileleri ayrılınca kasabaya sessizlik çöker. O saatlerde dar sokaklarda yürümek ayrı bir keyif verir.

Miasteczko zawdzięcza nazwę szafranowi. Ta droga przyprawa wciąż jest uprawiana w pobliskiej wsi Davutobası i zbierana jesienią. Na bazarze sprzedaje się szafranowe lokum, herbatę z szafranem oraz ręcznie robione wyroby z miedzi i skóry. Gdy wieczorem wycieczki odjeżdżają, nad miasteczkiem zapada cisza. Spacer wąskimi uliczkami o tej porze to szczególna przyjemność.

Denizli yakınlarındaki Pamukkale, uzaktan karla kaplı bir yamacı andırır. Ancak bu beyazlığın kaynağı kar değil, kireçtir. Yerin altından çıkan sıcak ve kireçli su yamaçtan aşağı akarken kireç tortusu bırakır. Böylece basamak basamak travertenler ve küçük havuzlar oluşur. Ziyaretçiler terasların bir bölümünde yalınayak yürüyebilir. Travertenleri korumak için ayakkabıyla girmek yasaktır.

Z daleka Pamukkale koło Denizli wygląda jak zbocze pokryte śniegiem. Ale ta biel nie pochodzi od śniegu, tylko od wapienia. Gorąca, bogata w wapń woda wypływa spod ziemi i spływając po zboczu, zostawia osady wapienne. Tak stopień po stopniu powstają trawertynowe tarasy i małe baseny. Po części tarasów zwiedzający mogą chodzić boso. Aby chronić trawertyny, wchodzenie na nie w butach jest zabronione.

Terasların hemen üstünde antik Hierapolis kenti uzanır. Kenti MÖ 2. yüzyılda Bergama kralları kurdu, Roma döneminde ise Hierapolis bir kaplıca kenti olarak büyüdü. Büyük tiyatrosu, hamamları ve Anadolu'nun en büyük antik mezarlıklarından biri bugün de görülebilir. İtalyan arkeologlar 2013'te Plutonion'u buldu. Zehirli gaz çıkan bu mağara, eski inanışa göre yeraltı dünyasının kapısıydı. Pamukkale ve Hierapolis 1988'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Tuż nad tarasami rozciąga się starożytne miasto Hierapolis. Założyli je w II wieku p.n.e. królowie Pergamonu, a w czasach rzymskich Hierapolis rozrosło się w miasto uzdrowiskowe. Do dziś można tu zobaczyć wielki teatr, łaźnie i jedną z największych starożytnych nekropolii Anatolii. W 2013 roku włoscy archeolodzy odnaleźli Plutonion. Według dawnych wierzeń ta jaskinia, z której wydobywa się trujący gaz, była bramą do podziemi. Pamukkale i Hierapolis są na Liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1988 roku.

Doğu Anadolu, uzak olduğu ve kışları sert geçtiği için az ziyaretçi alır. Kars'ın 45 kilometre kadar doğusundaki Ani, Ermenistan sınırının hemen yanında, ıssız bir yaylada yer alır. Ani, 10. ve 11. yüzyıllarda Ermeni Bagratlı Krallığı'nın başkentiydi ve dönemin büyük şehirlerinden biriydi. Bugün rüzgârlı düzlükte surlar, kiliseler, bir cami ve saray kalıntıları dağınık hâlde durur. Ani 2016'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.

Anatolię Wschodnią odwiedza niewielu turystów, bo leży daleko, a zimy są tu surowe. Ani, około 45 kilometrów na wschód od Karsu, leży na pustym płaskowyżu tuż przy granicy z Armenią. W X i XI wieku Ani było stolicą ormiańskiego królestwa Bagratydów i jednym z wielkich miast swoich czasów. Dziś mury, kościoły, meczet i ruiny pałacu leżą rozrzucone na wietrznej równinie. Ani wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2016 roku.

Van Gölü, Türkiye'nin en büyük gölüdür. Suyu sodalı olduğu için içilmez ve gölde yalnızca inci kefali yaşayabilir. Göldeki Akdamar Adası'nda 10. yüzyılda yapılmış Akdamar Kilisesi bulunur. Kilisenin dış duvarlarındaki kabartmalarda Âdem ile Havva'dan Davut ile Golyat'a kadar pek çok sahne vardır. Van, kahvaltısıyla da ünlüdür. Otlu peynir, murtuğa, kaymak ve bal, Van kahvaltısının vazgeçilmezleridir.

Jezioro Van to największe jezioro Turcji. Jego woda jest sodowa i nie nadaje się do picia, a w jeziorze może żyć tylko jeden gatunek ryby, inci kefali. Na wyspie Akdamar na jeziorze stoi kościół Akdamar, zbudowany w X wieku. Płaskorzeźby na jego zewnętrznych ścianach przedstawiają wiele scen, od Adama i Ewy po Dawida i Goliata. Van słynie także ze śniadań. Ser z ziołami, murtuğa, kaymak i miód to podstawa śniadania w Van.

Likya Yolu, Fethiye yakınlarından Antalya'ya kadar uzanan, 500 kilometreyi aşan bir yürüyüş yoludur. İşaretli parkuru 1990'ların sonunda İngiliz yürüyüşçü Kate Clow açtı. Yol, antik Likya'nın kaya mezarlarının yanından, çam ormanlarının içinden, denize bakan yamaçlardan ve küçük köylerden geçer. Yolun tamamını yürümek bir ay kadar sürer, bu yüzden çoğu kişi birkaç günlük bir bölümünü seçer.

Szlak Licyjski to licząca ponad 500 kilometrów trasa piesza, która prowadzi z okolic Fethiye do Antalyi. Oznakowany szlak wytyczyła pod koniec lat 90. brytyjska turystka Kate Clow. Trasa biegnie obok skalnych grobowców starożytnej Licji, przez lasy sosnowe, zboczami z widokiem na morze i przez małe wsie. Przejście całego szlaku zajmuje około miesiąca, dlatego większość osób wybiera kilkudniowy odcinek.

Yol üzerinde Ksanthos, Patara, Myra ve Olympos gibi antik kentler vardır. Noel Baba efsanesinin kaynağı olan Aziz Nikolaos Patara'da doğdu ve bugünkü Demre olan Myra'da piskoposluk yaptı. Onun adını taşıyan kilise de Demre'dedir. Kekova'da yarısı suya gömülü antik kent kalıntıları tekneden görülebilir. Olympos yakınlarındaki Yanartaş'ta ise kayaların arasından çıkan doğal gaz binlerce yıldır yanmaktadır.

Po drodze leżą starożytne miasta, takie jak Ksantos, Patara, Myra i Olympos. Święty Mikołaj, od którego wywodzi się legenda o Mikołaju przynoszącym prezenty, urodził się w Patarze i był biskupem Myry, dzisiejszego Demre. Kościół jego imienia także znajduje się w Demre. W Kekovej z łodzi widać ruiny starożytnego miasta do połowy zatopione w morzu. A w Yanartaş koło Olympos gaz ziemny wydobywający się spomiędzy skał płonie od tysięcy lat.

Gaziantep, Türkiye'de en çok yemekleriyle anılan şehirlerden biridir. UNESCO, şehri 2015'te gastronomi alanında Yaratıcı Şehirler Ağı'na aldı. Antep baklavası, Avrupa Birliği'nde coğrafi işaretle korunan ilk Türk ürünü oldu. Şehirde dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri olan Zeugma Mozaik Müzesi de bulunur. Müzenin en ünlü eseri 'Çingene Kızı' mozaiğidir.

Gaziantep to jedno z tureckich miast najbardziej znanych z kuchni. W 2015 roku UNESCO włączyło je do Sieci Miast Kreatywnych w dziedzinie gastronomii. Baklawa z Antepu jako pierwszy turecki produkt została objęta w Unii Europejskiej ochroną oznaczenia geograficznego. W mieście znajduje się też Muzeum Mozaik Zeugma, jedno z największych muzeów mozaik na świecie. Jego najsłynniejszym dziełem jest mozaika 'Cygańska dziewczyna'.

Antep mutfağında kebaplar, yuvarlama ve ali nazik gibi yemekler, bol fıstıklı tatlılar ve kahvaltıda yenen katmer öne çıkar. Bakırcılar Çarşısı'nda ustalar bugün de çekiçle bakır döver. Şehrin ortasındaki tepede yükselen Gaziantep Kalesi'nin kökeni Roma dönemine uzanır. Kale daha sonra Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde onarıldı ve genişletildi.

W kuchni Antepu wyróżniają się kebaby, dania takie jak yuvarlama i ali nazik, słodycze pełne pistacji oraz katmer, który je się na śniadanie. Na Bazarze Kotlarzy rzemieślnicy wciąż ręcznie kują miedź. Twierdza Gaziantep, wznosząca się na wzgórzu w środku miasta, sięga czasów rzymskich. Później odnawiali ją i rozbudowywali Bizantyjczycy, Seldżucy i Osmanowie.

Bu yazıdaki yerler birbirine hiç benzemez. Kapadokya'nın peri bacaları, Karadeniz'in sisli yaylaları, Mardin'in taş sokakları ve Gaziantep'in bakırcı çarşısı aynı ülkenin farklı yüzleridir. Aralarındaki mesafe bazen bin kilometreyi geçer.

Miejsca opisane w tym artykule w niczym nie są do siebie podobne. Kominy wróżek w Kapadocji, zamglone hale nad Morzem Czarnym, kamienne uliczki Mardinu i bazar kotlarzy w Gaziantepie to różne oblicza jednego kraju. Odległość między nimi przekracza czasem tysiąc kilometrów.

Bu yerlerin çoğuna otobüsle ya da kiralık arabayla ulaşılabilir. Yolculuk sırasında biraz Türkçe bilmek büyük kolaylık sağlar. Köy kahvesinde yol sormak, pansiyon sahibiyle sohbet etmek ya da çarşıda pazarlık yapmak için birkaç cümle yeter. Gezginler en iyi tavsiyeleri çoğu zaman bu küçük sohbetlerden alır.

Do większości tych miejsc można dojechać autobusem albo wynajętym samochodem. W drodze bardzo przydaje się choć trochę tureckiego. Kilka zdań wystarczy, by zapytać o drogę w wiejskiej herbaciarni, pogawędzić z właścicielem pensjonatu albo potargować się na bazarze. Podróżni często najlepsze rady dostają właśnie podczas takich krótkich rozmów.