Türkiye'nin Gizli Harikaları

Türkiye'ye her yıl milyonlarca turist gelir; ancak bunların çoğu aynı yerleri gezer: İstanbul'un tarihî yarımadasını, Ege'nin koylarını ve Antalya'nın plajlarını. Oysa Anadolu'nun içlerinde, dağların ardında ve derin vadilerde çok daha az bilinen bir Türkiye vardır.

Millions of tourists come to Turkey every year, but most of them visit the same places: Istanbul's historic peninsula, the coves of the Aegean and the beaches of Antalya. Yet in the heart of Anatolia, behind the mountains and in deep valleys, there is a far less known Turkey.

Bu Türkiye'de kayalara oyulmuş kiliseler, dağ başında devrilmiş tanrı heykelleri, taş sokaklı eski kasabalar ve sisli yaylalar vardır. Bazı yerlere ulaşmak için saatlerce yol gitmek gerekir. Ancak yolcuyu orada çoğu zaman kalabalıklar değil, sessizlik karşılar.

In this Turkey there are churches carved into rock, toppled statues of gods on a mountaintop, old towns with stone streets and misty high pastures. Reaching some places means hours on the road. But there, travellers are usually met not by crowds but by silence.

Kapadokya, Orta Anadolu'da Nevşehir, Kayseri, Niğde ve Aksaray arasında uzanan bölgenin adıdır. Milyonlarca yıl önce Erciyes ve Hasan dağlarından çıkan küller kalın bir tüf tabakası oluşturdu. Rüzgâr ve yağmur bu yumuşak kayayı zamanla aşındırdı; böylece peri bacası denen sivri, şapkalı kayalar ortaya çıktı. Göreme, Ürgüp, Uçhisar ve Avanos bu manzaranın ortasındaki kasabalardır.

Cappadocia is the name of the region stretching between Nevşehir, Kayseri, Niğde and Aksaray in Central Anatolia. Millions of years ago, ash from the Erciyes and Hasan volcanoes formed a thick layer of tuff. Over time, wind and rain wore away this soft rock, leaving the pointed, capped rocks called fairy chimneys. Göreme, Ürgüp, Uçhisar and Avanos are the towns in the middle of this landscape.

İnsanlar da bu yumuşak kayayı oymayı erken öğrendi. Bizans döneminde keşişler vadilerdeki kayalara yüzlerce kilise oydu. Göreme Açık Hava Müzesi'ndeki kiliselerin duvarlarında yaklaşık bin yıllık freskler bugün de renklerini korur. Derinkuyu ve Kaymaklı'daki yeraltı şehirleri ise kat kat yerin altına iner; tehlike anında köylüler hayvanlarıyla birlikte buralara saklanırdı. Göreme ve çevresi 1985'ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

People learned early on to carve this soft rock too. In Byzantine times, monks cut hundreds of rock churches into the valleys. In the churches of the Göreme Open-Air Museum, frescoes about a thousand years old still keep their colours. The underground cities of Derinkuyu and Kaymaklı go down floor after floor; in times of danger, villagers hid there with their animals. Göreme and its surroundings have been on the UNESCO World Heritage List since 1985.

Mardin, Güneydoğu Anadolu'da Mezopotamya ovasına bakan bir tepenin yamacına kurulmuştur. Evleri bal rengi kesme taştandır. Dar sokaklar birbirine merdivenlerle bağlanır. Şehirde bugün de Türkçe, Kürtçe, Arapça ve Süryanice konuşulur. Süryanice, İsa'nın da konuştuğu Aramicenin bugün yaşayan kollarından biridir.

Mardin is built on the slope of a hill overlooking the Mesopotamian plain in Southeastern Anatolia. Its houses are made of honey-coloured cut stone. The narrow streets are linked to one another by stairways. Turkish, Kurdish, Arabic and Syriac are still spoken in the city today. Syriac is one of the living branches of Aramaic, the language Jesus spoke.

Şehrin hemen dışındaki Deyrulzafaran Manastırı 5. yüzyılın sonunda kuruldu. Manastır 1932'ye kadar Süryani Ortodoks Patrikliğinin merkeziydi. Burada bugün de ayin yapılır. Şehrin içinde ise 12. yüzyıldan kalma Ulu Cami ile Kasımiye ve Zinciriye medreseleri görülmeye değer. Mardin'in tarihî kenti UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir.

The Deyrulzafaran Monastery, just outside the city, was founded at the end of the 5th century. Until 1932 it was the seat of the Syriac Orthodox patriarch. Services are still held there today. Inside the city, the 12th-century Great Mosque and the Kasımiye and Zinciriye madrasas are well worth seeing. Mardin's historic city is on UNESCO's Tentative List of World Heritage sites.

Adıyaman'daki Nemrut Dağı'nın zirvesi 2.100 metreyi aşar. Kommagene Kralı I. Antiokhos, MÖ 1. yüzyılda kendi mezarını bu zirveye yaptırdı. Mezarın üzerine kırma taşlardan yaklaşık 50 metre yüksekliğinde bir tümülüs yığıldı. Kral, çevredeki teraslara kendi heykelini Zeus, Apollon, Herakles ve Kommagene tanrıçasının dev heykelleriyle yan yana diktirdi.

The summit of Mount Nemrut in Adıyaman rises above 2,100 metres. In the 1st century BC, King Antiochus I of Commagene had his own tomb built on this summit. A tumulus of crushed stone about 50 metres high was piled over the tomb. On the surrounding terraces, the king had his own statue set up side by side with giant statues of Zeus, Apollo, Heracles and the goddess of Commagene.

Heykellerin başları zamanla gövdelerinden koptu ve yere düştü. Her biri yaklaşık iki metre yüksekliğindeki bu taş başlar bugün terasta yan yana durur. Ziyaretçilerin çoğu, gün doğumunu ya da gün batımını izlemek için dağa çıkar. Güneş yükselirken taş başların rengi griden altın sarısına döner. Nemrut Dağı 1987'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Over time the heads of the statues broke off their bodies and fell to the ground. Today these stone heads, each about two metres tall, stand side by side on the terrace. Most visitors climb the mountain to watch the sunrise or the sunset. As the sun rises, the stone heads turn from grey to golden. Mount Nemrut has been on the UNESCO World Heritage List since 1987.

Türkiye'nin kuzeyindeki Karadeniz kıyısı, Ege ve Akdeniz kıyılarından çok farklıdır. Bu bölgede yağmur boldur ve dağlar denize çok yakındır. Yamaçlar sık ormanlarla kaplıdır; köyler dik tepelere tutunmuş gibi görünür. Rize'nin çay bahçeleri, Artvin'in derin vadileri ve Trabzon'daki 13. yüzyıldan kalma Ayasofya, bölgenin en bilinen yerleridir.

Turkey's Black Sea coast in the north is very different from the Aegean and the Mediterranean. Rain is plentiful in this region, and the mountains are very close to the sea. Dense forests cover the slopes, and villages seem to cling to steep hillsides. The tea gardens of Rize, the deep valleys of Artvin and the 13th-century Hagia Sophia in Trabzon are the best-known places in the region.

Rize'nin Çamlıhemşin ilçesindeki Ayder Yaylası, Kaçkar Dağları'nın eteğinde kurulmuştur. Yayla, ahşap evleri ve kaplıcasıyla tanınır. Trabzon'daki Uzungöl'ün fotoğrafları sosyal medyada çok paylaşılır. Ancak gölün çevresindeki dağlarda saatlerce kimseyle karşılaşmadan yürümek mümkündür. Yazın Hemşin yaylalarında şenlikler yapılır, tulum eşliğinde horon tepilir.

Ayder plateau, in the Çamlıhemşin district of Rize, lies at the foot of the Kaçkar Mountains. It is known for its wooden houses and its hot spring. Photos of Uzungöl in Trabzon are shared widely on social media. But in the mountains around the lake you can walk for hours without meeting anyone. In summer, festivals are held on the Hemşin high pastures, and people dance the horon to the sound of the tulum bagpipe.

Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusundaki Göbeklitepe'de kazılar 1995'te başladı. Buradaki yapılar yaklaşık 11.500 yıl öncesine, MÖ 9600 civarına tarihlenir. Göbeklitepe bu yaşıyla Stonehenge'den 6.000, Mısır piramitlerinden de 7.000 yıl kadar eskidir. Dairesel yapıların ortasında, bazıları 5 metreyi bulan T biçimli dikilitaşlar yükselir. Taşların üzerinde tilki, yaban domuzu, yılan ve akbaba kabartmaları vardır.

Excavations began in 1995 at Göbeklitepe, about 15 kilometres northeast of Şanlıurfa. The structures there date back about 11,500 years, to around 9600 BC. That makes Göbeklitepe roughly 6,000 years older than Stonehenge and 7,000 years older than the Egyptian pyramids. In the middle of the circular structures rise T-shaped standing stones, some of them up to 5 metres tall. On the stones are reliefs of foxes, wild boars, snakes and vultures.

Göbeklitepe'yi asıl şaşırtıcı kılan, onu yapan insanlardır. Bu taşları henüz tarım yapmayan avcı-toplayıcılar dikti. Bilim insanları uzun süre, insanların önce tarıma geçtiğini, anıtsal yapıları ise daha sonra yaptığını düşünüyordu. Göbeklitepe bu sıranın tersi de olabileceğini gösterdi. Alan 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Yakındaki Karahantepe'de de benzer yapılar bulundu.

What makes Göbeklitepe truly surprising is the people who built it. These stones were set up by hunter-gatherers who did not yet farm. For a long time scientists thought that people first turned to farming and only later built monuments. Göbeklitepe showed that the order may also have been the other way round. The site was added to the UNESCO World Heritage List in 2018. Similar structures have also been found at nearby Karahantepe.

Karabük'e bağlı Safranbolu, Osmanlı evlerinin en iyi korunduğu kasabalardan biridir. Evler taş temeller üzerinde yükselir; ahşap çatkılı, beyaz badanalı üst katlar sokağa doğru taşar. Kasaba 1994'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Eski evlerin birçoğu bugün pansiyon ya da butik otel olarak hizmet verir. 17. yüzyıldan kalma Cinci Hanı da artık bir oteldir.

Safranbolu, in the province of Karabük, is one of the towns where Ottoman houses are best preserved. The houses rise on stone foundations, and their timber-framed, whitewashed upper floors jut out over the street. The town was added to the UNESCO World Heritage List in 1994. Many of the old houses now serve as guesthouses or boutique hotels. The 17th-century Cinci Han is a hotel today as well.

Kasabanın adı safrandan gelir. Bu pahalı baharat yakındaki Davutobası köyünde hâlâ yetiştirilir ve sonbaharda toplanır. Çarşıda safranlı lokum, safran çayı, el yapımı bakır ve deri eşyalar satılır. Akşam turist kafileleri ayrılınca kasabaya sessizlik çöker. O saatlerde dar sokaklarda yürümek ayrı bir keyif verir.

The town takes its name from saffron. This costly spice is still grown in the nearby village of Davutobası and harvested in autumn. The bazaar sells saffron Turkish delight, saffron tea and handmade copper and leather goods. In the evening, when the tour groups leave, silence falls over the town. Walking through the narrow streets at that hour is a special pleasure.

Denizli yakınlarındaki Pamukkale, uzaktan karla kaplı bir yamacı andırır. Ancak bu beyazlığın kaynağı kar değil, kireçtir. Yerin altından çıkan sıcak ve kireçli su yamaçtan aşağı akarken kireç tortusu bırakır. Böylece basamak basamak travertenler ve küçük havuzlar oluşur. Ziyaretçiler terasların bir bölümünde yalınayak yürüyebilir. Travertenleri korumak için ayakkabıyla girmek yasaktır.

Seen from afar, Pamukkale near Denizli looks like a snow-covered slope. But the white comes from lime, not snow. As hot, lime-rich water rises from underground and flows down the slope, it leaves lime deposits behind. In this way terraces of travertine and small pools form, step by step. Visitors may walk barefoot on part of the terraces. Wearing shoes there is forbidden, to protect the travertines.

Terasların hemen üstünde antik Hierapolis kenti uzanır. Kenti MÖ 2. yüzyılda Bergama kralları kurdu, Roma döneminde ise Hierapolis bir kaplıca kenti olarak büyüdü. Büyük tiyatrosu, hamamları ve Anadolu'nun en büyük antik mezarlıklarından biri bugün de görülebilir. İtalyan arkeologlar 2013'te Plutonion'u buldu. Zehirli gaz çıkan bu mağara, eski inanışa göre yeraltı dünyasının kapısıydı. Pamukkale ve Hierapolis 1988'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Just above the terraces lies the ancient city of Hierapolis. The kings of Pergamon founded the city in the 2nd century BC, and in Roman times Hierapolis grew into a spa town. Its great theatre, its baths and one of the largest ancient cemeteries in Anatolia can still be seen today. In 2013 Italian archaeologists found the Plutonion. According to ancient belief, this cave, which gives off poisonous gas, was the gate to the underworld. Pamukkale and Hierapolis have been on the UNESCO World Heritage List since 1988.

Doğu Anadolu, uzak olduğu ve kışları sert geçtiği için az ziyaretçi alır. Kars'ın 45 kilometre kadar doğusundaki Ani, Ermenistan sınırının hemen yanında, ıssız bir yaylada yer alır. Ani, 10. ve 11. yüzyıllarda Ermeni Bagratlı Krallığı'nın başkentiydi ve dönemin büyük şehirlerinden biriydi. Bugün rüzgârlı düzlükte surlar, kiliseler, bir cami ve saray kalıntıları dağınık hâlde durur. Ani 2016'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.

Eastern Anatolia gets few visitors because it is remote and its winters are harsh. Ani, about 45 kilometres east of Kars, stands on a lonely plateau right next to the Armenian border. In the 10th and 11th centuries Ani was the capital of the Armenian Bagratid kingdom and one of the great cities of its time. Today walls, churches, a mosque and the ruins of a palace lie scattered across a windswept plain. Ani was added to the UNESCO World Heritage List in 2016.

Van Gölü, Türkiye'nin en büyük gölüdür. Suyu sodalı olduğu için içilmez ve gölde yalnızca inci kefali yaşayabilir. Göldeki Akdamar Adası'nda 10. yüzyılda yapılmış Akdamar Kilisesi bulunur. Kilisenin dış duvarlarındaki kabartmalarda Âdem ile Havva'dan Davut ile Golyat'a kadar pek çok sahne vardır. Van, kahvaltısıyla da ünlüdür. Otlu peynir, murtuğa, kaymak ve bal, Van kahvaltısının vazgeçilmezleridir.

Lake Van is Turkey's largest lake. Its water is too alkaline to drink, and only the pearl mullet can live in the lake. On Akdamar Island in the lake stands the Church of Akdamar, built in the 10th century. The reliefs on its outer walls show many scenes, from Adam and Eve to David and Goliath. Van is also famous for its breakfast. Herb cheese, murtuğa, clotted cream and honey are the essentials of a Van breakfast.

Likya Yolu, Fethiye yakınlarından Antalya'ya kadar uzanan, 500 kilometreyi aşan bir yürüyüş yoludur. İşaretli parkuru 1990'ların sonunda İngiliz yürüyüşçü Kate Clow açtı. Yol, antik Likya'nın kaya mezarlarının yanından, çam ormanlarının içinden, denize bakan yamaçlardan ve küçük köylerden geçer. Yolun tamamını yürümek bir ay kadar sürer, bu yüzden çoğu kişi birkaç günlük bir bölümünü seçer.

The Lycian Way is a hiking trail of more than 500 kilometres that runs from near Fethiye to Antalya. The marked route was opened in the late 1990s by the British hiker Kate Clow. The trail passes rock tombs of ancient Lycia, runs through pine forests and along slopes overlooking the sea, and goes through small villages. Walking the whole trail takes about a month, so most people choose a section of a few days.

Yol üzerinde Ksanthos, Patara, Myra ve Olympos gibi antik kentler vardır. Noel Baba efsanesinin kaynağı olan Aziz Nikolaos Patara'da doğdu ve bugünkü Demre olan Myra'da piskoposluk yaptı. Onun adını taşıyan kilise de Demre'dedir. Kekova'da yarısı suya gömülü antik kent kalıntıları tekneden görülebilir. Olympos yakınlarındaki Yanartaş'ta ise kayaların arasından çıkan doğal gaz binlerce yıldır yanmaktadır.

Along the way lie ancient cities such as Xanthos, Patara, Myra and Olympos. Saint Nicholas, the source of the Santa Claus legend, was born in Patara and served as bishop in Myra, today's Demre. The church that bears his name is also in Demre. At Kekova, the ruins of an ancient city half sunk in the sea can be seen from a boat. And at Yanartaş near Olympos, natural gas escaping between the rocks has been burning for thousands of years.

Gaziantep, Türkiye'de en çok yemekleriyle anılan şehirlerden biridir. UNESCO, şehri 2015'te gastronomi alanında Yaratıcı Şehirler Ağı'na aldı. Antep baklavası, Avrupa Birliği'nde coğrafi işaretle korunan ilk Türk ürünü oldu. Şehirde dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri olan Zeugma Mozaik Müzesi de bulunur. Müzenin en ünlü eseri 'Çingene Kızı' mozaiğidir.

Gaziantep is one of the cities in Turkey best known for its food. In 2015 UNESCO added the city to its Creative Cities Network in the field of gastronomy. Antep baklava became the first Turkish product protected by a geographical indication in the European Union. The city is also home to the Zeugma Mosaic Museum, one of the largest mosaic museums in the world. The museum's most famous piece is the 'Gypsy Girl' mosaic.

Antep mutfağında kebaplar, yuvarlama ve ali nazik gibi yemekler, bol fıstıklı tatlılar ve kahvaltıda yenen katmer öne çıkar. Bakırcılar Çarşısı'nda ustalar bugün de çekiçle bakır döver. Şehrin ortasındaki tepede yükselen Gaziantep Kalesi'nin kökeni Roma dönemine uzanır. Kale daha sonra Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde onarıldı ve genişletildi.

Antep cuisine is known for its kebabs, dishes such as yuvarlama and ali nazik, desserts full of pistachios and katmer, eaten at breakfast. In the Coppersmiths' Bazaar, craftsmen still hammer copper by hand. Gaziantep Castle, rising on a hill in the middle of the city, dates back to Roman times. Later, under the Byzantines, the Seljuks and the Ottomans, the castle was repaired and enlarged.

Bu yazıdaki yerler birbirine hiç benzemez. Kapadokya'nın peri bacaları, Karadeniz'in sisli yaylaları, Mardin'in taş sokakları ve Gaziantep'in bakırcı çarşısı aynı ülkenin farklı yüzleridir. Aralarındaki mesafe bazen bin kilometreyi geçer.

The places in this article are nothing alike. The fairy chimneys of Cappadocia, the misty pastures of the Black Sea, the stone streets of Mardin and the coppersmiths' bazaar of Gaziantep are different faces of the same country. The distance between them sometimes exceeds a thousand kilometres.

Bu yerlerin çoğuna otobüsle ya da kiralık arabayla ulaşılabilir. Yolculuk sırasında biraz Türkçe bilmek büyük kolaylık sağlar. Köy kahvesinde yol sormak, pansiyon sahibiyle sohbet etmek ya da çarşıda pazarlık yapmak için birkaç cümle yeter. Gezginler en iyi tavsiyeleri çoğu zaman bu küçük sohbetlerden alır.

Most of these places can be reached by bus or by hire car. A little Turkish goes a long way on the road. A few sentences are enough to ask the way in a village teahouse, chat with a guesthouse owner or bargain in the bazaar. Travellers often get the best tips from these small conversations.