İstanbul: Kıtaların Buluştuğu Yer

İstanbul, Avrupa ile Asya'yı ayıran İstanbul Boğazı'nın iki yakasına kurulmuş bir şehirdir. Sabah Üsküdar'dan vapura binen biri, yirmi dakika sonra başka bir kıtada, Eminönü'nde işinin başında olabilir. Şehrin tarihi en az 2.600 yıl öncesine uzanır.

Stambuł to miasto zbudowane na obu brzegach Bosforu, cieśniny oddzielającej Europę od Azji. Ktoś, kto rano wsiada na prom w Üsküdarze, dwadzieścia minut później może być już w pracy w Eminönü, czyli na innym kontynencie. Historia miasta sięga co najmniej 2600 lat wstecz.

İstanbul, 330'dan 1923'e kadar yaklaşık 1.600 yıl boyunca önce Roma İmparatorluğu'na, ardından Bizans'a, son olarak da Osmanlı Devleti'ne başkentlik yaptı. Her dönem, bir öncekinin üzerine yeni bir katman ekledi. Bugün aynı sokakta bir Bizans sarnıcı, bir Osmanlı çeşmesi ve modern bir kafe yan yana bulunabilir.

Przez około 1600 lat, od 330 do 1923 roku, Stambuł był stolicą najpierw Cesarstwa Rzymskiego, potem Bizancjum, a w końcu państwa osmańskiego. Każda epoka dokładała nową warstwę na poprzednią. Dziś na jednej ulicy mogą stać obok siebie bizantyjska cysterna, osmańska fontanna i nowoczesna kawiarnia.

Geleneğe göre şehri MÖ 657'de Megaralı Byzas kurdu. Anlatılana göre Delfi kâhini, Byzas'a "körlerin karşısına" yerleşmesini söylemişti. Byzas, karşı kıyıdaki Kalkedon'a (bugünkü Kadıköy) yerleşenleri kör saydı, çünkü onlar bu güzel yarımadayı görmeyip karşısına şehir kurmuşlardı. Kendisi de Haliç ile Marmara Denizi arasındaki yarımadada Byzantion'u kurdu.

Według tradycji miasto założył w 657 roku p.n.e. Byzas z Megary. Podobno wyrocznia delficka poradziła Byzasowi, by osiedlił się „naprzeciw ślepców”. Byzas uznał za ślepców tych, którzy osiedlili się na przeciwległym brzegu, w Chalkedonie, dzisiejszym Kadıköy, bo zbudowali swoje miasto naprzeciw tego pięknego półwyspu, nie dostrzegając go. Sam założył Byzantion na półwyspie między Złotym Rogiem a Morzem Marmara.

Byzantion uzun süre orta büyüklükte bir ticaret şehri olarak kaldı. Balığı bol suları ve korunaklı limanı şehre zenginlik getirdi. Karadeniz'in ağzındaki konumu ise onu herkesin ele geçirmek istediği bir hedef hâline getirdi. Persler şehri aldı. Makedonya Kralı II. Filip ise şehri kuşattı, ancak alamadı. MS 196'da Roma İmparatoru Septimius Severus şehri yıktırdı, ardından yeniden inşa ettirdi.

Byzantion długo pozostawał średniej wielkości miastem handlowym. Bogate w ryby wody i osłonięty port przynosiły mu dostatek. Jednak położenie u wejścia na Morze Czarne sprawiło, że stał się celem, który każdy chciał zdobyć. Persowie zajęli miasto. Filip II Macedoński oblegał je, ale nie zdołał go zdobyć. W 196 roku n.e. cesarz rzymski Septymiusz Sewer kazał je zburzyć, a następnie odbudować.

Roma İmparatoru I. Konstantin, 324'te bu şehri imparatorluğun yeni merkezi olarak seçti. "Yeni Roma", 11 Mayıs 330'da düzenlenen bir törenle resmen açıldı. Şehir kısa sürede kurucusunun adıyla anılmaya başladı: Konstantinopolis. Yeni forumlar, saraylar ve kiliseler yapıldı, Hipodrom genişletildi.

W 324 roku cesarz rzymski Konstantyn I wybrał to miasto na nowe centrum cesarstwa. „Nowy Rzym” został oficjalnie otwarty podczas uroczystości 11 maja 330 roku. Wkrótce miasto zaczęto nazywać imieniem jego założyciela: Konstantynopol. Zbudowano nowe fora, pałace i kościoły, a Hipodrom powiększono.

476'da Batı Roma İmparatorluğu yıkıldı, ancak Doğu Roma varlığını sürdürdü. Bugün "Bizans" adıyla anılan bu devletin halkı, kendini hâlâ "Romalı" sayıyordu. Konstantinopolis bin yılı aşkın bir süre bu imparatorluğun başkenti olarak kaldı. Şehir, Orta Çağ'ın büyük bölümünde Avrupa'nın en kalabalık ve en zengin şehriydi.

W 476 roku upadło Cesarstwo Zachodniorzymskie, ale Wschodniorzymskie przetrwało. Mieszkańcy tego państwa, nazywanego dziś „Bizancjum”, wciąż uważali się za „Rzymian”. Konstantynopol pozostawał stolicą tego cesarstwa przez ponad tysiąc lat. Przez większą część średniowiecza był najludniejszym i najbogatszym miastem Europy.

Şehri yüzyıllar boyunca, 5. yüzyılın başında II. Theodosius döneminde yapılan Kara Surları korudu. Avarlar ve Persler 626'da, Araplar 7. ve 8. yüzyıllarda, Ruslar ve Bulgarlar daha sonra bu surların önüne geldi, ancak hiçbiri şehri alamadı. Şehir ilk kez 1204'te düştü: Dördüncü Haçlı Seferi'nin askerleri deniz surlarını aşarak içeri girdi ve şehri yağmaladı.

Przez stulecia miasto chroniły mury lądowe, wzniesione na początku V wieku za panowania Teodozjusza II. Awarowie i Persowie w 626 roku, Arabowie w VII i VIII wieku, a później Ruś i Bułgarzy stawali pod tymi murami, ale nikt nie zdobył miasta. Po raz pierwszy padło ono w 1204 roku: żołnierze czwartej krucjaty sforsowali mury od strony morza, wdarli się do miasta i je złupili.

Bizans döneminde Konstantinopolis, Ortodoks Hristiyanlığın merkeziydi. Patrik bu şehirde otururdu ve kilisenin büyük konsillerinden birkaçı burada toplandı. Sarayın karmaşık törenleri ve entrikaları ise dillere destandı. Türkçedeki "Bizans oyunu" deyimi, bugün de gizli ve dolambaçlı entrikalar için kullanılır.

W czasach bizantyjskich Konstantynopol był centrum chrześcijaństwa prawosławnego. W mieście rezydował patriarcha, a kilka wielkich soborów Kościoła obradowało właśnie tutaj. Zawiłe ceremonie i intrygi dworu były legendarne. Tureckie wyrażenie „Bizans oyunu” (bizantyjska gra) do dziś oznacza tajne, pokrętne intrygi.

Ayasofya'yı İmparator I. Justinianus yaptırdı ve yapı 537'de tamamlandı. Mimarları Trallesli Anthemios ile Miletli İsidoros'tur. Bizans döneminde Patrikliğin ana kilisesi olan Ayasofya, yaklaşık bin yıl boyunca dünyanın en büyük kilisesi olarak kaldı. Yerden yaklaşık 55 metre yükseklikteki kubbesi, tabanındaki 40 pencere sayesinde havada asılı duruyormuş gibi görünür.

Hagię Sophię kazał wznieść cesarz Justynian I, a budowę ukończono w 537 roku. Jej architektami byli Antemiusz z Tralles i Izydor z Miletu. Hagia Sophia, w czasach bizantyjskich główna świątynia patriarchatu, przez blisko tysiąc lat pozostawała największym kościołem świata. Jej kopuła, wznosząca się około 55 metrów nad posadzką, dzięki 40 oknom u podstawy zdaje się unosić w powietrzu.

1453'te şehri alan Fatih Sultan Mehmed, Ayasofya'yı camiye çevirdi. Yapı yıkılmadı. Minareler zamanla eklendi, figürlü mozaikler ise sonraki yüzyıllarda sıvayla örtüldü. Ayasofya, 1934'te alınan bir kararla müzeye dönüştürüldü, 2020'de ise yeniden cami oldu. Bugün Bizans mozaikleri ile büyük hat levhaları aynı mekânda görülebilir.

Mehmed Zdobywca, który zdobył miasto w 1453 roku, zamienił Hagię Sophię w meczet. Budowli nie zburzono. Z czasem dobudowano minarety, a mozaiki figuralne w kolejnych stuleciach pokryto tynkiem. Na mocy decyzji z 1934 roku Hagia Sophia stała się muzeum, a w 2020 roku ponownie została meczetem. Dziś w jednym wnętrzu można oglądać bizantyjskie mozaiki i wielkie tarcze z kaligrafią.

Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı ve 53 gün sürdü. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed, Macar usta Urban'a dev toplar döktürdü. Bunların en büyüğü "Şahi" adıyla anılır. Bizanslılar Haliç'in girişini kalın bir zincirle kapatmıştı. Osmanlılar ise 22 Nisan'da gemilerini Galata'nın arkasındaki tepelerden karadan yürüterek Haliç'e indirdi. Şehir 29 Mayıs'ta düştü.

Oblężenie rozpoczęło się 6 kwietnia 1453 roku i trwało 53 dni. 21-letni sułtan Mehmed II kazał węgierskiemu mistrzowi Urbanowi odlać ogromne działa. Największe z nich znane jest pod nazwą „Şahi”. Bizantyjczycy zamknęli wejście do Złotego Rogu grubym łańcuchem. Osmanowie zaś 22 kwietnia przeciągnęli swoje okręty lądem przez wzgórza za Galatą i spuścili je na wody Złotego Rogu. Miasto padło 29 maja.

Fetihten sonra II. Mehmed şehri yeniden canlandırmaya girişti. Anadolu'dan ve Balkanlardan getirilen Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileler şehre yerleştirildi. Topkapı Sarayı yapıldı. Kapalıçarşı'nın çekirdeğini oluşturan bedesten de bu dönemde kuruldu. 1492'de, II. Bayezid döneminde, İspanya'dan sürülen Yahudiler de şehre geldi. Osmanlılar resmî yazışmalarda çoğunlukla "Kostantiniyye" adını kullanıyordu, halk ise şehre "İstanbul" diyordu.

Po zdobyciu miasta Mehmed II przystąpił do jego odrodzenia. Osiedlono w nim rodziny muzułmańskie, chrześcijańskie i żydowskie sprowadzone z Anatolii i Bałkanów. Zbudowano pałac Topkapı. W tym okresie powstał też bedesten, zalążek Wielkiego Bazaru. W 1492 roku, za Bajazyda II, przybyli do miasta również Żydzi wygnani z Hiszpanii. W dokumentach urzędowych Osmanowie używali najczęściej nazwy „Kostantiniyye”, lud zaś nazywał miasto „Stambułem”.

Osmanlı İstanbul'u çok dilli ve çok dinli bir şehirdi. Galata'da Cenevizliler ve Avrupalı tüccarlar, Fener'de Rum aileler, Balat'ta Yahudiler, Samatya ve Kumkapı'da Ermeniler yaşardı. Her cemaatin kendi kilisesi, havrası ya da camisi ve kendi okulları vardı.

Osmański Stambuł był miastem wielu języków i wielu wyznań. W Galacie mieszkali Genueńczycy i kupcy europejscy, w Fenerze rodziny greckie, w Balacie Żydzi, a w Samatyi i Kumkapı Ormianie. Każda wspólnota miała swój kościół, synagogę lub meczet i własne szkoły.

Topkapı Sarayı yaklaşık 400 yıl boyunca padişahların evi ve devletin yönetim merkeziydi. Divan burada toplanır, hazine burada saklanırdı. Saray mutfaklarında her gün binlerce kişi için yemek pişirilirdi. 1856'da padişah Dolmabahçe Sarayı'na taşındı. Osmanlı Devleti, 600 yılı aşkın tarihinde toplam 36 padişah tarafından yönetildi.

Przez około 400 lat pałac Topkapı był domem sułtanów i ośrodkiem władzy państwa. Tu zbierał się Dywan i tu przechowywano skarbiec. W pałacowych kuchniach codziennie gotowano dla tysięcy ludzi. W 1856 roku sułtan przeniósł się do pałacu Dolmabahçe. W ciągu ponad 600 lat swojej historii państwem osmańskim rządziło łącznie 36 sułtanów.

İstanbul Boğazı, Karadeniz'i Marmara Denizi'ne bağlar. Uzunluğu yaklaşık 31 kilometre, en dar yerindeki genişliği ise 700 metre kadardır. Tarih boyunca Karadeniz'den Akdeniz'e giden her gemi buradan geçmek zorundaydı. II. Mehmed de kuşatmadan bir yıl önce, 1452'de, Boğaz'ın en dar yerinde Rumeli Hisarı'nı yaptırdı.

Bosfor łączy Morze Czarne z Morzem Marmara. Ma około 31 kilometrów długości, a w najwęższym miejscu około 700 metrów szerokości. Przez całe dzieje każdy statek płynący z Morza Czarnego na Morze Śródziemne musiał tędy przepłynąć. Także Mehmed II w 1452 roku, rok przed oblężeniem, kazał wznieść w najwęższym miejscu cieśniny twierdzę Rumeli Hisarı.

Boğaz, bugün İstanbul'un en sevilen manzarasıdır. Kıyı boyunca ahşap yalılar, balık lokantaları ve çay bahçeleri sıralanır. İki yakayı 1973'ten beri köprüler, 2013'ten beri de deniz altından geçen Marmaray tüneli birbirine bağlar. Yine de pek çok İstanbullu karşıya geçmek için vapuru tercih eder.

Dziś Bosfor jest najbardziej lubianym widokiem Stambułu. Wzdłuż brzegu ciągną się drewniane rezydencje nad wodą, restauracje rybne i ogródki herbaciane. Od 1973 roku oba brzegi łączą mosty, a od 2013 roku także podmorski tunel Marmaray. Mimo to wielu mieszkańców Stambułu woli przeprawiać się na drugi brzeg promem.

13 Ekim 1923'te Ankara yeni devletin başkenti oldu. 29 Ekim'de ise cumhuriyet ilan edildi. Kurtuluş Savaşı Ankara'dan yönetilmişti. Anadolu'nun ortasındaki bu şehir daha güvenli de görülüyordu. Böylece İstanbul, yaklaşık 1.600 yıl sonra ilk kez başkent olmaktan çıktı.

13 października 1923 roku Ankara została stolicą nowego państwa. 29 października proklamowano republikę. Wojną o niepodległość kierowano z Ankary. To miasto w środku Anatolii uważano też za bezpieczniejsze. Tak oto po mniej więcej 1600 latach Stambuł po raz pierwszy przestał być stolicą.

Yine de İstanbul ülkenin ekonomi, kültür ve eğitim merkezi olmayı sürdürdü. 1950'lerden itibaren Anadolu'dan gelen büyük göç dalgalarıyla nüfusu katlanarak arttı. Bugün yaklaşık 16 milyon kişinin yaşadığı İstanbul, Avrupa'nın en kalabalık şehri kabul edilir. Hızlı büyüme beraberinde trafik, konut ve çevre sorunlarını da getirdi.

Mimo to Stambuł pozostał ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym i edukacyjnym kraju. Od lat pięćdziesiątych wielkie fale migracji z Anatolii zwielokrotniły liczbę jego mieszkańców. Dziś Stambuł, w którym żyje około 16 milionów osób, uchodzi za najludniejsze miasto Europy. Szybki rozwój przyniósł też problemy z ruchem ulicznym, mieszkaniami i środowiskiem.

Sultanahmet'te Bizans ve Osmanlı mirası iç içedir. Eski Hipodrom'un yerinde bugün Mısır'dan getirilen bir dikilitaş ile Yılanlı Sütun durur. Birkaç adım ötede Ayasofya'nın kubbesi ve 17. yüzyılın başında yapılan altı minareli Sultanahmet Camii yükselir. Kapalıçarşı ve Mısır Çarşısı da buraya yürüme mesafesindedir.

W Sultanahmet splatają się dziedzictwo bizantyjskie i osmańskie. Tam, gdzie dawniej był Hipodrom, stoją dziś obelisk przywieziony z Egiptu i Kolumna Wężowa. Kilka kroków dalej wznoszą się kopuła Hagii Sophii i zbudowany na początku XVII wieku Meczet Sułtana Ahmeda z sześcioma minaretami. Wielki Bazar i Bazar Egipski również są w zasięgu krótkiego spaceru.

Beyoğlu ise bambaşka bir İstanbul'dur. 19. yüzyılda Avrupalı tüccarların ve elçiliklerin semti olan Pera'nın ana caddesi, bugünkü İstiklal Caddesi'dir. Fener ve Balat'ın renkli evleri, şehrin Rum ve Yahudi geçmişini hatırlatır. Asya yakasında Üsküdar eski camileri ve sahiliyle, Kadıköy ise çarşısı, kafeleri ve konser salonlarıyla tanınır.

Beyoğlu to zupełnie inny Stambuł. Główną ulicą Pery, w XIX wieku dzielnicy europejskich kupców i poselstw, jest dzisiejsza aleja İstiklal. Kolorowe domy Feneru i Balatu przypominają o greckiej i żydowskiej przeszłości miasta. Po azjatyckiej stronie Üsküdar słynie ze starych meczetów i nabrzeża, a Kadıköy z targu, kawiarni i sal koncertowych.

İstanbul mutfağı, şehrin çok kültürlü geçmişini yansıtır. Bu mutfakta Osmanlı saray mutfağının mirası, Rum, Ermeni, Yahudi, Balkan ve Arap mutfaklarıyla harmanlanmıştır. Sokakta simit, midye dolma ve kokoreç satılır. Eminönü'nde teknelerde pişirilen balık ekmeğin ünü ise şehrin sınırlarını çoktan aşmıştır.

Kuchnia Stambułu odzwierciedla wielokulturową przeszłość miasta. Dziedzictwo osmańskiej kuchni pałacowej łączy się w niej z kuchnią grecką, ormiańską, żydowską, bałkańską i arabską. Na ulicy sprzedaje się simity, faszerowane małże (midye dolma) i kokoreç. Sława balık ekmek, kanapek z rybą przyrządzanych na łodziach w Eminönü, dawno już wyszła poza granice miasta.

Mısır Çarşısı'nın tezgâhlarında baharat, kuru meyve ve lokum yığınları göze çarpar. Türk kahvesi kültürü 2013'te UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesine alındı. Kahvaltı da İstanbul'da başlı başına bir gelenektir: Hafta sonları Boğaz kıyısındaki kahvaltı mekânlarında peynir, zeytin, bal ve kaymakla uzun sofralar kurulur.

Na straganach Bazaru Egipskiego rzucają się w oczy góry przypraw, suszonych owoców i lokumu. Kultura tureckiej kawy trafiła w 2013 roku na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Także śniadanie jest w Stambule odrębną tradycją: w weekendy w lokalach śniadaniowych nad Bosforem nakrywa się długie stoły serem, oliwkami, miodem i kaymakiem.

İstanbul'da bir gün içinde birkaç çağı dolaşmak mümkündür. Bir gezgin sabah yaklaşık 1.500 yıllık Ayasofya'nın kubbesinin altında durabilir, öğle saatlerinde Kapalıçarşı'nın sokaklarında kaybolabilir. Akşamüstü ise vapura binip çay eşliğinde Asya yakasına geçebilir.

W Stambule w ciągu jednego dnia można przejść przez kilka epok. Podróżny może rano stanąć pod kopułą liczącej około 1500 lat Hagii Sophii, a w południe zgubić się w uliczkach Wielkiego Bazaru. Późnym popołudniem może wsiąść na prom i przy szklance herbaty przepłynąć na stronę azjatycką.

Antik sütunlar, Bizans surları, Osmanlı camileri ve gökdelenler aynı şehrin parçalarıdır. Byzantion'dan Konstantinopolis'e, oradan İstanbul'a uzanan 2.600 yıllık hikâye bugün de devam eder. Her gün Boğaz'ın iki yakası arasında gidip gelen insanlar, bu hikâyenin yeni sayfalarını yazar.

Antyczne kolumny, bizantyjskie mury, osmańskie meczety i drapacze chmur należą do tego samego miasta. Licząca 2600 lat historia, która wiedzie od Byzantionu przez Konstantynopol do Stambułu, trwa do dziś. Ludzie, którzy codziennie kursują między dwoma brzegami Bosforu, piszą jej nowe strony.