İstanbul: Kıtaların Buluştuğu Yer

İstanbul, Avrupa ile Asya'yı ayıran İstanbul Boğazı'nın iki yakasına kurulmuş bir şehirdir. Sabah Üsküdar'dan vapura binen biri, yirmi dakika sonra başka bir kıtada, Eminönü'nde işinin başında olabilir. Şehrin tarihi en az 2.600 yıl öncesine uzanır.

Istanbul is een stad die op beide oevers van de Bosporus is gebouwd, de zeestraat die Europa van Azië scheidt. Wie 's ochtends in Üsküdar de veerboot neemt, kan twintig minuten later in Eminönü aan het werk zijn, dus op een ander continent. De geschiedenis van de stad gaat minstens 2600 jaar terug.

İstanbul, 330'dan 1923'e kadar yaklaşık 1.600 yıl boyunca önce Roma İmparatorluğu'na, ardından Bizans'a, son olarak da Osmanlı Devleti'ne başkentlik yaptı. Her dönem, bir öncekinin üzerine yeni bir katman ekledi. Bugün aynı sokakta bir Bizans sarnıcı, bir Osmanlı çeşmesi ve modern bir kafe yan yana bulunabilir.

Ongeveer 1600 jaar lang, van 330 tot 1923, was Istanbul de hoofdstad van eerst het Romeinse Rijk, daarna van Byzantium en ten slotte van het Ottomaanse Rijk. Elk tijdperk legde een nieuwe laag over de vorige. Tegenwoordig kunnen in dezelfde straat een Byzantijnse cisterne, een Ottomaanse fontein en een modern café naast elkaar staan.

Geleneğe göre şehri MÖ 657'de Megaralı Byzas kurdu. Anlatılana göre Delfi kâhini, Byzas'a "körlerin karşısına" yerleşmesini söylemişti. Byzas, karşı kıyıdaki Kalkedon'a (bugünkü Kadıköy) yerleşenleri kör saydı, çünkü onlar bu güzel yarımadayı görmeyip karşısına şehir kurmuşlardı. Kendisi de Haliç ile Marmara Denizi arasındaki yarımadada Byzantion'u kurdu.

Volgens de overlevering werd de stad in 657 v.Chr. gesticht door Byzas uit Megara. Het verhaal gaat dat het orakel van Delphi Byzas had aangeraden zich 'tegenover de blinden' te vestigen. Byzas vond de bewoners van Chalcedon op de overkant, het huidige Kadıköy, blind, want zij hadden hun stad tegenover dit mooie schiereiland gebouwd zonder het op te merken. Zelf stichtte hij Byzantion op het schiereiland tussen de Gouden Hoorn en de Zee van Marmara.

Byzantion uzun süre orta büyüklükte bir ticaret şehri olarak kaldı. Balığı bol suları ve korunaklı limanı şehre zenginlik getirdi. Karadeniz'in ağzındaki konumu ise onu herkesin ele geçirmek istediği bir hedef hâline getirdi. Persler şehri aldı. Makedonya Kralı II. Filip ise şehri kuşattı, ancak alamadı. MS 196'da Roma İmparatoru Septimius Severus şehri yıktırdı, ardından yeniden inşa ettirdi.

Byzantion bleef lange tijd een middelgrote handelsstad. Het visrijke water en de beschutte haven brachten de stad welvaart. Door haar ligging aan de monding van de Zwarte Zee werd ze echter ook een doelwit dat iedereen wilde veroveren. De Perzen namen de stad in. Philippus II van Macedonië belegerde haar, maar kon haar niet innemen. In 196 n.Chr. liet de Romeinse keizer Septimius Severus de stad verwoesten en daarna weer opbouwen.

Roma İmparatoru I. Konstantin, 324'te bu şehri imparatorluğun yeni merkezi olarak seçti. "Yeni Roma", 11 Mayıs 330'da düzenlenen bir törenle resmen açıldı. Şehir kısa sürede kurucusunun adıyla anılmaya başladı: Konstantinopolis. Yeni forumlar, saraylar ve kiliseler yapıldı, Hipodrom genişletildi.

In 324 koos de Romeinse keizer Constantijn I deze stad als nieuw centrum van het rijk. Het 'Nieuwe Rome' werd op 11 mei 330 met een ceremonie officieel ingewijd. Al snel werd de stad naar haar stichter genoemd: Constantinopel. Er verrezen nieuwe fora, paleizen en kerken, en de Hippodroom werd vergroot.

476'da Batı Roma İmparatorluğu yıkıldı, ancak Doğu Roma varlığını sürdürdü. Bugün "Bizans" adıyla anılan bu devletin halkı, kendini hâlâ "Romalı" sayıyordu. Konstantinopolis bin yılı aşkın bir süre bu imparatorluğun başkenti olarak kaldı. Şehir, Orta Çağ'ın büyük bölümünde Avrupa'nın en kalabalık ve en zengin şehriydi.

In 476 viel het West-Romeinse Rijk, maar het Oost-Romeinse Rijk bleef bestaan. De bewoners van deze staat, die nu 'Byzantium' wordt genoemd, beschouwden zichzelf nog altijd als 'Romeinen'. Constantinopel bleef ruim duizend jaar de hoofdstad van dit rijk. Gedurende het grootste deel van de middeleeuwen was het de grootste en rijkste stad van Europa.

Şehri yüzyıllar boyunca, 5. yüzyılın başında II. Theodosius döneminde yapılan Kara Surları korudu. Avarlar ve Persler 626'da, Araplar 7. ve 8. yüzyıllarda, Ruslar ve Bulgarlar daha sonra bu surların önüne geldi, ancak hiçbiri şehri alamadı. Şehir ilk kez 1204'te düştü: Dördüncü Haçlı Seferi'nin askerleri deniz surlarını aşarak içeri girdi ve şehri yağmaladı.

Eeuwenlang werd de stad beschermd door de Landmuren, die begin 5e eeuw onder Theodosius II waren gebouwd. De Avaren en Perzen in 626, de Arabieren in de 7e en 8e eeuw en later de Roes en de Bulgaren stonden voor deze muren, maar geen van hen kon de stad innemen. De stad viel voor het eerst in 1204: soldaten van de Vierde Kruistocht kwamen over de zeemuren, drongen de stad binnen en plunderden haar.

Bizans döneminde Konstantinopolis, Ortodoks Hristiyanlığın merkeziydi. Patrik bu şehirde otururdu ve kilisenin büyük konsillerinden birkaçı burada toplandı. Sarayın karmaşık törenleri ve entrikaları ise dillere destandı. Türkçedeki "Bizans oyunu" deyimi, bugün de gizli ve dolambaçlı entrikalar için kullanılır.

In de Byzantijnse tijd was Constantinopel het centrum van het orthodoxe christendom. De patriarch zetelde in de stad, en verscheidene grote concilies van de kerk kwamen hier bijeen. De ingewikkelde ceremonies en intriges van het hof waren legendarisch. De Turkse uitdrukking 'Bizans oyunu' (Byzantijns spel) wordt nog steeds gebruikt voor geheime, slinkse intriges.

Ayasofya'yı İmparator I. Justinianus yaptırdı ve yapı 537'de tamamlandı. Mimarları Trallesli Anthemios ile Miletli İsidoros'tur. Bizans döneminde Patrikliğin ana kilisesi olan Ayasofya, yaklaşık bin yıl boyunca dünyanın en büyük kilisesi olarak kaldı. Yerden yaklaşık 55 metre yükseklikteki kubbesi, tabanındaki 40 pencere sayesinde havada asılı duruyormuş gibi görünür.

De Hagia Sophia werd gebouwd in opdracht van keizer Justinianus I en was in 537 voltooid. De architecten waren Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete. De Hagia Sophia, in de Byzantijnse tijd de hoofdkerk van het patriarchaat, bleef bijna duizend jaar de grootste kerk ter wereld. De koepel, zo'n 55 meter boven de vloer, lijkt dankzij de 40 vensters aan de voet in de lucht te zweven.

1453'te şehri alan Fatih Sultan Mehmed, Ayasofya'yı camiye çevirdi. Yapı yıkılmadı. Minareler zamanla eklendi, figürlü mozaikler ise sonraki yüzyıllarda sıvayla örtüldü. Ayasofya, 1934'te alınan bir kararla müzeye dönüştürüldü, 2020'de ise yeniden cami oldu. Bugün Bizans mozaikleri ile büyük hat levhaları aynı mekânda görülebilir.

Mehmet de Veroveraar, die de stad in 1453 innam, liet de Hagia Sophia ombouwen tot moskee. Het gebouw werd niet afgebroken. Na verloop van tijd kwamen er minaretten bij, en de figuratieve mozaïeken werden in latere eeuwen onder een pleisterlaag bedekt. Door een besluit uit 1934 werd de Hagia Sophia een museum, en in 2020 werd ze opnieuw een moskee. Vandaag zijn Byzantijnse mozaïeken en grote kalligrafische schijven in dezelfde ruimte te zien.

Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı ve 53 gün sürdü. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed, Macar usta Urban'a dev toplar döktürdü. Bunların en büyüğü "Şahi" adıyla anılır. Bizanslılar Haliç'in girişini kalın bir zincirle kapatmıştı. Osmanlılar ise 22 Nisan'da gemilerini Galata'nın arkasındaki tepelerden karadan yürüterek Haliç'e indirdi. Şehir 29 Mayıs'ta düştü.

Het beleg begon op 6 april 1453 en duurde 53 dagen. De 21-jarige sultan Mehmet II liet de Hongaarse meester Urban reusachtige kanonnen gieten. Het grootste daarvan staat bekend als de 'Şahi'. De Byzantijnen hadden de toegang tot de Gouden Hoorn met een zware ketting afgesloten. De Ottomanen sleepten daarop op 22 april hun schepen over land, over de heuvels achter Galata, en lieten ze in de Gouden Hoorn zakken. Op 29 mei viel de stad.

Fetihten sonra II. Mehmed şehri yeniden canlandırmaya girişti. Anadolu'dan ve Balkanlardan getirilen Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileler şehre yerleştirildi. Topkapı Sarayı yapıldı. Kapalıçarşı'nın çekirdeğini oluşturan bedesten de bu dönemde kuruldu. 1492'de, II. Bayezid döneminde, İspanya'dan sürülen Yahudiler de şehre geldi. Osmanlılar resmî yazışmalarda çoğunlukla "Kostantiniyye" adını kullanıyordu, halk ise şehre "İstanbul" diyordu.

Na de verovering ging Mehmet II de stad nieuw leven inblazen. Moslim-, christelijke en joodse families uit Anatolië en de Balkan werden er gevestigd. Het Topkapıpaleis werd gebouwd. Ook de bedesten, de kern van de Grote Bazaar, ontstond in deze periode. In 1492, onder Bayezid II, kwamen ook de uit Spanje verdreven joden naar de stad. In officiële stukken gebruikten de Ottomanen meestal de naam 'Kostantiniyye', terwijl het volk de stad 'Istanbul' noemde.

Osmanlı İstanbul'u çok dilli ve çok dinli bir şehirdi. Galata'da Cenevizliler ve Avrupalı tüccarlar, Fener'de Rum aileler, Balat'ta Yahudiler, Samatya ve Kumkapı'da Ermeniler yaşardı. Her cemaatin kendi kilisesi, havrası ya da camisi ve kendi okulları vardı.

Ottomaans Istanbul was een stad van vele talen en godsdiensten. In Galata woonden Genuezen en Europese kooplieden, in Fener Griekse families, in Balat joden en in Samatya en Kumkapı Armeniërs. Elke gemeenschap had haar eigen kerk, synagoge of moskee en haar eigen scholen.

Topkapı Sarayı yaklaşık 400 yıl boyunca padişahların evi ve devletin yönetim merkeziydi. Divan burada toplanır, hazine burada saklanırdı. Saray mutfaklarında her gün binlerce kişi için yemek pişirilirdi. 1856'da padişah Dolmabahçe Sarayı'na taşındı. Osmanlı Devleti, 600 yılı aşkın tarihinde toplam 36 padişah tarafından yönetildi.

Ongeveer 400 jaar lang was het Topkapıpaleis de woning van de sultans en het regeringscentrum van de staat. Hier vergaderde de Divan en hier werd de schatkist bewaard. In de paleiskeukens werd elke dag gekookt voor duizenden mensen. In 1856 verhuisde de sultan naar het Dolmabahçepaleis. In zijn meer dan 600-jarige geschiedenis werd het Ottomaanse Rijk in totaal door 36 sultans geregeerd.

İstanbul Boğazı, Karadeniz'i Marmara Denizi'ne bağlar. Uzunluğu yaklaşık 31 kilometre, en dar yerindeki genişliği ise 700 metre kadardır. Tarih boyunca Karadeniz'den Akdeniz'e giden her gemi buradan geçmek zorundaydı. II. Mehmed de kuşatmadan bir yıl önce, 1452'de, Boğaz'ın en dar yerinde Rumeli Hisarı'nı yaptırdı.

De Bosporus verbindt de Zwarte Zee met de Zee van Marmara. Hij is ongeveer 31 kilometer lang en op het smalste punt zo'n 700 meter breed. Door de geschiedenis heen moest elk schip dat van de Zwarte Zee naar de Middellandse Zee voer hierdoorheen. Ook Mehmet II liet in 1452, een jaar voor het beleg, op het smalste punt de vesting Rumeli Hisarı bouwen.

Boğaz, bugün İstanbul'un en sevilen manzarasıdır. Kıyı boyunca ahşap yalılar, balık lokantaları ve çay bahçeleri sıralanır. İki yakayı 1973'ten beri köprüler, 2013'ten beri de deniz altından geçen Marmaray tüneli birbirine bağlar. Yine de pek çok İstanbullu karşıya geçmek için vapuru tercih eder.

Tegenwoordig is de Bosporus het geliefdste uitzicht van Istanbul. Langs de oever staan houten villa's aan het water, visrestaurants en theetuinen. Sinds 1973 verbinden bruggen en sinds 2013 ook de Marmaraytunnel onder de zeebodem de twee oevers. Toch nemen veel Istanbullers liever de veerboot naar de overkant.

13 Ekim 1923'te Ankara yeni devletin başkenti oldu. 29 Ekim'de ise cumhuriyet ilan edildi. Kurtuluş Savaşı Ankara'dan yönetilmişti. Anadolu'nun ortasındaki bu şehir daha güvenli de görülüyordu. Böylece İstanbul, yaklaşık 1.600 yıl sonra ilk kez başkent olmaktan çıktı.

Op 13 oktober 1923 werd Ankara de hoofdstad van de nieuwe staat. Op 29 oktober werd de republiek uitgeroepen. De Onafhankelijkheidsoorlog was vanuit Ankara geleid. Deze stad midden in Anatolië werd bovendien als veiliger gezien. Zo hield Istanbul na ongeveer 1600 jaar voor het eerst op hoofdstad te zijn.

Yine de İstanbul ülkenin ekonomi, kültür ve eğitim merkezi olmayı sürdürdü. 1950'lerden itibaren Anadolu'dan gelen büyük göç dalgalarıyla nüfusu katlanarak arttı. Bugün yaklaşık 16 milyon kişinin yaşadığı İstanbul, Avrupa'nın en kalabalık şehri kabul edilir. Hızlı büyüme beraberinde trafik, konut ve çevre sorunlarını da getirdi.

Toch bleef Istanbul het economische, culturele en onderwijscentrum van het land. Vanaf de jaren vijftig deden grote migratiegolven uit Anatolië de bevolking verveelvoudigen. Tegenwoordig wonen er in Istanbul zo'n 16 miljoen mensen en geldt de stad als de dichtstbevolkte stad van Europa. De snelle groei bracht ook problemen met verkeer, huisvesting en milieu met zich mee.

Sultanahmet'te Bizans ve Osmanlı mirası iç içedir. Eski Hipodrom'un yerinde bugün Mısır'dan getirilen bir dikilitaş ile Yılanlı Sütun durur. Birkaç adım ötede Ayasofya'nın kubbesi ve 17. yüzyılın başında yapılan altı minareli Sultanahmet Camii yükselir. Kapalıçarşı ve Mısır Çarşısı da buraya yürüme mesafesindedir.

In Sultanahmet zijn het Byzantijnse en het Ottomaanse erfgoed met elkaar verweven. Waar vroeger de Hippodroom lag, staan nu een uit Egypte gehaalde obelisk en de Slangenzuil. Een paar stappen verderop verrijzen de koepel van de Hagia Sophia en de Sultan Ahmetmoskee met haar zes minaretten, gebouwd in het begin van de 17e eeuw. Ook de Grote Bazaar en de Kruidenbazaar liggen op loopafstand.

Beyoğlu ise bambaşka bir İstanbul'dur. 19. yüzyılda Avrupalı tüccarların ve elçiliklerin semti olan Pera'nın ana caddesi, bugünkü İstiklal Caddesi'dir. Fener ve Balat'ın renkli evleri, şehrin Rum ve Yahudi geçmişini hatırlatır. Asya yakasında Üsküdar eski camileri ve sahiliyle, Kadıköy ise çarşısı, kafeleri ve konser salonlarıyla tanınır.

Beyoğlu is een heel ander Istanbul. De hoofdstraat van Pera, in de 19e eeuw de wijk van Europese kooplieden en gezantschappen, is de huidige İstiklal-straat. De kleurige huizen van Fener en Balat herinneren aan het Griekse en joodse verleden van de stad. Aan de Aziatische kant staat Üsküdar bekend om zijn oude moskeeën en zijn kade, Kadıköy om zijn markt, cafés en concertzalen.

İstanbul mutfağı, şehrin çok kültürlü geçmişini yansıtır. Bu mutfakta Osmanlı saray mutfağının mirası, Rum, Ermeni, Yahudi, Balkan ve Arap mutfaklarıyla harmanlanmıştır. Sokakta simit, midye dolma ve kokoreç satılır. Eminönü'nde teknelerde pişirilen balık ekmeğin ünü ise şehrin sınırlarını çoktan aşmıştır.

De keuken van Istanbul weerspiegelt het multiculturele verleden van de stad. Daarin mengt het erfgoed van de Ottomaanse paleiskeuken zich met de Griekse, Armeense, joodse, Balkan- en Arabische keuken. Op straat worden simit, gevulde mosselen (midye dolma) en kokoreç verkocht. De faam van balık ekmek, het visbroodje dat in Eminönü op boten wordt bereid, reikt al lang tot ver buiten de stad.

Mısır Çarşısı'nın tezgâhlarında baharat, kuru meyve ve lokum yığınları göze çarpar. Türk kahvesi kültürü 2013'te UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesine alındı. Kahvaltı da İstanbul'da başlı başına bir gelenektir: Hafta sonları Boğaz kıyısındaki kahvaltı mekânlarında peynir, zeytin, bal ve kaymakla uzun sofralar kurulur.

Op de kramen van de Kruidenbazaar vallen bergen specerijen, gedroogd fruit en lokum op. De Turkse koffiecultuur werd in 2013 opgenomen op de UNESCO-lijst van immaterieel cultureel erfgoed. Ook het ontbijt is in Istanbul een traditie op zich: in het weekend worden in ontbijtzaken aan de Bosporus lange tafels gedekt met kaas, olijven, honing en kaymak.

İstanbul'da bir gün içinde birkaç çağı dolaşmak mümkündür. Bir gezgin sabah yaklaşık 1.500 yıllık Ayasofya'nın kubbesinin altında durabilir, öğle saatlerinde Kapalıçarşı'nın sokaklarında kaybolabilir. Akşamüstü ise vapura binip çay eşliğinde Asya yakasına geçebilir.

In Istanbul kun je op één dag door meerdere tijdperken trekken. Een reiziger kan 's ochtends onder de koepel van de zo'n 1500 jaar oude Hagia Sophia staan en 's middags verdwalen in de straatjes van de Grote Bazaar. Aan het eind van de middag kan hij de veerboot nemen en met een glas thee naar de Aziatische kant oversteken.

Antik sütunlar, Bizans surları, Osmanlı camileri ve gökdelenler aynı şehrin parçalarıdır. Byzantion'dan Konstantinopolis'e, oradan İstanbul'a uzanan 2.600 yıllık hikâye bugün de devam eder. Her gün Boğaz'ın iki yakası arasında gidip gelen insanlar, bu hikâyenin yeni sayfalarını yazar.

Antieke zuilen, Byzantijnse muren, Ottomaanse moskeeën en wolkenkrabbers horen bij dezelfde stad. Het 2600 jaar lange verhaal dat van Byzantion naar Constantinopel en van daar naar Istanbul loopt, gaat vandaag nog door. De mensen die elke dag tussen de twee oevers van de Bosporus heen en weer reizen, schrijven er de nieuwe bladzijden van.