Bir Milletin Doğuşu

1923 yılı, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu yıl, altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalan Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine Ankara'da Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Değişiklik yalnızca yönetim biçimiyle sınırlı kalmadı; eğitimden hukuka, alfabeden ulusal kimliğe kadar pek çok alan yeniden biçimlendi.

Het jaar 1923 is een van de belangrijkste keerpunten in de Turkse geschiedenis. Dat jaar werd in Ankara de Republiek Turkije gesticht, in de plaats van het Ottomaanse Rijk, dat meer dan zeshonderd jaar had bestaan. De verandering bleef niet beperkt tot de staatsvorm: veel terreinen, van onderwijs tot recht en van het alfabet tot de nationale identiteit, kregen een nieuwe vorm.

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı toprakları paylaşılmaya başlandı. İstanbul işgal edildi; Anadolu'nun büyük bölümüne de yabancı askerler yerleşti. Cumhuriyetin hikâyesi, umudun neredeyse tükendiği bu günlerde örgütlenen bir direnişle başlar.

Na de Eerste Wereldoorlog begon de verdeling van de Ottomaanse gebieden. Istanbul werd bezet, en in een groot deel van Anatolië vestigden zich buitenlandse troepen. Het verhaal van de republiek begint met een verzet dat in die dagen werd georganiseerd, toen de hoop bijna was vervlogen.

Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918'de Limni adasındaki Mondros limanında imzalanan ateşkesle Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çekildi. İki hafta sonra İtilaf Devletleri'nin savaş gemileri İstanbul önlerine demir attı. Ardından Anadolu'nun çeşitli bölgelerine İngiliz, Fransız ve İtalyan askerleri çıkarıldı. 15 Mayıs 1919'da ise Yunan ordusu İzmir'i işgal etti.

Met een wapenstilstand die op 30 oktober 1918 in de haven van Moudros op het eiland Lemnos werd getekend, trok de Ottomaanse staat zich verslagen terug uit de Eerste Wereldoorlog. Twee weken later gingen geallieerde oorlogsschepen voor Istanbul voor anker. Daarna werden in verschillende delen van Anatolië Britse, Franse en Italiaanse troepen aan land gezet. Op 15 mei 1919 bezette het Griekse leger Izmir.

Dört gün sonra, 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Samsun'a çıktı. Dokuzuncu Ordu Müfettişi sıfatıyla bölgedeki asayişi sağlamakla görevlendirilmişti. Asıl amacı ise dağınık direniş gruplarını birleştirmek ve işgale karşı düzenli bir mücadele başlatmaktı. 19 Mayıs, bugün Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanır.

Vier dagen later, op 19 mei 1919, ging Mustafa Kemal in Samsun aan land. Als inspecteur van het Negende Leger had hij de opdracht gekregen de orde in de regio te handhaven. Zijn eigenlijke doel was echter de verspreide verzetsgroepen te verenigen en een georganiseerde strijd tegen de bezetting te beginnen. Tegenwoordig wordt 19 mei gevierd als Dag van de Herdenking van Atatürk, de Jeugd en de Sport.

Mustafa Kemal, kısa sürede ülke çapında bir örgütlenme kurdu. Temmuz 1919'da Erzurum'da, Eylül 1919'da ise Sivas'ta kongreler toplandı. Bu kongrelerde vatanın bölünmez bir bütün olduğu ve milletin geleceğine yine milletin karar vereceği ilan edildi.

Mustafa Kemal bouwde in korte tijd een landelijke organisatie op. In juli 1919 kwam in Erzurum een congres bijeen, in september 1919 een tweede in Sivas. Op deze congressen werd verklaard dat het vaderland een ondeelbaar geheel was en dat de natie zelf over haar toekomst zou beslissen.

Sivas Kongresi, millî mücadelenin dönüm noktalarından biri oldu. Yurdun dört bir yanındaki direniş dernekleri burada "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleşti; böylece yerel direnişler tek bir ulusal harekete dönüştü. Mustafa Kemal ve arkadaşları, Aralık 1919'da Ankara'ya geçti. İşgal bölgelerinden uzak olan ve demiryolu üzerinde bulunan bu küçük şehir, kısa sürede millî hareketin merkezi hâline geldi.

Het congres van Sivas werd een van de keerpunten van de nationale strijd. De verzetsverenigingen uit alle hoeken van het land sloten zich hier aaneen onder de naam 'Vereniging voor de Verdediging van de Rechten van Anatolië en Roemelië'; zo werden de plaatselijke verzetsgroepen één nationale beweging. In december 1919 verhuisden Mustafa Kemal en zijn medestanders naar Ankara. Dit stadje, ver van de bezette gebieden en aan de spoorlijn gelegen, werd al snel het centrum van de nationale beweging.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı. İstanbul'daki padişah hükümeti, işgal kuvvetlerinin denetimi altındaydı. Bu nedenle Meclis, yasa yapmanın yanı sıra hükümeti de kendi içinden kurdu. 23 Nisan, bugün Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanır.

De Turkse Grote Nationale Assemblee werd op 23 april 1920 in Ankara geopend. De regering van de sultan in Istanbul stond onder controle van de bezettingsmachten. Daarom maakte de Assemblee niet alleen de wetten, maar vormde ze ook een regering uit haar eigen leden. Tegenwoordig wordt 23 april gevierd als Dag van de Nationale Soevereiniteit en het Kind.

Mustafa Kemal, Meclis Başkanı seçildi. Meclisin açılmasıyla yeni bir ilke hayata geçti: Yönetme yetkisi artık padişahtan değil, milletten geliyordu. 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla bu ilke, kurulacak cumhuriyetin temel taşı oldu.

Mustafa Kemal werd gekozen tot voorzitter van de Assemblee. Met de opening ervan werd een nieuw beginsel werkelijkheid: het gezag om te regeren kwam niet langer van de sultan, maar van de natie. Met de afschaffing van het sultanaat op 1 november 1922 werd dit beginsel de hoeksteen van de republiek die zou volgen.

Kurtuluş Savaşı 1919'dan 1922'ye kadar sürdü ve birkaç cephede birden yürütüldü. Doğuda 1920'de Ermenistan'a karşı savaşıldı. Güneyde Antep, Maraş ve Urfa çevresinde Fransız kuvvetleriyle çatışmalar yaşandı. En uzun ve en kanlı mücadele ise batıda Yunan ordusuna karşı verildi; 1921'deki Sakarya Meydan Muharebesi tam 22 gün sürdü.

De Onafhankelijkheidsoorlog duurde van 1919 tot 1922 en werd op meerdere fronten tegelijk gevoerd. In het oosten werd in 1920 tegen Armenië gevochten. In het zuiden kwam het rond Antep, Maraş en Urfa tot gevechten met Franse troepen. De langste en bloedigste strijd werd echter in het westen tegen het Griekse leger gevoerd; de Slag bij de Sakarya in 1921 duurde maar liefst 22 dagen.

26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz, savaşın sonucunu belirledi ve Türk ordusu 9 Eylül'de İzmir'e girdi. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile yeni Türkiye'nin sınırları uluslararası alanda tanındı. Böylece 1920'de imzalanan ama hiçbir zaman uygulanmayan Sevr Antlaşması'nın ağır şartları da tarihe karıştı.

Het Grote Offensief, dat op 26 augustus 1922 begon, besliste de oorlog, en het Turkse leger trok op 9 september Izmir binnen. Met het Verdrag van Lausanne, ondertekend op 24 juli 1923, werden de grenzen van het nieuwe Turkije internationaal erkend. Zo verdwenen ook de harde voorwaarden van het Verdrag van Sèvres, dat in 1920 was getekend maar nooit werd uitgevoerd, in de geschiedenisboeken.

Lozan'dan sonra sıra yeni devletin yönetim biçimini belirlemeye geldi. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edildi. 29 Ekim 1923 akşamı Meclis cumhuriyeti ilan etti ve Mustafa Kemal'i oybirliğiyle cumhurbaşkanı seçti. Başbakanlığa ise sonradan İnönü soyadını alacak olan İsmet Paşa getirildi.

Na Lausanne moest de staatsvorm van de nieuwe staat worden bepaald. Op 13 oktober 1923 werd Ankara tot hoofdstad uitgeroepen. Op de avond van 29 oktober 1923 riep de Assemblee de republiek uit en koos ze Mustafa Kemal unaniem tot president. İsmet Pasja, die later de achternaam İnönü aannam, werd premier.

Cumhuriyetin ilanı, yalnızca yönetim biçimini değiştirmekle kalmadı. Hanedana ve dinî meşruiyete dayanan Osmanlı düzeninin yerini, millî egemenliğe ve hukuka dayanan, zamanla laikliği de benimseyen yeni bir devlet anlayışı aldı. Meclis'in genel kurul salonunda bugün de "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü yazılıdır.

De uitroeping van de republiek veranderde meer dan alleen de staatsvorm. De Ottomaanse orde, gebaseerd op de dynastie en op religieuze legitimiteit, maakte plaats voor een nieuw staatsbegrip dat steunde op nationale soevereiniteit en recht, en dat na verloop van tijd ook het secularisme omarmde. In de plenaire zaal van het parlement staat nog altijd de zin: 'De soevereiniteit behoort onvoorwaardelijk toe aan de natie.'

Cumhuriyetin ilanından sonra reformlar art arda geldi. 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı ve Osmanlı hanedanının üyeleri yurt dışına çıkarıldı. Aynı yılın nisan ayında ise yeni bir anayasa kabul edildi.

Na de uitroeping van de republiek volgden de hervormingen elkaar snel op. Op 3 maart 1924 werd het kalifaat afgeschaft en werden de leden van de Ottomaanse dynastie het land uitgezet. In april van datzelfde jaar werd een nieuwe grondwet aangenomen.

1925'te tekke ve zaviyeler kapatıldı. 1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla çok eşlilik yasaklandı, kadınlar da boşanma davası açma hakkını elde etti. 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı. Bütün bu değişiklikler, beş yıldan kısa bir sürede gerçekleştirildi.

In 1925 werden de derwisjkloosters en heiligdommen gesloten. In 1926 trad het Turkse Burgerlijk Wetboek in werking, opgesteld naar het voorbeeld van het Zwitserse. Met deze wet werd polygamie verboden, en vrouwen kregen het recht om echtscheiding aan te vragen. In 1928 werd de zin 'De godsdienst van de staat is de islam' uit de grondwet geschrapt. Al deze veranderingen werden in minder dan vijf jaar doorgevoerd.

Ocak 1923'te Lozan'da imzalanan bir sözleşmeyle Türkiye ile Yunanistan arasında zorunlu nüfus mübadelesi kararlaştırıldı. Yaklaşık 1,2 milyon Ortodoks Hristiyan Türkiye'den Yunanistan'a, 400.000 kadar Müslüman da Yunanistan'dan Türkiye'ye göç etmek zorunda kaldı. Mübadelede dil ya da köken değil, din esas alındı. İstanbul Rumları ile Batı Trakya Müslümanları ise mübadelenin dışında tutuldu.

Met een overeenkomst die in januari 1923 in Lausanne werd getekend, spraken Turkije en Griekenland een gedwongen bevolkingsuitwisseling af. Ongeveer 1,2 miljoen orthodoxe christenen moesten Turkije verlaten voor Griekenland, en zo'n 400.000 moslims Griekenland voor Turkije. Bepalend was niet de taal of de afkomst, maar de godsdienst. De Grieken van Istanbul en de moslims van West-Thracië vielen buiten de uitwisseling.

Mübadele, kuşaklar boyunca aynı topraklarda yaşamış insanları yurtlarından kopardı. Kapadokya'nın Türkçe konuşan Ortodoks Karamanlıları Yunanistan'a, Rumca konuşan Girit Müslümanları ise Türkiye'ye gönderildi. Pek çok aile evini, tarlasını ve yakınlarının mezarlarını geride bıraktı. Mübadillerin anıları, bugün hem Türkiye'de hem de Yunanistan'da kitaplara, şarkılara ve filmlere konu olur.

De uitwisseling rukte mensen los die al generaties lang op dezelfde grond woonden. De Turkssprekende orthodoxe Karamanlides uit Cappadocië werden naar Griekenland gestuurd, de Griekssprekende moslims van Kreta naar Turkije. Veel families lieten hun huis, hun akkers en de graven van hun dierbaren achter. De herinneringen van de uitgewisselde bevolking zijn vandaag zowel in Turkije als in Griekenland het onderwerp van boeken, liederen en films.

Cumhuriyetin kuruluşu, tarihçilerin bugün de tartıştığı bir miras bırakmıştır. Bir yanda hızlı modernleşme reformları, uluslararası alanda tanınan bağımsız bir devlet ve kadın hakları alanında erken atılmış adımlar bulunur. Öte yanda ise zorunlu nüfus hareketleri, farklı etnik ve dinî topluluklara yönelik politikalar ve uzun süren tek parti yönetimi sıkça eleştirilir.

De stichting van de republiek liet een erfenis na waarover historici nog altijd discussiëren. Aan de ene kant staan snelle moderniseringshervormingen, een internationaal erkende onafhankelijke staat en vroege stappen op het gebied van vrouwenrechten. Aan de andere kant worden de gedwongen bevolkingsverplaatsingen, het beleid tegenover verschillende etnische en religieuze gemeenschappen en de lange periode van eenpartijbewind vaak bekritiseerd.

Laiklik, millî egemenlik ve Batı'ya yönelme, on yıllar boyunca Türk siyasetinin ana eksenini oluşturdu. Türkiye 1946'da çok partili hayata geçti, 1952'de NATO'ya katıldı ve 1987'de Avrupa Topluluğu'na üyelik başvurusunda bulundu. 1923'te savaştan yeni çıkmış yoksul bir tarım ülkesi olan Türkiye, sonraki on yıllarda sanayisi ve şehirleri hızla büyüyen bir ülkeye dönüştü.

Secularisme, nationale soevereiniteit en de oriëntatie op het Westen vormden decennialang de hoofdas van de Turkse politiek. Turkije stapte in 1946 over op een meerpartijenstelsel, trad in 1952 toe tot de NAVO en vroeg in 1987 het lidmaatschap van de Europese Gemeenschap aan. In 1923 was Turkije een arm landbouwland dat net uit een oorlog kwam; in de decennia daarna groeide het uit tot een land met een snel groeiende industrie en snel groeiende steden.

1923'te yalnızca yeni bir devlet değil, yeni bir düşünce biçimi de doğdu. Osmanlı'nın çöküşünün ardından yeni Türkiye, gelenekle modernlik arasındaki gerilimin içinde şekillendi. Bu süreç ne yalnızca bir zafer ne de yalnızca bir yıkım hikâyesiydi; içinde hem büyük bir değişim isteği hem de derin acılar vardı.

In 1923 werd niet alleen een nieuwe staat geboren, maar ook een nieuwe manier van denken. Na de ineenstorting van het Ottomaanse Rijk kreeg het nieuwe Turkije vorm in de spanning tussen traditie en moderniteit. Dit proces was niet alleen een verhaal van overwinning en ook niet alleen een van verwoesting; het bevatte zowel een sterke wil tot verandering als diep leed.

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu, bir imparatorluğun dağılıp yerine bir ulus devletin kurulmasının en iyi bilinen örneklerinden biridir. 1923'te başlayan değişim, birkaç yıl içinde ülkenin yazısından takvimine kadar pek çok şeyi yeniden biçimlendirdi.

De stichting van de Republiek Turkije is een van de bekendste voorbeelden van een rijk dat uiteenvalt en een natiestaat die in zijn plaats wordt gesticht. De verandering die in 1923 begon, gaf binnen enkele jaren veel een nieuwe vorm, van het schrift van het land tot zijn kalender.