Türk Müziği ve Dansı

Türk müziğinin geçmişi çok eskilere uzanır. Orta Asya'da kopuz çalan ozanlar, Osmanlı sarayında makamlarla eser besteleyenler, Anadolu köylerinde bağlamayla türkü söyleyen âşıklar ve bugünün pop yıldızları aynı uzun hikâyenin parçalarıdır.

De Turkse muziek heeft een heel lange geschiedenis. De barden die in Centraal-Azië de kopuz bespeelden, de componisten die aan het Ottomaanse hof werken in de makams schreven, de âşıks die in Anatolische dorpen volksliederen zongen bij de bağlama en de popsterren van nu horen allemaal bij hetzelfde lange verhaal.

Türkiye'de müzik hiçbir zaman yalnızca bir eğlence aracı olmamıştır. Düğünlerde davul zurna çalınır, askere giden gençler türkülerle uğurlanır, bayramlarda halay çekilir, ölenlerin ardından ağıt yakılır. Bir türkü, çoğu zaman bir yörenin acısını, sevincini ve özlemini anlatır.

In Turkije is muziek nooit alleen vermaak geweest. Op bruiloften spelen davul en zurna (trom en schalmei), jongens die in militaire dienst gaan worden met volksliederen uitgezwaaid, op feestdagen wordt de halay gedanst en voor de doden worden klaagzangen gezongen. Een türkü, een volkslied, vertelt vaak over de pijn, de vreugde en het verlangen van een streek.

Türk müziğinin köklerinden biri, Orta Asya'daki ozan geleneğidir. Dede Korkut hikâyelerinde boyların toplantılarında ve düğünlerinde kopuz çalıp hikâye anlatan bilge ozan, Dede Korkut'un kendisidir. Bu gelenek Anadolu'da "âşık" denen gezgin şair-müzisyenlerle sürdü. Âşıklar köy köy dolaşır, sazlarını çalarak destanlar, aşk şiirleri ve haksızlığa karşı dizeler söylerdi. Âşık, hem müzisyen hem şair hem de hikâye anlatıcısıydı.

Een van de wortels van de Turkse muziek is de bardentraditie (ozan) van Centraal-Azië. In het Boek van Dede Korkut is de wijze bard die op de bijeenkomsten en bruiloften van de stammen de kopuz bespeelt en verhalen vertelt Dede Korkut zelf. In Anatolië leefde de traditie voort in rondtrekkende dichter-muzikanten die âşıks heten. Ze trokken van dorp naar dorp, bespeelden de saz en zongen heldendichten, liefdesgedichten en verzen tegen onrecht. Een âşık was muzikant, dichter en verteller tegelijk.

Bu geleneğin en büyük adlarından biri, 16. yüzyılda yaşamış olan Pir Sultan Abdal'dır. Haksızlığa karşı çıkan ve insan sevgisini anlatan deyişleri bugün de söylenir. 20. yüzyılda ise Âşık Veysel, ülkenin dört bir yanında tanınan bir halk ozanı oldu. Yedi yaşında çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybeden Veysel, sazı ve "Uzun İnce Bir Yoldayım" gibi türküleriyle Anadolu'nun sesi hâline geldi.

Een van de grootste namen van deze traditie is Pir Sultan Abdal, die in de 16e eeuw leefde. Zijn liederen, die zich keren tegen onrecht en spreken over liefde voor de mens, worden nog steeds gezongen. In de 20e eeuw werd Âşık Veysel een volksdichter die in het hele land bekend was. Veysel verloor op zevenjarige leeftijd door de pokken zijn gezichtsvermogen, maar met zijn saz en liederen als 'Uzun İnce Bir Yoldayım' ('Ik ben op een lange, smalle weg') werd hij de stem van Anatolië.

Türk halk müziğinin en tanınan çalgısı, halk arasında saz da denen bağlamadır. Uzun saplı ve telli bir çalgı olan bağlama, her yörede biraz farklı boyda yapılır ve farklı biçimde akort edilir. Genellikle mızrapla çalınır. Tellere parmaklarla vurularak çalınan tekniğe ise "şelpe" adı verilir.

Het bekendste instrument van de Turkse volksmuziek is de bağlama, in de volksmond ook saz genoemd. Deze luit met lange hals wordt in elke streek in een iets andere maat gebouwd en anders gestemd. Meestal wordt hij met een plectrum bespeeld. De techniek waarbij je met de vingers op de snaren slaat, heet şelpe.

Ney, kamıştan yapılan üflemeli bir çalgıdır. Tasavvuf müziğinde neyin ayrı bir yeri vardır; Mevlânâ'nın Mesnevi'si de neyin ayrılıktan yakınmasıyla başlar. Düğün ve bayramlarda açık havada çalınan davul ile zurna ise birbirinden ayrılmayan bir ikilidir. Ud, kanun, kemençe ve tanbur, klasik Türk müziğinin temel çalgıları arasındadır. Karadeniz'de ise kemençe denince küçük, üç telli Karadeniz kemençesi akla gelir.

De ney is een blaasinstrument van riet. In de soefimuziek neemt hij een bijzondere plaats in; de Masnavi van Rumi begint zelfs met de klacht van de ney over de scheiding. Davul en zurna, die op bruiloften en feesten buiten worden gespeeld, zijn een onafscheidelijk paar. De oud, de kanun, de kemençe en de tanbur behoren tot de belangrijkste instrumenten van de klassieke Turkse muziek. Aan de Zwarte Zee denkt men bij kemençe echter aan de kleine driesnarige Zwarte Zee-kemençe.

Osmanlı sarayında gelişen müziğe bugün "klasik Türk müziği" ya da "Türk sanat müziği" denir. Bu müzik, makamlara dayanır. Makam, Batı müziğindeki gamdan daha kapsamlıdır; hangi seslerin kullanılacağını, ezginin nereden başlayıp nasıl ilerleyeceğini ve nerede duracağını da belirler. Rast, hicaz, uşşak ve saba, en bilinen makamlardandır. Her makamın kendine özgü bir havası vardır.

De muziek die aan het Ottomaanse hof ontstond, heet nu 'klassieke Turkse muziek' of 'Turkse kunstmuziek'. Ze is gebaseerd op makams. Een makam is meer dan een toonladder in de westerse muziek: het bepaalt ook welke tonen worden gebruikt, waar de melodie begint, hoe ze verloopt en waar ze tot rust komt. Rast, hicaz, uşşak en saba behoren tot de bekendste makams. Elke makam heeft een eigen sfeer.

Mehter, Osmanlı ordusunun askerî bandosudur. Dünyanın en eski askerî bandolarından biri olarak kabul edilir. Mehter takımında davul, zurna, boru, zil, kös ve nakkare bulunurdu. Seferlerde, törenlerde ve zafer kutlamalarında çalan mehterin sesi Avrupa'yı da etkiledi. Mozart'ın ünlü "Türk Marşı" ile Beethoven'ın 9. Senfoni'sinin son bölümünde büyük davul, zil ve üçgenle çalınan marş, bu "Türk tarzı"nın bilinen örnekleridir.

De mehter was de militaire kapel van het Ottomaanse leger. Hij geldt als een van de oudste militaire kapellen ter wereld. Een mehterkapel had davul, zurna, trompet, bekkens, kös (grote keteltrommels) en nakkare (kleine keteltrommels). Het geluid ervan, dat klonk bij veldtochten, ceremonies en overwinningsfeesten, beïnvloedde ook Europa. Mozarts beroemde 'Turkse mars' en de mars met grote trom, bekkens en triangel in het laatste deel van Beethovens Negende Symfonie zijn bekende voorbeelden van deze 'Turkse stijl'.

Anadolu'da halk danslarına genellikle "oyun" denir. Her yörenin kendine özgü oyunları, ritimleri ve kıyafetleri vardır. Düğünlerde, bayramlarda ve hasat sonunda oynanan bu oyunlar, yüzyıllardır kuşaktan kuşağa aktarılır.

In Anatolië worden volksdansen meestal oyun genoemd (letterlijk 'spel'). Elke streek heeft eigen dansen, ritmes en klederdrachten. Deze dansen, die op bruiloften, feestdagen en na de oogst worden gedanst, gaan al eeuwen van generatie op generatie over.

Karadeniz'in horonu, hızlı temposu ve titreyen omuzlarıyla hemen tanınır. Oyuncular omuz omuza ya da kol kola dizilir; kemençenin sesiyle hep birlikte titrer, sıçrar, öne ve arkaya gider. Ege'nin zeybeği ise ağır ve görkemli figürleriyle efelerin cesaretini ve gururunu yansıtır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da halay, Trakya'da karşılama, Silifke'de ise tahta kaşıklarla oynanan kaşık oyunları sevilir.

De horon van de Zwarte Zee herken je meteen aan het snelle tempo en de trillende schouders. De dansers staan schouder aan schouder of arm in arm en trillen, springen en bewegen samen naar voren en naar achteren op de klanken van de kemençe. De zeybek van de Egeïsche kust drukt met zijn trage, statige figuren de moed en trots uit van de efes, de legendarische volkshelden van de streek. In Oost- en Zuidoost-Anatolië houdt men van de halay, in Thracië van de karşılama en in Silifke van de lepeldansen met houten lepels.

Türk müziğinin en derin kollarından biri tasavvuf müziğidir. Mevlevîlerin sema töreninde müzik, hareket ve ibadet bir araya gelir. Beyaz tennurelerini giyen semazenler ney, kudüm ve tanburun eşliğinde dönmeye başlar. Sağ ellerinin avucu göğe, sol ellerininki yere bakar; bu duruş, Tanrı'dan alınan rahmetin insanlara aktarılmasını simgeler.

Een van de diepste takken van de Turkse muziek is de soefimuziek. In de sema-ceremonie van de mevlevi's komen muziek, beweging en gebed samen. In hun witte tennures (lange rokken) beginnen de semazens te draaien op de klanken van de ney, de kudüm (kleine keteltrommels) en de tanbur. De rechterhandpalm is naar de hemel gericht, de linker naar de aarde; deze houding staat voor de genade die van God wordt ontvangen en aan de mensen wordt doorgegeven.

Mevlevî sema töreni, 2008'de UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı. Konya'da her yıl 10 ile 17 Aralık arasında Mevlânâ'yı anma törenleri düzenlenir; bu törenlere dünyanın dört bir yanından ziyaretçi gelir. Mevlânâ'nın öldüğü 17 Aralık gecesi, "düğün gecesi" anlamına gelen "Şeb-i Arûs" adıyla anılır. İlahiler ve Mevlevî ayinleri bugün de konserlerde ve törenlerde seslendirilir.

In 2008 zette UNESCO de sema-ceremonie van de mevlevi's op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. Elk jaar worden van 10 tot 17 december in Konya herdenkingen voor Mevlana (Rumi) gehouden, die bezoekers van over de hele wereld trekken. De nacht van 17 december, waarin Mevlana stierf, heet Şeb-i Arus, 'huwelijksnacht'. Hymnen (ilahi) en mevlevi-ceremoniële werken worden nog steeds uitgevoerd tijdens concerten en ceremonies.

1950'lerden itibaren Türkiye'de köyden kente büyük bir göç başladı. İstanbul, Ankara ve İzmir'in kenar mahallelerine yerleşen milyonlarca insan ne tam anlamıyla şehirli olabildi ne de köydeki eski hayatına dönebildi. Bu arada kalmışlığın acısı en çok arabesk müzikte dile geldi.

Vanaf de jaren vijftig begon in Turkije een grote trek van het platteland naar de steden. De miljoenen mensen die zich aan de randen van Istanbul, Ankara en İzmir vestigden, werden nooit echt stedelingen, maar konden ook niet terug naar hun oude dorpsleven. De pijn van dat tussen twee werelden in staan klonk het sterkst door in de arabeskmuziek.

Arabesk, Mısır filmlerinin ve müziğinin etkisiyle doğdu; zamanla kendine özgü bir Türk türü hâline geldi. Bu şarkılarda kader, hasret, yoksulluk ve karşılıksız aşk anlatılır. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur ve İbrahim Tatlıses, türün en büyük adlarıdır. Arabesk, uzun yıllar devlet radyosu TRT'de pek yer bulamadı; ancak dolmuşlarda, kasetçalarlarda ve gazinolarda milyonlara ulaştı. Bugün Türkiye'de popüler müziğin vazgeçilmez bir parçasıdır.

Arabesk ontstond onder invloed van Egyptische films en muziek, maar werd na verloop van tijd een echt Turks genre. De liedjes gaan over het lot, verlangen, armoede en onbeantwoorde liefde. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur en İbrahim Tatlıses zijn de grootste namen van het genre. Jarenlang kreeg arabesk nauwelijks zendtijd op de staatsomroep TRT, maar in dolmuşes (deeltaxi's), op cassettespelers en in gazino's (muziekzalen) bereikte het miljoenen mensen. Tegenwoordig is het een onmisbaar deel van de Turkse popmuziek.

1960'larda Batı'daki rock müzikten etkilenen gençler, "Anadolu rock" adı verilen akımı başlattı. Bu müzisyenler elektro gitarı ve davulu, türkülerin ezgileriyle ve bağlamanın sesiyle buluşturdu. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray ve Moğollar, bu akımın öncüleri arasındadır.

In de jaren zestig begonnen jongeren die door westerse rock waren beïnvloed de stroming die 'Anatolische rock' wordt genoemd. Deze muzikanten brachten de elektrische gitaar en het drumstel samen met de melodieën van volksliederen en het geluid van de bağlama. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray en Moğollar behoren tot de pioniers van deze stroming.

Barış Manço, uzun saçları, bıyığı ve parmaklarındaki iri yüzükleriyle hemen tanınırdı. Türküleri rock düzenlemeleriyle seslendirdi; daha sonra "7'den 77'ye" adlı televizyon programıyla çocukların ve büyüklerin sevgilisi oldu. 1990'lardan itibaren Türk pop müziği büyük bir sektöre dönüştü. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan ve Mustafa Sandal bu dönemin yıldızlarıdır. Tarkan'ın 1997'de çıkan "Şımarık" şarkısı Avrupa'nın birçok ülkesinde listelere girdi. Şarkının sözlerini ve müziğini Sezen Aksu yazmıştı.

Barış Manço was meteen te herkennen aan zijn lange haar, zijn snor en de grote ringen aan zijn vingers. Hij bracht volksliederen in rockarrangementen en werd later met zijn tv-programma '7'den 77'ye' ('Van 7 tot 77') de lieveling van kinderen en volwassenen. Vanaf de jaren negentig groeide de Turkse pop uit tot een grote industrie. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan en Mustafa Sandal zijn de sterren van deze periode. Tarkans nummer 'Şımarık' ('Verwend') uit 1997 haalde in veel Europese landen de hitlijsten. Tekst en muziek waren van Sezen Aksu.

21. yüzyılda Türk müziğinde eski ile yeni sık sık buluşur. Bazı genç prodüktörler türküleri elektronik müzikle harmanlar, bazı sanatçılar ise Divan şiirini yeni düzenlemelerle seslendirir. Yurt dışında da Anadolu rock'a ilgi artmıştır. Amsterdam'da kurulan Altın Gün grubu, eski Türk şarkılarını yeniden yorumlayarak geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.

In de Turkse muziek van de 21e eeuw komen oud en nieuw vaak samen. Sommige jonge producers mengen volksliederen met elektronische muziek, terwijl sommige artiesten klassieke Ottomaanse (divan)poëzie in nieuwe arrangementen brengen. Ook in het buitenland is de belangstelling voor Anatolische rock gegroeid. De in Amsterdam opgerichte band Altın Gün heeft met nieuwe versies van oude Turkse liedjes een groot publiek bereikt.

Müzik platformları sayesinde Türk şarkıcılar bugün dünyanın her yerindeki dinleyicilere ulaşabilir. Orta Doğu'dan Latin Amerika'ya kadar izlenen Türk dizileri de dizi müziklerini tanıttı. Bugün Türkiye'de alternatif rock'tan hip-hop'a, elektronik müzikten caza kadar pek çok tür yan yana yaşar; müzisyenler de bu türleri kendi gelenekleriyle harmanlar.

Dankzij streamingplatforms kunnen Turkse zangers nu luisteraars over de hele wereld bereiken. Turkse tv-series, die van het Midden-Oosten tot Latijns-Amerika worden bekeken, hebben ook hun muziek bekend gemaakt. In Turkije bestaan nu veel genres naast elkaar, van alternatieve rock tot hiphop en van elektronische muziek tot jazz, en muzikanten mengen ze met hun eigen tradities.

Türk müziği ve dansları, bu toprakların tarihini ve insanlarını en iyi anlatan sanatlar arasındadır. Bir türküde Anadolu köylerinin hasreti, sema töreninde dervişlerin duası, horonda Karadeniz'in coşkusu, zeybekte ise efelerin gururu yaşar.

Turkse muziek en dans behoren tot de kunsten die de geschiedenis van dit land en zijn mensen het best vertellen. In een türkü leeft het verlangen van de Anatolische dorpen voort, in de sema het gebed van de derwisjen, in de horon de uitbundigheid van de Zwarte Zee en in de zeybek de trots van de efes.

Müzik, Türkçe öğrenenler için de çok iyi bir yardımcıdır. Şarkılar, kelimeleri ve kalıpları tekrar tekrar kulağa getirir; sözleri anlamaya çalışmak da dinlediğini anlama becerisini geliştirir. Pek çok öğrenci, sevdiği bir türkünün sözlerini anladığı gün o şarkıyı sanki ilk kez dinliyormuş gibi hisseder.

Ook voor wie Turks leert, is muziek een grote hulp. Liedjes brengen woorden en zinspatronen steeds weer onder de aandacht, en proberen de tekst te begrijpen verbetert de luistervaardigheid. Veel leerlingen hebben op de dag dat ze de tekst van een geliefd volkslied eindelijk begrijpen, het gevoel dat ze het voor het eerst horen.