Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Mirası

Osmanlı İmparatorluğu, dünya tarihinin en uzun ömürlü devletlerinden biridir. 1300 yılı civarında küçük bir Anadolu beyliği olarak ortaya çıkmış ve 1922'ye kadar, yani altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalmıştır. En güçlü döneminde toprakları üç kıtaya yayılıyor, Budapeşte'den Bağdat'a, Kırım'dan Cezayir'e kadar uzanıyordu.

Het Ottomaanse Rijk is een van de langstlevende staten uit de wereldgeschiedenis. Het ontstond rond 1300 als een klein Anatolisch vorstendom en bleef bestaan tot 1922, dus meer dan zeshonderd jaar. Op het hoogtepunt van zijn macht strekte het zich uit over drie werelddelen, van Boedapest tot Bagdad en van de Krim tot Algiers.

Osmanlı mirası yalnızca fetihlerle ölçülemez. Devletin yönetim düzeni, hukuku, camileri, çarşıları ve farklı dinlerden insanları bir arada yaşatan toplum yapısı da bu mirasın bir parçasıdır. Bugünkü Türkiye'nin, Balkanlar'ın ve Orta Doğu'nun pek çok özelliği bu geçmişe dayanır.

De Ottomaanse erfenis valt niet alleen af te meten aan veroveringen. Ook het bestuurssysteem van de staat, het recht, de moskeeën, de bazaars en een samenleving waarin mensen van verschillende godsdiensten samen konden leven, horen bij die erfenis. Veel kenmerken van het huidige Turkije, de Balkan en het Midden-Oosten gaan terug op dit verleden.

Osmanlı Devleti, 13. yüzyılın sonunda Anadolu'nun kuzeybatısında, Söğüt çevresinde kuruldu. Osman Gazi'nin yönetimindeki bu küçük beylik, komşu Türk beylikleri ve Bizans'ın zayıflayan sınır kaleleriyle savaşarak büyüdü. Osmanlılar yalnızca kılıç gücüyle yayılmadı; fethettikleri yerlerde halka iyi davrandılar ve yerel ileri gelenleri kendi saflarına çektiler.

De Ottomaanse staat werd aan het eind van de 13e eeuw gesticht in het noordwesten van Anatolië, rond Söğüt. Onder leiding van Osman Gazi groeide dit kleine vorstendom door te strijden tegen naburige Turkse vorstendommen en de verzwakte Byzantijnse grensforten. De Ottomanen breidden zich niet alleen met het zwaard uit; ze behandelden de bevolking van de veroverde gebieden goed en wonnen de plaatselijke notabelen voor zich.

Osman Gazi'nin oğlu Orhan Bey, 1326'da Bursa'yı aldı ve bu şehir beyliğin ilk başkenti oldu. Ardından 1331'de İznik, 1337'de ise İzmit fethedildi; Bizans böylece bu bölgedeki son büyük şehirlerini de kaybetti. Osmanlılar, 1354'te Gelibolu'yu alarak Avrupa'ya geçti. Bu adım, devletin geleceğini belirleyen gelişmelerden biri oldu.

Orhan Bey, de zoon van Osman Gazi, nam in 1326 Bursa in, dat de eerste hoofdstad van het vorstendom werd. Daarna werden in 1331 Iznik (Nicaea) en in 1337 Izmit (Nicomedia) veroverd; zo verloor Byzantium ook zijn laatste grote steden in de regio. Met de inname van Gallipoli in 1354 staken de Ottomanen over naar Europa. Die stap was een van de ontwikkelingen die de toekomst van de staat bepaalden.

29 Mayıs 1453, dünya tarihinin dönüm noktalarından biridir. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed'in ordusu, 53 gün süren kuşatmanın ardından Konstantinopolis'i aldı. Bin yılı aşkın bir süre Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti olan şehir, artık Osmanlıların elindeydi. Bazı tarihçiler bu olayı Orta Çağ'ın sonu olarak kabul eder.

29 mei 1453 is een van de keerpunten van de wereldgeschiedenis. Na een beleg van 53 dagen nam het leger van de 21-jarige sultan Mehmet II Constantinopel in. De stad die ruim duizend jaar de hoofdstad van het Oost-Romeinse Rijk was geweest, was nu in Ottomaanse handen. Sommige historici zien deze gebeurtenis als het einde van de middeleeuwen.

II. Mehmed, şehri yıkmak yerine yeniden canlandırmayı seçti. İstanbul imparatorluğun yeni başkenti oldu; sultan, Anadolu'dan ve Balkanlar'dan getirdiği Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileleri şehre yerleştirdi. Ayasofya camiye çevrildi, ancak Rum Ortodoks Patrikhanesi şehirde kaldı ve 1454'te Gennadios patrik seçildi. II. Mehmed, tarihe "Fatih" unvanıyla geçti.

Mehmet II koos ervoor de stad nieuw leven in te blazen in plaats van haar te verwoesten. Istanbul werd de nieuwe hoofdstad van het rijk; de sultan vestigde er islamitische, christelijke en joodse families die hij uit Anatolië en de Balkan liet overkomen. De Hagia Sophia werd een moskee, maar het Grieks-orthodoxe patriarchaat bleef in de stad, en in 1454 werd Gennadios tot patriarch gekozen. Mehmet II ging de geschiedenis in met de bijnaam 'de Veroveraar'.

Osmanlı tarihinin en parlak dönemi, genellikle Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanat yılları olarak kabul edilir. Batı'da "Muhteşem Süleyman" adıyla tanınan sultan, 1520'den 1566'ya kadar tam 46 yıl tahtta kaldı. 1526'da Mohaç Meydan Muharebesi'ni kazandı; 1529'da Viyana'yı kuşattı, ancak şehri alamadı. Bağdat ve Kuzey Afrika kıyılarının bir bölümü de onun döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.

De regering van Süleyman, die de Turken 'de Wetgever' noemen, geldt doorgaans als de glansrijkste periode in de Ottomaanse geschiedenis. De sultan, in het Westen bekend als 'Süleyman de Prachtlievende', zat van 1520 tot 1566 op de troon, maar liefst 46 jaar. In 1526 won hij de Slag bij Mohács; in 1529 belegerde hij Wenen, maar hij kon de stad niet innemen. Ook Bagdad en een deel van de Noord-Afrikaanse kust kwamen in zijn tijd onder Ottomaans gezag.

Kanuni'nin mirası savaşlarla sınırlı değildir. Onun döneminde hazırlanan kanunnameler, yönetim ve vergi düzenini yeniden belirledi; "Kanuni" lakabı da buradan gelir. Mimar Sinan, İstanbul'daki Süleymaniye Camii'ni bu dönemde, 1550 ile 1557 yılları arasında inşa etti. Süleyman, aynı zamanda "Muhibbi" mahlasıyla şiirler yazan bir şairdi.

De erfenis van Süleyman beperkt zich niet tot oorlogen. De wetboeken die onder zijn bewind werden opgesteld, gaven bestuur en belastingen een nieuwe vorm; daar komt ook zijn bijnaam 'de Wetgever' vandaan. In deze periode, tussen 1550 en 1557, bouwde Mimar Sinan de Süleymaniyemoskee in Istanbul. Süleyman was bovendien een dichter die verzen schreef onder het pseudoniem 'Muhibbi'.

Osmanlılar, bu kadar geniş ve çeşitli toprakları yönetmek için ayrıntılı bir düzen kurdu. Merkezde padişah, sadrazam ve devletin önemli işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Hümayun bulunuyordu. Taşrada ise beylerbeyleri ve sancakbeyleri, yönetimi padişah adına yürütürdü. Bu düzen, yerel geleneklere de belli ölçüde yer bırakırdı.

Om zulke uitgestrekte en uiteenlopende gebieden te besturen, bouwden de Ottomanen een gedetailleerd systeem op. In het centrum stonden de sultan, de grootvizier en de Keizerlijke Divan, waar de belangrijke staatszaken werden besproken. In de provincies voerden beylerbeys en sandjakbeys het bestuur namens de sultan. Dit systeem liet ook enige ruimte voor plaatselijke gewoonten.

Devşirme sistemi, Osmanlı yönetiminin en dikkat çekici uygulamalarından biriydi. Balkanlar'daki Hristiyan ailelerden alınan erkek çocuklar Müslüman olarak yetiştirilir, eğitimlerinin ardından yeniçeri ocağına ya da saraya verilirdi. Bu uygulama çocukları ailelerinden koparıyordu; ancak yetenekli olanlar devletin en yüksek makamlarına kadar yükselebiliyordu. Ünlü sadrazam Sokullu Mehmed Paşa da bir devşirmeydi.

De devşirme was een van de opvallendste praktijken van het Ottomaanse bestuur. Jongens uit christelijke families op de Balkan werden als moslim opgevoed en na hun opleiding ingedeeld bij de janitsaren of aan het hof. Deze praktijk rukte kinderen los van hun families, maar de bekwaamsten konden opklimmen tot de hoogste staatsambten. Ook de beroemde grootvizier Sokollu Mehmet Pasja was via de devşirme in dienst gekomen.

Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler yüzyıllar boyunca aynı devletin çatısı altında yaşadı. Bunu mümkün kılan düzenlerden birine bugün "millet sistemi" adı verilir. Her dinî topluluk, eğitim, evlilik ve miras gibi işlerini kendi din adamları ve kurumları aracılığıyla yürütürdü.

In het Ottomaanse Rijk leefden moslims, christenen en joden eeuwenlang onder het dak van dezelfde staat. Een van de regelingen die dat mogelijk maakten, heet tegenwoordig het 'milletsysteem'. Elke geloofsgemeenschap regelde zaken als onderwijs, huwelijk en erfenis via haar eigen geestelijken en instellingen.

Rum Ortodokslar ve Ermeniler kendi patrikleri, Yahudiler ise hahambaşı aracılığıyla devlete bağlıydı. Gayrimüslimler cizye adı verilen ek bir vergi öder ve bazı haklardan yararlanamazdı; dolayısıyla bugünkü anlamda bir eşitlikten söz edilemez. Yine de Avrupa'da din savaşlarının sürdüğü bir çağda farklı inançlar bu topraklarda yan yana yaşayabildi. 1492'de İspanya'dan sürülen Yahudilerin bir kısmı da Osmanlı topraklarına yerleşti.

Grieks-orthodoxen en Armeniërs waren via hun patriarchen met de staat verbonden, joden via hun opperrabbijn. Niet-moslims betaalden een extra belasting, de djizja, en genoten bepaalde rechten niet; van gelijkheid in de huidige zin kan dus geen sprake zijn. Toch konden verschillende geloven in deze gebieden naast elkaar leven, in een tijd waarin in Europa godsdienstoorlogen woedden. Een deel van de joden die in 1492 uit Spanje waren verdreven, vestigde zich eveneens in het Ottomaanse Rijk.

Osmanlı İmparatorluğu, Doğu ile Batı arasındaki büyük ticaret yollarının üzerinde bulunuyordu. Asya'dan Avrupa'ya taşınan ipek ve baharat, Osmanlı limanlarından ve kervan yollarından geçerdi. İstanbul, Bursa, Halep, Selanik ve Kahire, tüccarların ve zanaatkârların buluştuğu büyük ticaret merkezleriydi.

Het Ottomaanse Rijk lag op de grote handelsroutes tussen Oost en West. Zijde en specerijen die van Azië naar Europa werden vervoerd, kwamen door Ottomaanse havens en over karavaanroutes. Istanbul, Bursa, Aleppo, Thessaloniki en Caïro waren grote handelscentra waar kooplieden en ambachtslieden elkaar ontmoetten.

Ticaretin kalbi çarşılarda ve hanlarda atardı. II. Mehmed döneminde temeli atılan Kapalıçarşı ile 17. yüzyılda yapılan Mısır Çarşısı yalnızca alışveriş yerleri değildi; haberler ve fikirler de buralarda dolaşırdı. Ancak Portekizli denizci Vasco da Gama'nın 1498'de Afrika'nın güneyini dolaşarak Hindistan'a ulaşmasının ardından baharat ticaretinin bir kısmı zamanla okyanus yollarına kaydı.

Het hart van de handel klopte in de bazaars en karavanserais. De Grote Bazaar, begonnen in de tijd van Mehmet II, en de Egyptische Bazaar, gebouwd in de 17e eeuw, waren niet alleen plekken om inkopen te doen; ook nieuws en ideeën deden er de ronde. Maar nadat de Portugese zeevaarder Vasco da Gama in 1498 rond de zuidpunt van Afrika was gevaren en India had bereikt, verschoof een deel van de specerijenhandel geleidelijk naar de oceaanroutes.

İmparatorluğun gücü, en açık biçimde mimarisinde görülür. Osmanlı mimarları Selçuklu ve Bizans mirasından yararlanmış, zamanla kendilerine özgü bir üslup geliştirmiştir. Büyük merkezi kubbeler, ince uzun minareler, geniş avlular ve İznik çinileriyle süslenmiş iç mekânlar, bu üslubun en tanınmış özellikleridir.

De macht van het rijk komt het duidelijkst tot uiting in zijn architectuur. Ottomaanse bouwmeesters putten uit het Seltsjoekse en Byzantijnse erfgoed en ontwikkelden na verloop van tijd een eigen stijl. Grote centrale koepels, slanke minaretten, ruime binnenplaatsen en interieurs versierd met İzniktegels zijn de bekendste kenmerken van die stijl.

Bu geleneğin en büyük ustası Mimar Sinan'dır. Sinan, 1588'deki ölümüne kadar yarım asır boyunca saray mimarlarının başında kaldı. Kaynaklarda adı camiler, medreseler, hamamlar ve köprüler olmak üzere üç yüzü aşkın yapıyla birlikte anılır. Kendisi İstanbul'daki Şehzade Camii'ni "çıraklık", Süleymaniye'yi "kalfalık", Edirne'deki Selimiye'yi ise "ustalık" eseri olarak görürdü. Selimiye'nin kubbesi, çap bakımından Ayasofya'nınkiyle neredeyse aynıdır.

De grootste meester van deze traditie is Mimar Sinan. Tot zijn dood in 1588 stond hij een halve eeuw aan het hoofd van de hofarchitecten. De bronnen verbinden zijn naam met meer dan driehonderd gebouwen, waaronder moskeeën, madrasa's, badhuizen en bruggen. Zelf beschouwde hij de Şehzademoskee in Istanbul als zijn 'leerlingwerk', de Süleymaniye als zijn 'gezellenwerk' en de Selimiye in Edirne als zijn 'meesterwerk'. De koepel van de Selimiye heeft bijna precies dezelfde diameter als die van de Hagia Sophia.

17. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nun eski gücü azalmaya başladı. 1683'teki ikinci Viyana kuşatması bozgunla sonuçlandı. 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Macaristan'ın büyük bölümü elden çıktı. Avrupa'da gelişen bilim, yeni silahlar ve daha sonra Sanayi Devrimi, güç dengesini Batı'nın lehine çevirdi.

Vanaf de 17e eeuw begon de vroegere macht van het Ottomaanse Rijk af te nemen. Het tweede beleg van Wenen in 1683 eindigde in een zware nederlaag. Met de Vrede van Karlowitz, getekend in 1699, ging het grootste deel van Hongarije verloren. De opkomende wetenschap en nieuwe wapens in Europa, en later de Industriële Revolutie, verschoven het machtsevenwicht in het voordeel van het Westen.

İçeride ise merkezî otorite zayıfladı. Yeniçeriler zamanla siyasete karışan ve padişahları bile tahttan indirebilen bir güce dönüştü; II. Mahmud ocağı ancak 1826'da kaldırabildi. Taşrada yerel güçler büyüdü, uzun savaşlar da hazineyi boşalttı. 19. yüzyılın ortasında Rus Çarı I. Nikolay, imparatorluğu "hasta adam" olarak nitelendirdi ve bu ifade kısa sürede Avrupa'da yaygınlaştı.

In het binnenland verzwakte het centrale gezag. De janitsaren werden na verloop van tijd een macht die zich met de politiek bemoeide en zelfs sultans kon afzetten; pas in 1826 slaagde Mahmut II erin het korps op te heffen. In de provincies groeide de macht van plaatselijke heersers, en lange oorlogen maakten de schatkist leeg. Halverwege de 19e eeuw noemde de Russische tsaar Nicolaas I het rijk 'de zieke man', en die uitdrukking verspreidde zich al snel door Europa.

19. yüzyılda Osmanlı devlet adamları, imparatorluğu kurtarmanın yolunu Avrupa'dan alınan kurumlarda aradı. Sultan Abdülmecid döneminde, 3 Kasım 1839'da Gülhane Bahçesi'nde okunan Tanzimat Fermanı bu dönemin başlangıcı sayılır. Ferman, Müslüman olsun olmasın bütün tebaanın can ve mal güvenliğini devletin güvencesi altına aldı.

In de 19e eeuw zochten Ottomaanse staatslieden de redding van het rijk in instellingen die uit Europa werden overgenomen. Het Tanzimat-edict, dat op 3 november 1839 onder sultan Abdülmecid in het Gülhanepark werd voorgelezen, geldt als het begin van deze periode. Het edict stelde het leven en het bezit van alle onderdanen, moslim of niet, onder de bescherming van de staat.

Tanzimat döneminde hukuk, eğitim, ordu ve basın alanlarında büyük değişiklikler yapıldı. Fransız hukuku örnek alınarak yeni kanunlar hazırlandı, Mekteb-i Mülkiye gibi modern okullar açıldı ve Türkçe özel gazeteler yayımlanmaya başladı. 1876'da ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-i Esasi ilan edildi, ertesi yıl da ilk Osmanlı meclisi toplandı. Ancak II. Abdülhamid meclisi 1878'de kapattı; reformlar da imparatorluğun dağılmasını durduramadı.

Tijdens de Tanzimat werden grote veranderingen doorgevoerd in recht, onderwijs, leger en pers. Naar Frans voorbeeld werden nieuwe wetten opgesteld, moderne scholen zoals de Mekteb-i Mülkiye gingen open en particuliere Turkse kranten begonnen te verschijnen. In 1876 werd de eerste Ottomaanse grondwet, de Kanun-i Esasi, afgekondigd, en een jaar later kwam het eerste Ottomaanse parlement bijeen. Abdülhamit II sloot het parlement echter in 1878, en de hervormingen konden het uiteenvallen van het rijk niet tegenhouden.

İmparatorluğun sonunu Birinci Dünya Savaşı getirdi. Osmanlı Devleti, 1914'te Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yanında savaşa girdi. 1915'te Çanakkale'de büyük bir zafer kazandı, ancak savaşın sonunda yenik düştü. 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkesi imzalandı ve İstanbul işgal edildi. 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması imparatorluğun topraklarını paylaştırıyordu; ancak bu antlaşma hiçbir zaman uygulanmadı.

Het einde van het rijk kwam met de Eerste Wereldoorlog. De Ottomaanse staat ging in 1914 aan de zijde van Duitsland en Oostenrijk-Hongarije de oorlog in. In 1915 behaalde hij bij Gallipoli een grote overwinning, maar aan het eind van de oorlog werd hij verslagen. Op 30 oktober 1918 werd de wapenstilstand van Moudros getekend en werd Istanbul bezet. Het Verdrag van Sèvres, getekend in 1920, verdeelde het grondgebied van het rijk; dit verdrag werd echter nooit uitgevoerd.

Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Kurtuluş Savaşı, Anadolu'da yeni bir devletin yolunu açtı. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı ve son padişah VI. Mehmed Vahdeddin ülkeden ayrıldı. 1923'te Lozan Antlaşması imzalandı, ardından Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Osmanlı'nın izleri ise bugün Balkanlar'dan Orta Doğu'ya kadar dilde, mimaride, mutfakta ve ortak hafızada yaşamaya devam eder.

De Onafhankelijkheidsoorlog, gevoerd onder leiding van Mustafa Kemal Atatürk, maakte de weg vrij voor een nieuwe staat in Anatolië. Op 1 november 1922 werd het sultanaat afgeschaft en verliet de laatste sultan, Mehmet VI Vahdettin, het land. In 1923 werd het Verdrag van Lausanne getekend, waarna de Republiek Turkije werd uitgeroepen. De sporen van de Ottomanen leven vandaag echter voort van de Balkan tot het Midden-Oosten, in taal, architectuur, keuken en gedeelde herinnering.

Osmanlı tarihi, yalnızca bir devletin doğuşunun ve çöküşünün hikâyesi değildir. Bu imparatorlukta farklı dinlerden ve dillerden insanlar uzun süre aynı devletin çatısı altında yaşadı, güçlü kurumlar yüzyıllarca ayakta kaldı. Ancak devlet, zamanla değişen dünyaya ayak uydurmakta zorlandı.

De Ottomaanse geschiedenis is niet alleen het verhaal van de opkomst en ondergang van een staat. In dit rijk leefden mensen van verschillende godsdiensten en talen lange tijd onder het dak van dezelfde staat, en sterke instellingen bleven eeuwenlang overeind. Na verloop van tijd kon de staat echter steeds moeilijker gelijke tred houden met een veranderende wereld.

Bugünkü Türkiye'yi, Balkan ülkelerini ve Orta Doğu'nun haritasını anlamak için Osmanlı geçmişini bilmek gerekir. İstanbul'un siluetinden Saraybosna'nın çarşısına, Balkan ve Türk mutfaklarındaki ortak yemeklere kadar bu altı yüz yılın izleri hâlâ görülür.

Wie het huidige Turkije, de Balkanlanden en de kaart van het Midden-Oosten wil begrijpen, moet het Ottomaanse verleden kennen. Van de skyline van Istanbul tot de bazaar van Sarajevo en de gerechten die de Balkankeuken en de Turkse keuken gemeen hebben: de sporen van die zeshonderd jaar zijn nog altijd te zien.