Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Mirası

Osmanlı İmparatorluğu, dünya tarihinin en uzun ömürlü devletlerinden biridir. 1300 yılı civarında küçük bir Anadolu beyliği olarak ortaya çıkmış ve 1922'ye kadar, yani altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalmıştır. En güçlü döneminde toprakları üç kıtaya yayılıyor, Budapeşte'den Bağdat'a, Kırım'dan Cezayir'e kadar uzanıyordu.

L'Empire ottoman est l'un des États les plus durables de l'histoire mondiale. Né vers 1300 comme une petite principauté anatolienne, il s'est maintenu jusqu'en 1922, soit plus de six cents ans. À son apogée, son territoire s'étendait sur trois continents, de Budapest à Bagdad et de la Crimée à Alger.

Osmanlı mirası yalnızca fetihlerle ölçülemez. Devletin yönetim düzeni, hukuku, camileri, çarşıları ve farklı dinlerden insanları bir arada yaşatan toplum yapısı da bu mirasın bir parçasıdır. Bugünkü Türkiye'nin, Balkanlar'ın ve Orta Doğu'nun pek çok özelliği bu geçmişe dayanır.

L'héritage ottoman ne se mesure pas aux seules conquêtes. L'organisation administrative de l'État, son droit, ses mosquées, ses bazars et une société qui permettait à des gens de religions différentes de vivre ensemble font aussi partie de cet héritage. Bien des traits de la Turquie, des Balkans et du Moyen-Orient d'aujourd'hui remontent à ce passé.

Osmanlı Devleti, 13. yüzyılın sonunda Anadolu'nun kuzeybatısında, Söğüt çevresinde kuruldu. Osman Gazi'nin yönetimindeki bu küçük beylik, komşu Türk beylikleri ve Bizans'ın zayıflayan sınır kaleleriyle savaşarak büyüdü. Osmanlılar yalnızca kılıç gücüyle yayılmadı; fethettikleri yerlerde halka iyi davrandılar ve yerel ileri gelenleri kendi saflarına çektiler.

L'État ottoman fut fondé à la fin du XIIIe siècle dans le nord-ouest de l'Anatolie, autour de Söğüt. Sous la direction d'Osman Gazi, cette petite principauté grandit en combattant les principautés turques voisines et les forteresses frontalières d'un Empire byzantin affaibli. Les Ottomans ne s'étendirent pas seulement par l'épée ; ils traitèrent bien les populations des territoires conquis et rallièrent à leur cause les notables locaux.

Osman Gazi'nin oğlu Orhan Bey, 1326'da Bursa'yı aldı ve bu şehir beyliğin ilk başkenti oldu. Ardından 1331'de İznik, 1337'de ise İzmit fethedildi; Bizans böylece bu bölgedeki son büyük şehirlerini de kaybetti. Osmanlılar, 1354'te Gelibolu'yu alarak Avrupa'ya geçti. Bu adım, devletin geleceğini belirleyen gelişmelerden biri oldu.

Orhan Bey, fils d'Osman Gazi, prit Bursa en 1326, et la ville devint la première capitale de la principauté. Iznik (Nicée) fut ensuite conquise en 1331 et Izmit (Nicomédie) en 1337 ; Byzance perdit ainsi ses dernières grandes villes de la région. En prenant Gallipoli en 1354, les Ottomans passèrent en Europe. Ce pas fut l'un des événements qui déterminèrent l'avenir de l'État.

29 Mayıs 1453, dünya tarihinin dönüm noktalarından biridir. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed'in ordusu, 53 gün süren kuşatmanın ardından Konstantinopolis'i aldı. Bin yılı aşkın bir süre Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti olan şehir, artık Osmanlıların elindeydi. Bazı tarihçiler bu olayı Orta Çağ'ın sonu olarak kabul eder.

Le 29 mai 1453 est l'un des tournants de l'histoire mondiale. Après un siège de 53 jours, l'armée du sultan Mehmed II, alors âgé de 21 ans, prit Constantinople. La ville, capitale de l'Empire romain d'Orient pendant plus de mille ans, était désormais aux mains des Ottomans. Certains historiens considèrent cet événement comme la fin du Moyen Âge.

II. Mehmed, şehri yıkmak yerine yeniden canlandırmayı seçti. İstanbul imparatorluğun yeni başkenti oldu; sultan, Anadolu'dan ve Balkanlar'dan getirdiği Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileleri şehre yerleştirdi. Ayasofya camiye çevrildi, ancak Rum Ortodoks Patrikhanesi şehirde kaldı ve 1454'te Gennadios patrik seçildi. II. Mehmed, tarihe "Fatih" unvanıyla geçti.

Mehmed II choisit de faire revivre la ville plutôt que de la détruire. Istanbul devint la nouvelle capitale de l'empire ; le sultan y installa des familles musulmanes, chrétiennes et juives qu'il fit venir d'Anatolie et des Balkans. Sainte-Sophie fut transformée en mosquée, mais le patriarcat grec orthodoxe resta dans la ville, et Gennade fut élu patriarche en 1454. Mehmed II est entré dans l'histoire sous le nom de « Conquérant ».

Osmanlı tarihinin en parlak dönemi, genellikle Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanat yılları olarak kabul edilir. Batı'da "Muhteşem Süleyman" adıyla tanınan sultan, 1520'den 1566'ya kadar tam 46 yıl tahtta kaldı. 1526'da Mohaç Meydan Muharebesi'ni kazandı; 1529'da Viyana'yı kuşattı, ancak şehri alamadı. Bağdat ve Kuzey Afrika kıyılarının bir bölümü de onun döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.

Le règne de Soliman, que les Turcs appellent « le Législateur », est généralement considéré comme la période la plus brillante de l'histoire ottomane. Connu en Occident sous le nom de « Soliman le Magnifique », le sultan régna de 1520 à 1566, soit quarante-six ans. En 1526, il remporta la bataille de Mohács ; en 1529, il assiégea Vienne sans parvenir à la prendre. Bagdad et une partie des côtes d'Afrique du Nord passèrent aussi sous domination ottomane sous son règne.

Kanuni'nin mirası savaşlarla sınırlı değildir. Onun döneminde hazırlanan kanunnameler, yönetim ve vergi düzenini yeniden belirledi; "Kanuni" lakabı da buradan gelir. Mimar Sinan, İstanbul'daki Süleymaniye Camii'ni bu dönemde, 1550 ile 1557 yılları arasında inşa etti. Süleyman, aynı zamanda "Muhibbi" mahlasıyla şiirler yazan bir şairdi.

L'héritage de Soliman ne se limite pas aux guerres. Les codes de lois élaborés sous son règne réorganisèrent l'administration et la fiscalité ; c'est de là que vient son surnom de « Législateur ». À cette époque, entre 1550 et 1557, Mimar Sinan bâtit la mosquée Süleymaniye à Istanbul. Soliman était aussi un poète qui écrivait des vers sous le pseudonyme de « Muhibbi ».

Osmanlılar, bu kadar geniş ve çeşitli toprakları yönetmek için ayrıntılı bir düzen kurdu. Merkezde padişah, sadrazam ve devletin önemli işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Hümayun bulunuyordu. Taşrada ise beylerbeyleri ve sancakbeyleri, yönetimi padişah adına yürütürdü. Bu düzen, yerel geleneklere de belli ölçüde yer bırakırdı.

Pour gouverner des territoires aussi vastes et variés, les Ottomans mirent en place une organisation minutieuse. Au centre se trouvaient le sultan, le grand vizir et le Divan impérial, où l'on débattait des grandes affaires de l'État. Dans les provinces, les beylerbeys et les sandjakbeys administraient au nom du sultan. Ce système laissait aussi une certaine place aux coutumes locales.

Devşirme sistemi, Osmanlı yönetiminin en dikkat çekici uygulamalarından biriydi. Balkanlar'daki Hristiyan ailelerden alınan erkek çocuklar Müslüman olarak yetiştirilir, eğitimlerinin ardından yeniçeri ocağına ya da saraya verilirdi. Bu uygulama çocukları ailelerinden koparıyordu; ancak yetenekli olanlar devletin en yüksek makamlarına kadar yükselebiliyordu. Ünlü sadrazam Sokullu Mehmed Paşa da bir devşirmeydi.

Le devchirmé fut l'une des pratiques les plus marquantes du gouvernement ottoman. Des garçons enlevés à des familles chrétiennes des Balkans étaient élevés dans l'islam puis, une fois formés, affectés au corps des janissaires ou au palais. Cette pratique arrachait les enfants à leur famille, mais les plus doués pouvaient s'élever jusqu'aux plus hautes charges de l'État. Le célèbre grand vizir Sokollu Mehmed Pacha était lui-même issu du devchirmé.

Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler yüzyıllar boyunca aynı devletin çatısı altında yaşadı. Bunu mümkün kılan düzenlerden birine bugün "millet sistemi" adı verilir. Her dinî topluluk, eğitim, evlilik ve miras gibi işlerini kendi din adamları ve kurumları aracılığıyla yürütürdü.

Pendant des siècles, musulmans, chrétiens et juifs vécurent sous le toit d'un même État dans l'Empire ottoman. L'un des dispositifs qui le permettaient est aujourd'hui appelé « système des millets ». Chaque communauté religieuse gérait des questions comme l'éducation, le mariage et l'héritage par l'intermédiaire de son propre clergé et de ses propres institutions.

Rum Ortodokslar ve Ermeniler kendi patrikleri, Yahudiler ise hahambaşı aracılığıyla devlete bağlıydı. Gayrimüslimler cizye adı verilen ek bir vergi öder ve bazı haklardan yararlanamazdı; dolayısıyla bugünkü anlamda bir eşitlikten söz edilemez. Yine de Avrupa'da din savaşlarının sürdüğü bir çağda farklı inançlar bu topraklarda yan yana yaşayabildi. 1492'de İspanya'dan sürülen Yahudilerin bir kısmı da Osmanlı topraklarına yerleşti.

Les Grecs orthodoxes et les Arméniens étaient rattachés à l'État par leurs patriarches, les juifs par leur grand-rabbin. Les non-musulmans payaient un impôt supplémentaire appelé djizya et ne jouissaient pas de certains droits ; on ne peut donc pas parler d'égalité au sens actuel. Pourtant, à une époque où les guerres de Religion faisaient rage en Europe, différentes croyances purent coexister sur ces terres. Une partie des juifs expulsés d'Espagne en 1492 s'installa elle aussi dans l'Empire ottoman.

Osmanlı İmparatorluğu, Doğu ile Batı arasındaki büyük ticaret yollarının üzerinde bulunuyordu. Asya'dan Avrupa'ya taşınan ipek ve baharat, Osmanlı limanlarından ve kervan yollarından geçerdi. İstanbul, Bursa, Halep, Selanik ve Kahire, tüccarların ve zanaatkârların buluştuğu büyük ticaret merkezleriydi.

L'Empire ottoman se trouvait sur les grandes routes commerciales entre l'Orient et l'Occident. La soie et les épices acheminées d'Asie vers l'Europe passaient par les ports ottomans et les routes caravanières. Istanbul, Bursa, Alep, Thessalonique et Le Caire étaient de grands centres commerciaux où se rencontraient marchands et artisans.

Ticaretin kalbi çarşılarda ve hanlarda atardı. II. Mehmed döneminde temeli atılan Kapalıçarşı ile 17. yüzyılda yapılan Mısır Çarşısı yalnızca alışveriş yerleri değildi; haberler ve fikirler de buralarda dolaşırdı. Ancak Portekizli denizci Vasco da Gama'nın 1498'de Afrika'nın güneyini dolaşarak Hindistan'a ulaşmasının ardından baharat ticaretinin bir kısmı zamanla okyanus yollarına kaydı.

Le cœur du commerce battait dans les bazars et les caravansérails. Le Grand Bazar, dont la construction commença sous Mehmed II, et le Bazar égyptien, bâti au XVIIe siècle, n'étaient pas seulement des lieux d'achat ; les nouvelles et les idées y circulaient aussi. Mais après que le navigateur portugais Vasco de Gama eut contourné l'Afrique par le sud et atteint l'Inde en 1498, une partie du commerce des épices se déplaça peu à peu vers les routes océaniques.

İmparatorluğun gücü, en açık biçimde mimarisinde görülür. Osmanlı mimarları Selçuklu ve Bizans mirasından yararlanmış, zamanla kendilerine özgü bir üslup geliştirmiştir. Büyük merkezi kubbeler, ince uzun minareler, geniş avlular ve İznik çinileriyle süslenmiş iç mekânlar, bu üslubun en tanınmış özellikleridir.

C'est dans son architecture que la puissance de l'empire se voit le plus clairement. Les architectes ottomans puisèrent dans l'héritage seldjoukide et byzantin et créèrent peu à peu un style qui leur était propre. Grandes coupoles centrales, minarets élancés, vastes cours et intérieurs ornés de céramiques d'Iznik en sont les traits les plus connus.

Bu geleneğin en büyük ustası Mimar Sinan'dır. Sinan, 1588'deki ölümüne kadar yarım asır boyunca saray mimarlarının başında kaldı. Kaynaklarda adı camiler, medreseler, hamamlar ve köprüler olmak üzere üç yüzü aşkın yapıyla birlikte anılır. Kendisi İstanbul'daki Şehzade Camii'ni "çıraklık", Süleymaniye'yi "kalfalık", Edirne'deki Selimiye'yi ise "ustalık" eseri olarak görürdü. Selimiye'nin kubbesi, çap bakımından Ayasofya'nınkiyle neredeyse aynıdır.

Le plus grand maître de cette tradition est Mimar Sinan. Jusqu'à sa mort en 1588, il dirigea pendant un demi-siècle les architectes de la cour. Les sources associent son nom à plus de trois cents édifices, dont des mosquées, des médersas, des bains et des ponts. Lui-même considérait la mosquée Şehzade d'Istanbul comme son œuvre d'« apprenti », la Süleymaniye comme celle de « compagnon » et la Selimiye d'Edirne comme celle de « maître ». La coupole de la Selimiye a presque exactement le même diamètre que celle de Sainte-Sophie.

17. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nun eski gücü azalmaya başladı. 1683'teki ikinci Viyana kuşatması bozgunla sonuçlandı. 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Macaristan'ın büyük bölümü elden çıktı. Avrupa'da gelişen bilim, yeni silahlar ve daha sonra Sanayi Devrimi, güç dengesini Batı'nın lehine çevirdi.

À partir du XVIIe siècle, l'ancienne puissance de l'Empire ottoman commença à décliner. Le second siège de Vienne, en 1683, se termina par une déroute. Avec le traité de Karlowitz, signé en 1699, la plus grande partie de la Hongrie fut perdue. L'essor des sciences et les armes nouvelles en Europe, puis la révolution industrielle, firent pencher l'équilibre des forces en faveur de l'Occident.

İçeride ise merkezî otorite zayıfladı. Yeniçeriler zamanla siyasete karışan ve padişahları bile tahttan indirebilen bir güce dönüştü; II. Mahmud ocağı ancak 1826'da kaldırabildi. Taşrada yerel güçler büyüdü, uzun savaşlar da hazineyi boşalttı. 19. yüzyılın ortasında Rus Çarı I. Nikolay, imparatorluğu "hasta adam" olarak nitelendirdi ve bu ifade kısa sürede Avrupa'da yaygınlaştı.

À l'intérieur, l'autorité centrale s'affaiblit. Les janissaires devinrent peu à peu une force qui se mêlait de politique et pouvait même déposer des sultans ; Mahmud II ne parvint à supprimer leur corps qu'en 1826. Dans les provinces, des pouvoirs locaux grandirent, et de longues guerres vidèrent le trésor. Au milieu du XIXe siècle, le tsar Nicolas Ier qualifia l'empire d'« homme malade », et l'expression se répandit vite en Europe.

19. yüzyılda Osmanlı devlet adamları, imparatorluğu kurtarmanın yolunu Avrupa'dan alınan kurumlarda aradı. Sultan Abdülmecid döneminde, 3 Kasım 1839'da Gülhane Bahçesi'nde okunan Tanzimat Fermanı bu dönemin başlangıcı sayılır. Ferman, Müslüman olsun olmasın bütün tebaanın can ve mal güvenliğini devletin güvencesi altına aldı.

Au XIXe siècle, les hommes d'État ottomans cherchèrent à sauver l'empire grâce à des institutions empruntées à l'Europe. L'édit des Tanzimat, lu le 3 novembre 1839 dans le jardin de Gülhane sous le sultan Abdülmecid, est considéré comme le début de cette période. L'édit plaça sous la garantie de l'État la vie et les biens de tous les sujets, musulmans ou non.

Tanzimat döneminde hukuk, eğitim, ordu ve basın alanlarında büyük değişiklikler yapıldı. Fransız hukuku örnek alınarak yeni kanunlar hazırlandı, Mekteb-i Mülkiye gibi modern okullar açıldı ve Türkçe özel gazeteler yayımlanmaya başladı. 1876'da ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-i Esasi ilan edildi, ertesi yıl da ilk Osmanlı meclisi toplandı. Ancak II. Abdülhamid meclisi 1878'de kapattı; reformlar da imparatorluğun dağılmasını durduramadı.

Pendant les Tanzimat, de grands changements touchèrent le droit, l'éducation, l'armée et la presse. De nouvelles lois furent rédigées sur le modèle du droit français, des écoles modernes comme le Mekteb-i Mülkiye ouvrirent, et des journaux privés en turc commencèrent à paraître. En 1876, la première Constitution ottomane, le Kanun-i Esasi, fut proclamée, et le premier Parlement ottoman se réunit l'année suivante. Mais Abdülhamid II ferma le Parlement en 1878, et les réformes ne purent empêcher le démembrement de l'empire.

İmparatorluğun sonunu Birinci Dünya Savaşı getirdi. Osmanlı Devleti, 1914'te Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yanında savaşa girdi. 1915'te Çanakkale'de büyük bir zafer kazandı, ancak savaşın sonunda yenik düştü. 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkesi imzalandı ve İstanbul işgal edildi. 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması imparatorluğun topraklarını paylaştırıyordu; ancak bu antlaşma hiçbir zaman uygulanmadı.

C'est la Première Guerre mondiale qui mit fin à l'empire. L'État ottoman entra en guerre en 1914 aux côtés de l'Allemagne et de l'Autriche-Hongrie. Il remporta une grande victoire aux Dardanelles en 1915, mais fut vaincu à la fin du conflit. Le 30 octobre 1918, l'armistice de Moudros fut signé et Istanbul fut occupée. Le traité de Sèvres, signé en 1920, partageait les territoires de l'empire ; ce traité ne fut toutefois jamais appliqué.

Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Kurtuluş Savaşı, Anadolu'da yeni bir devletin yolunu açtı. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı ve son padişah VI. Mehmed Vahdeddin ülkeden ayrıldı. 1923'te Lozan Antlaşması imzalandı, ardından Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Osmanlı'nın izleri ise bugün Balkanlar'dan Orta Doğu'ya kadar dilde, mimaride, mutfakta ve ortak hafızada yaşamaya devam eder.

La guerre d'indépendance, menée sous la direction de Mustafa Kemal Atatürk, ouvrit la voie à un nouvel État en Anatolie. Le 1er novembre 1922, le sultanat fut aboli et le dernier sultan, Mehmed VI Vahdettin, quitta le pays. En 1923, le traité de Lausanne fut signé, puis la République de Turquie fut proclamée. Les traces des Ottomans, elles, vivent encore aujourd'hui des Balkans au Moyen-Orient, dans la langue, l'architecture, la cuisine et la mémoire commune.

Osmanlı tarihi, yalnızca bir devletin doğuşunun ve çöküşünün hikâyesi değildir. Bu imparatorlukta farklı dinlerden ve dillerden insanlar uzun süre aynı devletin çatısı altında yaşadı, güçlü kurumlar yüzyıllarca ayakta kaldı. Ancak devlet, zamanla değişen dünyaya ayak uydurmakta zorlandı.

L'histoire ottomane n'est pas seulement celle de la naissance et de la chute d'un État. Dans cet empire, des gens de religions et de langues différentes vécurent longtemps sous le toit d'un même État, et des institutions solides se maintinrent pendant des siècles. Avec le temps, pourtant, l'État eut du mal à s'adapter à un monde qui changeait.

Bugünkü Türkiye'yi, Balkan ülkelerini ve Orta Doğu'nun haritasını anlamak için Osmanlı geçmişini bilmek gerekir. İstanbul'un siluetinden Saraybosna'nın çarşısına, Balkan ve Türk mutfaklarındaki ortak yemeklere kadar bu altı yüz yılın izleri hâlâ görülür.

Pour comprendre la Turquie, les pays des Balkans et la carte du Moyen-Orient d'aujourd'hui, il faut connaître le passé ottoman. De la silhouette d'Istanbul au bazar de Sarajevo, en passant par les plats que partagent les cuisines balkanique et turque, les traces de ces six siècles sont encore visibles.