Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

L'histoire des Turcs est celle d'un long voyage qui s'étend des steppes de Mongolie jusqu'aux rivages de la Méditerranée. Ce voyage ne s'est pas achevé en une seule migration : il s'est poursuivi par vagues successives pendant des siècles. En chemin, les tribus turques ont rencontré de nombreux peuples et de nombreuses cultures.

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

Les tribus migrantes n'ont pas apporté que leurs chevaux et leurs tentes dans leur nouvelle patrie. Elles ont aussi emporté leurs langues, leurs croyances, leurs épopées et leurs traditions politiques. Le turc parlé aujourd'hui en Turquie est la trace la plus vivante de ce long voyage.

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

Les ancêtres des Turcs vivaient en nomades dans les steppes de l'actuelle Mongolie, du sud de la Sibérie et du Kazakhstan. Leur vie se passait à cheval. Ils se déplaçaient au fil des saisons pour faire paître leurs troupeaux, logeaient sous des tentes de feutre et buvaient du koumis. Cavaliers et archers habiles, ils étaient aussi redoutables à la guerre.

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

Le nom « Türk » apparaît pour la première fois dans les sources écrites au VIe siècle, dans des chroniques chinoises. Les Köktürks furent les premiers à en faire le nom de leur État. Les inscriptions de l'Orkhon qu'ils ont laissées comptent parmi les plus anciens longs textes écrits en turc.

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

Le khaganat köktürk fut fondé en 552. Bumin Qaghan vainquit les Ruanruan, dont les Turcs étaient jusque-là les vassaux, et se proclama khagan. L'empire s'agrandit rapidement et s'étendit de la Mandchourie à l'est jusqu'aux steppes situées au nord de la mer Noire à l'ouest.

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

L'héritage le plus célèbre des Köktürks, ce sont les inscriptions de la vallée de l'Orkhon. Sur ces stèles, dressées en 732 et 735 pour Kül Tigin et son frère aîné Bilge Qaghan, le souverain s'adresse directement à son peuple. L'inscription de Kül Tigin s'ouvre sur ces mots : « Quand furent créés le ciel bleu en haut et la terre brune en bas, entre les deux furent créés les fils des hommes. »

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

Aux VIIIe et IXe siècles, l'équilibre des forces changea dans la steppe. Les Ouïghours prirent la place des Köktürks. Quand les Kirghizes détruisirent le khaganat ouïghour en 840, de nombreuses tribus partirent en quête d'une nouvelle patrie. La sécheresse, le manque de pâturages et les guerres entre tribus accélérèrent encore les migrations. Certains groupes restèrent à la frontière chinoise, tandis que les Oghouzes s'installèrent autour de la mer d'Aral et du Syr-Daria.

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

À cette époque, les Turcs entrèrent aussi en contact avec le monde islamique. Les premiers échanges remontent au VIIIe siècle, mais la plupart des tribus ne devinrent musulmanes qu'au Xe siècle. Les Karakhanides furent l'un des premiers grands États turcs d'Asie centrale à adopter l'islam. La nouvelle religion relia les Turcs à un vaste monde de commerce et de culture qui allait de Bagdad à Boukhara.

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

Le tournant de l'installation des Turcs en Anatolie est la bataille de Manzikert, le 26 août 1071. Le sultan des Grands Seldjoukides, Alp Arslan, vainquit l'armée de l'empereur byzantin Romain IV Diogène et le fit prisonnier. Il ne le tua pas pour autant et le libéra après la signature d'un traité.

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

Après la bataille, des tribus turkmènes s'avancèrent jusqu'au cœur de l'Anatolie. Peu après naquit le sultanat seldjoukide de Roum. L'Anatolie était alors peuplée de Grecs, d'Arméniens, de Syriaques et d'autres peuples. Les musulmans turcophones ne devinrent majoritaires que très progressivement, au fil des siècles. Au cours de ce processus, les nouveaux venus apprirent eux aussi beaucoup des cultures locales.

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

Les Turcs apportèrent en Anatolie bien des éléments de la vie des steppes : l'amour du cheval, la culture du feutre et de la tente, le tissage des tapis et des kilims, les poèmes que les bardes chantaient au son du kopouz. Certains des plus anciens tapis turcs connus ont été découverts dans la mosquée Alaeddin de Konya. Ces tapis du XIIIe siècle sont aujourd'hui exposés dans des musées.

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

Mais le principal vecteur de cet héritage reste la langue. Au fil du temps, le turc a emprunté des milliers de mots à l'arabe et au persan, tout en conservant sa structure de base. Des mots présents dans les inscriptions de l'Orkhon, comme « at » (cheval), « su » (eau), « yol » (chemin) ou « gök » (ciel), s'emploient encore aujourd'hui sous une forme presque identique.

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

Dans la steppe, où l'on écrivait peu, l'histoire vivait dans la bouche des bardes. Le Livre de Dede Korkut réunit les récits épiques des Turcs oghouzes. Le défi lancé par Deli Dumrul à Azraël, l'ange de la mort, les aventures de Bamsı Beyrek et l'histoire du géant borgne Tepegöz en sont les plus connus. Les douze récits figurent tous dans un manuscrit conservé à Dresde.

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

L'épopée kirghize de Manas compte parmi les plus longues du monde. Certaines versions de ce récit, qui raconte le héros Manas et sa descendance, atteignent des centaines de milliers de vers. L'épopée de Manas comme l'héritage de Dede Korkut figurent aujourd'hui sur la liste du patrimoine culturel immatériel de l'UNESCO.

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

Pendant des siècles, les Turcs vécurent en Anatolie aux côtés des Grecs, des Arméniens, des Kurdes, des Syriaques et d'autres communautés. Ce voisinage a laissé des traces dans la cuisine, la musique et la langue. Les mots « lahana » (chou), « fasulye » (haricot) et « midye » (moule), par exemple, sont passés du grec au turc.

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

Les terres où s'installèrent les Turcs portaient les traces de civilisations très anciennes. Hattusa, la capitale des Hittites, se trouve dans l'actuelle province de Çorum. La capitale du roi Midas était Gordion, et le centre des Lydiens, qui frappèrent les premières monnaies, était Sardes. Des cités grecques et romaines comme Éphèse font elles aussi partie de cet héritage.

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

Toutes les tribus parties d'Asie centrale n'arrivèrent pas en Anatolie. Les Bulgares, peuple d'origine turque, fondèrent en 681 un État au sud du Danube sous la conduite du khan Asparoukh, puis se slavisèrent peu à peu. Les Coumans se réfugièrent en Hongrie au XIIIe siècle. Les Khazars, eux, dominèrent longtemps les steppes au nord de la mer Caspienne.

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

Aujourd'hui, les Ouzbeks, les Kazakhs, les Azerbaïdjanais, les Turkmènes, les Kirghizes, les Ouïghours, les Tatars et les Iakoutes (Sakhas) de Sibérie parlent des langues turques. Certains de ces peuples ont leur propre État. D'autres vivent à l'intérieur des frontières d'autres pays. Les langues se sont éloignées avec le temps, mais de nombreux mots de base comme « ata » (père), « ay » (lune) ou « göz » (œil) restent très proches.

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

Avec le temps, les tribus qui parcouraient la steppe avec leurs troupeaux fondèrent des villes. La Konya des Seldjoukides, puis la Bursa et l'Istanbul des Ottomans devinrent les étapes de ce chemin. Certaines habitudes de la vie nomade perdurent encore : dans de nombreux villages d'Anatolie, on monte l'été avec les bêtes vers les pâturages d'altitude, les yaylas.

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

Les strates de cette histoire se lisent aussi dans la langue. Les vieux mots des stèles de l'Orkhon, ceux venus de l'arabe et du persan et ceux empruntés aux voisins d'Anatolie se côtoient en turc. Chacun d'eux provient d'une étape différente de la route qui mène de l'Asie centrale à l'Anatolie.