Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

突厥人的历史，是一段从蒙古草原延伸到地中海沿岸的漫长旅程。这段旅程并非一次迁徙就告完成，而是在几个世纪里一波接一波地持续。一路上，突厥各部落与许多民族和文化相遇。

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

迁徙的部落带到新家园的不只是马匹和帐篷。他们还带来了自己的语言、信仰、史诗和建国传统。今天在土耳其使用的土耳其语，正是这段漫长旅程留下的最鲜活的印记。

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

突厥人的祖先在今天的蒙古、南西伯利亚和哈萨克斯坦草原上过着游牧生活。他们的一生在马背上度过。为了放牧畜群，他们随季节迁徙，住在毡帐里，喝马奶酒。他们是出色的骑手和弓箭手，在战争中也十分强大。

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

“突厥”这个名称最早见于6世纪的中国史籍。最先用它作为国号的是突厥汗国（Göktürk）。他们留下的鄂尔浑碑铭，是现存最古老的突厥语长篇文献之一。

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

突厥汗国建立于552年。土门可汗（布民可汗）击败了突厥人此前一直臣服的柔然，自立为可汗。汗国迅速扩张，东起满洲，西至黑海以北的草原。

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

突厥人最著名的遗产，是鄂尔浑河谷的碑铭。这些石碑分别于732年和735年为阙特勤及其兄长毗伽可汗而立，碑上君主直接向自己的人民讲话。《阙特勤碑》以这样一句话开篇：“当上方的蓝天与下方的褐色大地被创造之时，人类之子便被创造于二者之间。”

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

8至9世纪，草原上的力量格局发生了变化。回鹘取代了突厥。840年黠戛斯人灭亡回鹘汗国后，许多部落开始寻找新的家园。干旱、牧场短缺和部落间的战争也加速了迁徙。一些部落留在了中国边境，而乌古斯人则定居在咸海和锡尔河一带。

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

这一时期，突厥人也开始接触伊斯兰世界。最初的接触始于8世纪，但大多数部落直到10世纪才皈依伊斯兰教。喀喇汗王朝是中亚最早接受伊斯兰教的大型突厥国家之一。新的宗教把突厥人带入了一个从巴格达延伸到布哈拉的广阔贸易与文化世界。

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

突厥人定居安纳托利亚的转折点，是1071年8月26日的曼齐刻尔特战役。大塞尔柱帝国苏丹阿尔普·阿尔斯兰击败了拜占庭皇帝罗曼努斯四世·第欧根尼的军队，并俘虏了皇帝本人。但他没有杀死皇帝，而是在签订条约后将其释放。

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

战后，土库曼部落深入安纳托利亚腹地。不久，罗姆苏丹国（安纳托利亚塞尔柱国家）建立。当时安纳托利亚居住着希腊人、亚美尼亚人、叙利亚人和其他民族。讲突厥语的穆斯林是在几个世纪中逐渐成为多数的。在这一过程中，新来者也从当地民族的文化中学到了很多。

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

突厥人从草原生活中为安纳托利亚带来了许多东西：对马的热爱、毛毡与帐篷文化、地毯和基里姆织毯的编织技艺，以及游吟诗人伴着科布兹琴吟唱的诗歌。一些已知最古老的土耳其地毯是在科尼亚的阿拉丁清真寺发现的。这些13世纪的地毯如今陈列在博物馆中。

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

然而，这份遗产最有力的载体是语言。土耳其语在漫长的岁月里从阿拉伯语和波斯语中吸收了数千个词，却保留了自己的基本结构。鄂尔浑碑铭中出现的“at”（马）、“su”（水）、“yol”（路）、“gök”（天）等词，今天仍以几乎相同的形式使用。

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

在很少使用文字的草原上，历史活在游吟诗人的口中。《先祖科尔库特书》是乌古斯突厥人的英雄叙事集。其中最著名的有：德利·杜姆鲁尔向死神阿兹拉伊勒发起挑战，巴姆斯·贝伊雷克的历险，以及独眼巨人特佩格兹的故事。全部十二个故事都保存在德累斯顿收藏的一部手抄本中。

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

吉尔吉斯人的《玛纳斯》是世界上最长的史诗之一。这部讲述英雄玛纳斯及其子孙的史诗，有些版本长达数十万行。如今，《玛纳斯》和科尔库特遗产都已列入联合国教科文组织非物质文化遗产名录。

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

几个世纪以来，突厥人在安纳托利亚与希腊人、亚美尼亚人、库尔德人、叙利亚人及其他群体比邻而居。这种邻里关系在饮食、音乐和语言上都留下了痕迹。例如，“lahana”（卷心菜）、“fasulye”（菜豆）和“midye”（贻贝）这几个词就是从希腊语进入土耳其语的。

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

突厥人定居的土地上留有非常古老的文明遗迹。赫梯人的首都哈图沙位于今天的乔鲁姆省境内。弥达斯王的都城是戈尔迪翁，而最早铸造金属货币的吕底亚人的中心是萨第斯。以弗所等希腊和罗马城市也是这份遗产的一部分。

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

从中亚出发的部落并非都来到了安纳托利亚。突厥起源的保加尔人在阿斯帕鲁赫汗的率领下，于681年在多瑙河以南建立国家，后来逐渐斯拉夫化。库曼人在13世纪避难于匈牙利。可萨人则长期统治着里海以北的草原。

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

如今，乌兹别克人、哈萨克人、阿塞拜疆人、土库曼人、吉尔吉斯人、维吾尔人、鞑靼人以及西伯利亚的萨哈人（雅库特人）都使用突厥语族语言。这些民族中有的拥有自己的国家，有的则生活在其他国家境内。随着时间推移，这些语言彼此疏远，但“ata”（父亲）、“ay”（月亮）、“göz”（眼睛）等许多基本词汇至今仍十分相似。

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

在草原上赶着畜群游牧的部落，随着时间推移建起了城市。塞尔柱时代的科尼亚、奥斯曼时代的布尔萨和伊斯坦布尔，都是这条路上的驿站。游牧生活的一些习惯至今仍在延续：在安纳托利亚的许多村庄，人们夏天会赶着牲畜上高山牧场“亚伊拉”。

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

这段历史的层次也体现在语言中。鄂尔浑石碑上的古老词语、来自阿拉伯语和波斯语的词语，以及从安纳托利亚邻居那里借来的词语，在土耳其语中并存。它们每一个都来自从中亚到安纳托利亚这条路上的不同驿站。