Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

La storia dei turchi è il racconto di un lungo viaggio che va dalle steppe della Mongolia alle coste del Mediterraneo. Questo viaggio non si concluse con un'unica migrazione, ma proseguì a ondate per secoli. Lungo la strada le tribù turche incontrarono molti popoli e molte culture.

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

Le tribù in cammino non portarono nella nuova patria soltanto i loro cavalli e le loro tende. Portarono con sé anche le loro lingue, le loro credenze, i loro poemi epici e la loro tradizione di fondare Stati. Il turco parlato oggi in Turchia è la traccia più viva di quel lungo viaggio.

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

Gli antenati dei turchi vivevano da nomadi nelle steppe delle attuali Mongolia, Siberia meridionale e Kazakistan. La loro vita si svolgeva a cavallo. Si spostavano di stagione in stagione per far pascolare le greggi, abitavano in tende di feltro e bevevano kumis. Essendo abili cavalieri e arcieri, erano molto forti anche in guerra.

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

Il nome «Türk» compare per la prima volta nelle fonti scritte nel VI secolo, in cronache cinesi. I Göktürk furono i primi a usarlo come nome del loro Stato. Le iscrizioni dell'Orkhon che lasciarono sono tra i più antichi testi lunghi scritti in lingua turca.

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

Il khaganato dei Göktürk fu fondato nel 552. Bumin Qaghan sconfisse i Rouran, ai quali i turchi erano stati fino ad allora sottomessi, e si proclamò khagan. Lo Stato si ingrandì rapidamente e arrivò a estendersi dalla Manciuria a est fino alle steppe a nord del Mar Nero a ovest.

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

L'eredità più celebre dei Göktürk sono le iscrizioni della valle dell'Orkhon. Su queste stele, erette nel 732 e nel 735 per Kül Tigin e per il fratello maggiore Bilge Qaghan, il sovrano si rivolge direttamente al suo popolo. L'iscrizione di Kül Tigin si apre con queste parole: «Quando furono creati il cielo azzurro in alto e la terra bruna in basso, fra i due furono creati i figli degli uomini».

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

Nell'VIII e nel IX secolo gli equilibri della steppa cambiarono. Ai Göktürk subentrarono gli uiguri. Quando nell'840 i kirghisi distrussero il khaganato uiguro, molte tribù partirono in cerca di una nuova patria. La siccità, la scarsità di pascoli e le guerre tra le tribù accelerarono ulteriormente le migrazioni. Alcuni gruppi rimasero al confine cinese, mentre gli oghuz si stabilirono intorno al lago d'Aral e al Syr Darya.

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

In questo periodo i turchi entrarono in contatto anche con il mondo islamico. I primi contatti risalgono all'VIII secolo, ma la maggior parte delle tribù divenne musulmana nel X. I Qarakhanidi furono uno dei primi grandi Stati turchi dell'Asia centrale ad abbracciare l'islam. La nuova religione legò i turchi a un vasto mondo di commerci e di cultura che andava da Baghdad a Bukhara.

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

La svolta nell'insediamento dei turchi in Anatolia è la battaglia di Manzicerta, del 26 agosto 1071. Il sultano dei Grandi Selgiuchidi, Alp Arslan, sconfisse l'esercito dell'imperatore bizantino Romano IV Diogene e lo fece prigioniero. Tuttavia non lo uccise e lo liberò dopo aver firmato un trattato.

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

Dopo la battaglia, le tribù turcomanne avanzarono fino al cuore dell'Anatolia. Poco dopo nacque il Sultanato selgiuchide di Rum. A quel tempo l'Anatolia era abitata da greci, armeni, siriaci e altri popoli. I musulmani di lingua turca diventarono maggioranza solo gradualmente, nel corso dei secoli. In questo processo anche i nuovi arrivati impararono molto dalle culture locali.

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

I turchi portarono in Anatolia molti elementi della vita nella steppa: l'amore per il cavallo, la cultura del feltro e della tenda, la tessitura di tappeti e kilim, le poesie che i bardi cantavano accompagnandosi con il kopuz. Alcuni dei più antichi tappeti turchi conosciuti furono trovati nella moschea di Alaeddin a Konya. Questi tappeti del XIII secolo sono oggi esposti nei musei.

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

Il veicolo più forte di questa eredità, però, è la lingua. Con il tempo il turco prese migliaia di parole dall'arabo e dal persiano, ma conservò la sua struttura di base. Parole che compaiono nelle iscrizioni dell'Orkhon, come «at» (cavallo), «su» (acqua), «yol» (strada) e «gök» (cielo), si usano ancora oggi in una forma quasi identica.

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

Nella steppa, dove si scriveva poco, la storia viveva nelle parole dei bardi. Il Libro di Dede Korkut raccoglie i racconti epici dei turchi oghuz. La sfida di Deli Dumrul ad Azrael, l'angelo della morte, le avventure di Bamsı Beyrek e la storia del gigante con un occhio solo Tepegöz sono i più noti. Tutti e dodici i racconti si trovano in un manoscritto conservato a Dresda.

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

Il poema epico kirghiso di Manas è tra i più lunghi del mondo. Alcune versioni del poema, che narra le gesta dell'eroe Manas e dei suoi discendenti, arrivano a centinaia di migliaia di versi. Oggi sia il poema di Manas sia l'eredità di Dede Korkut figurano nella lista del Patrimonio culturale immateriale dell'UNESCO.

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

Per secoli i turchi vissero in Anatolia fianco a fianco con greci, armeni, curdi, siriaci e altre comunità. Questa convivenza lasciò tracce nella cucina, nella musica e nella lingua. Le parole «lahana» (cavolo), «fasulye» (fagioli) e «midye» (cozza), per esempio, sono passate al turco dal greco.

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

Le terre in cui si stabilirono i turchi conservavano le tracce di civiltà antichissime. Hattusa, la capitale degli ittiti, si trova nell'attuale provincia di Çorum. La capitale del re Mida era Gordio, mentre il centro dei lidi, che coniarono le prime monete, era Sardi. Anche città greche e romane come Efeso fanno parte di questa eredità.

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

Non tutte le tribù partite dall'Asia centrale arrivarono in Anatolia. I bulgari, popolo di origine turca, fondarono nel 681 uno Stato a sud del Danubio sotto la guida del khan Asparuch e col tempo si slavizzarono. I cumani si rifugiarono in Ungheria nel XIII secolo. I cazari, invece, dominarono a lungo le steppe a nord del Mar Caspio.

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

Oggi parlano lingue turche gli uzbeki, i kazaki, gli azeri, i turkmeni, i kirghisi, gli uiguri, i tatari e i sacha (iacuti) della Siberia. Alcuni di questi popoli hanno un proprio Stato. Altri vivono entro i confini di altri paesi. Con il tempo le lingue si sono allontanate, ma molte parole di base come «ata» (padre), «ay» (luna) e «göz» (occhio) si somigliano ancora molto.

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

Con il tempo le tribù che percorrevano la steppa con le loro greggi fondarono città. La Konya selgiuchide e la Bursa e l'Istanbul ottomane furono tappe di questo cammino. Alcune abitudini della vita nomade continuano ancora oggi: in molti villaggi dell'Anatolia d'estate si sale con il bestiame ai pascoli d'alta quota, gli yayla.

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

Gli strati di questa storia si vedono anche nella lingua. Le antiche parole delle stele dell'Orkhon, quelle venute dall'arabo e dal persiano e quelle prese dai vicini in Anatolia convivono nel turco. Ognuna di esse proviene da una tappa diversa della strada che va dall'Asia centrale all'Anatolia.