Türk Halıları ve El Sanatları

Türk halısı, dünyanın pek çok yerinde değerli bir ev eşyası olarak tanınır. Anadolu'da ise halı, yere serilen bir süs eşyasından çok daha fazlasıdır. Bir halının deseni onun hangi yörede dokunduğunu, renkleri ise hangi bitkilerle boyandığını gösterir. Bazı motifler de onu dokuyan kadının dileklerini anlatır.

In molte parti del mondo il tappeto turco è un oggetto d'arredo pregiato. In Anatolia, però, un tappeto è molto più di un ornamento steso sul pavimento. Il disegno rivela in quale zona è stato tessuto, i colori con quali piante è stato tinto. Alcuni motivi raccontano anche i desideri della donna che lo ha tessuto.

Halının yanı sıra çini, bakırcılık, ebru, minyatür, hat, cam işçiliği, ahşap oymacılığı ve deri işçiliği de bu toprakların köklü el sanatlarıdır. Bunların her biri yüzyıllar içinde gelişmiş, zamanla kendi ustalarını, aletlerini ve terimlerini yaratmıştır.

Oltre al tappeto, anche le piastrelle in ceramica (çini), la lavorazione del rame, la carta marmorizzata (ebru), la miniatura, la calligrafia, la lavorazione del vetro, l'intaglio del legno e la lavorazione del cuoio sono antiche arti di questa terra. Ognuna si è sviluppata nel corso dei secoli e col tempo ha creato i propri maestri, i propri attrezzi e il proprio lessico.

Düğümlü halının ilk izleri, Orta Asya'nın göçebe kültürüne uzanır. Bozkırın sert kışlarında halı çadırın zeminini ısıtır, göç zamanı ise dürülüp yeni yurda taşınırdı. Bugün bilinen en eski düğümlü halı, MÖ 5. yüzyıldan kalan Pazırık Halısı'dır. Halı 1949'da Altay Dağları'nda, buzla kaplı bir kurganda bulundu ve bugün St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde sergilenir. Simetrik düğümle dokunmuş bu halıyı kimlerin dokuduğu ise hâlâ tartışma konusudur.

Le prime tracce del tappeto annodato riconducono alla cultura nomade dell'Asia centrale. Nei rigidi inverni della steppa il tappeto riscaldava il pavimento della tenda e, durante gli spostamenti, veniva arrotolato e portato al nuovo accampamento. Il più antico tappeto annodato conosciuto è il tappeto di Pazyryk, del V secolo a.C. Fu trovato nel 1949 in un kurgan ghiacciato sui monti Altaj e oggi è esposto al Museo dell'Ermitage di San Pietroburgo. È annodato con il nodo simmetrico, ma chi lo abbia tessuto è ancora oggetto di discussione.

Türkler Anadolu'ya yerleştikten sonra halıcılık burada yeni renkler ve desenlerle zenginleşti. Bilinen en eski Anadolu halıları, Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunan 13. yüzyıl Selçuklu halılarıdır. Sonraki yüzyıllarda Uşak gibi merkezlerde dokunan halılar Avrupa'ya satıldı; saraylara, zengin evlere ve kiliselere ulaştı. Rönesans ressamları bu halıları tablolarında o kadar sık resmetti ki bazı halı türleri bugün bu ressamların adıyla anılır. "Holbein halısı" ve "Lotto halısı" bunların en bilinenleridir.

Dopo l'insediamento dei turchi in Anatolia, l'arte del tappeto vi si arricchì di nuovi colori e disegni. I più antichi tappeti anatolici conosciuti sono quelli selgiuchidi del XIII secolo, ritrovati nella moschea di Alaeddin a Konya. Nei secoli successivi i tappeti tessuti in centri come Uşak furono venduti in Europa, dove arrivarono in palazzi, case ricche e chiese. I pittori del Rinascimento li ritrassero così spesso che alcuni tipi portano ancora oggi il loro nome. I più noti sono i «tappeti Holbein» e i «tappeti Lotto».

Anadolu halı ve kilimlerindeki motifler gelişigüzel seçilmez. Her motifin bir adı ve bir anlamı vardır; ancak bu anlamlar yöreden yöreye, hatta köyden köye değişebilir. Eskiden genç kızlar çeyizleri için halı ve kilim dokur, dileklerini ve umutlarını bu motiflerle anlatırdı.

I motivi dei tappeti e dei kilim anatolici non sono scelti a caso. Ognuno ha un nome e un significato, che però può cambiare da una zona all'altra, perfino da un villaggio all'altro. Un tempo le ragazze tessevano tappeti e kilim per il corredo ed esprimevano con questi motivi i loro desideri e le loro speranze.

En sık görülen motiflerden biri olan koç boynuzu, genellikle güç, bereket ve erkekliğin simgesi sayılır. Elleri belinde duran bir kadını andıran "elibelinde" motifi ise kadınlığı ve doğurganlığı anlatır. Göz, el ve haç biçimindeki motiflerin nazardan koruduğuna inanılır. Bu anlamların çoğu kitaplara geçmemiştir; anneden kıza, ustadan çırağa anlatılarak bugüne ulaşmıştır.

Il corno d'ariete (koç boynuzu), uno dei motivi più diffusi, è di solito considerato un simbolo di forza, fertilità e virilità. Il motivo «elibelinde», che ricorda una donna in piedi con le mani sui fianchi, esprime la femminilità e la maternità. Si crede che i motivi a forma di occhio, di mano o di croce proteggano dal malocchio. Gran parte di questi significati non è mai stata scritta nei libri: è arrivata fino a noi di madre in figlia e di maestro in apprendista.

Türkiye'nin farklı yörelerinde dokunan halılar, desen, renk ve teknik bakımından birbirinden ayrılır. Deneyimli bir halıcı, bir halıya bakarak onun hangi yörede, hatta bazen hangi köyde dokunduğunu söyleyebilir.

I tappeti tessuti nelle diverse zone della Turchia si distinguono per disegno, colori e tecnica. Un esperto tappetaio, guardando un tappeto, sa dire in quale zona e a volte perfino in quale villaggio è stato tessuto.

Kocaeli'deki Hereke'de, Osmanlı sarayı için kurulan fabrikada dokunan ipek halılar dünyanın en ince halıları arasında sayılır. Bu halıların bir santimetrekaresinde 100'den fazla düğüm bulunabilir. Konya halıları geometrik desenleriyle tanınır. Uşak ise 16. yüzyılda dokunan büyük madalyonlu ve yıldızlı halılarıyla ünlüdür. Milas, Kula, Bergama ve Yahyalı da kendine özgü desenleriyle bilinen halıcılık merkezleridir.

I tappeti di seta tessuti a Hereke, nella provincia di Kocaeli, in una manifattura fondata per il palazzo ottomano, sono considerati tra i più fini al mondo. In un solo centimetro quadrato possono contare più di 100 nodi. I tappeti di Konya sono noti per i disegni geometrici. Uşak è famosa per i grandi tappeti a medaglione e a stelle tessuti nel XVI secolo. Anche Milas, Kula, Bergama e Yahyalı sono centri del tappeto noti per i loro disegni caratteristici.

Türkiye'de çini denince akla önce İznik ve Kütahya gelir. 16. yüzyılda İznik atölyelerinde yapılan çinilerde kobalt mavisi, firuze, yeşil ve parlak bir kırmızı kullanılırdı. Lale, karanfil, sümbül ve çiçek açmış dallar en sevilen motiflerdi. Bu çinilerin en güzel örnekleri bugün İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda, Süleymaniye Camii'nde ve Rüstem Paşa Camii'nde görülebilir.

In Turchia la parola çini (piastrella di ceramica) fa pensare prima di tutto a İznik e a Kütahya. Le piastrelle prodotte nelle botteghe di İznik nel XVI secolo usavano il blu cobalto, il turchese, il verde e un rosso brillante. I motivi preferiti erano tulipani, garofani, giacinti e rami in fiore. Gli esempi più belli si possono vedere oggi a Istanbul, nel palazzo Topkapı, nella moschea di Süleymaniye e nella moschea di Rüstem Pascià.

İznik çinisinin hamuru büyük ölçüde kuvarstan yapılırdı; bu da ona sert ve bembeyaz bir yüzey kazandırırdı. Hafifçe kabarık duran ünlü "mercan kırmızısı" 16. yüzyılın ortalarında ortaya çıktı ve uzun süre taklit edilemedi. 17. yüzyılda İznik'te üretim geriledi ve Kütahya öne çıktı. Kütahya'da bugün de pek çok çini atölyesi bulunur.

L'impasto delle piastrelle di İznik era fatto in gran parte di quarzo, che dava loro una superficie dura e di un bianco candido. Il celebre «rosso corallo», leggermente in rilievo, comparve a metà del XVI secolo e a lungo non fu possibile imitarlo. Nel XVII secolo la produzione di İznik declinò e Kütahya passò in primo piano. Ancora oggi a Kütahya ci sono molte botteghe di ceramica.

Ebru, su üzerinde gezdirilen boyaları kâğıda aktarma sanatıdır. Ebrucu önce suyu, kitre denen bitki zamkıyla koyulaştırır. Ardından at kılından yapılmış fırçalarla boyaları suya serper, ince bir bizle desen çizer ve kâğıdı suyun üzerine yatırır. Böylece desen kâğıda geçer. Aynı ebruyu ikinci kez yapmak mümkün değildir; her ebru tektir.

L'ebru è l'arte di trasferire su carta colori che galleggiano sull'acqua. L'artista addensa prima l'acqua con una gomma vegetale chiamata kitre (gomma adragante). Poi spruzza i colori sull'acqua con pennelli di crine di cavallo, traccia un disegno con un sottile punteruolo e posa il foglio sulla superficie. Così il disegno passa sulla carta. Nessun ebru si può rifare uguale: ognuno è unico.

Osmanlı döneminde ebru, kitap kaplarında ve hat levhalarının kenarlarında kullanılırdı; zamanla kendi başına bir sanat dalı hâline geldi. Battal, tarama, gelgit, şal ve bülbül yuvası, en bilinen ebru türleridir. 20. yüzyılın başında Necmeddin Okyay, suyun üzerinde lale, gül ve sümbül gibi çiçekler oluşturarak çiçekli ebruyu yaygınlaştırdı. UNESCO, Türk ebru sanatını 2014'te İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı. Bugün İstanbul'da turistlerin de katılabildiği pek çok ebru atölyesi bulunur.

In epoca ottomana l'ebru si usava per le copertine dei libri e per i bordi dei pannelli calligrafici; col tempo divenne un'arte a sé. Battal, tarama, gelgit, şal e bülbül yuvası («nido d'usignolo») sono i tipi di ebru più noti. All'inizio del Novecento Necmeddin Okyay diffuse l'ebru a fiori, creando sull'acqua tulipani, rose e giacinti. Nel 2014 l'UNESCO ha inserito l'ebru turco nella lista del Patrimonio culturale immateriale dell'umanità. Oggi a Istanbul ci sono molte botteghe di ebru aperte anche ai turisti.

Eski çarşılarda duyulan çekiç sesleri çoğu zaman bir bakırcı dükkânından gelir. Usta, bakır levhayı örsün üstünde döverek tencereye, tepsiye ya da cezveye dönüştürür. Gaziantep'teki Bakırcılar Çarşısı, bu sesin hâlâ duyulduğu yerlerden biridir. İstanbul'da da Kapalıçarşı ve çevresindeki hanlarda yüzyıllardır bakır, gümüş ve pirinç işlenip satılır.

Il martellare che si sente nei vecchi bazar viene spesso dalla bottega di un ramaio. Sull'incudine il maestro batte una lastra di rame fino a farne una pentola, un vassoio o una cezve, il bricco del caffè turco. Il Bazar dei ramai (Bakırcılar Çarşısı) di Gaziantep è uno dei luoghi in cui questo suono si sente ancora. Anche a Istanbul rame, argento e ottone si lavorano e si vendono da secoli nel Gran Bazar e negli antichi han che lo circondano.

Gümüş işçiliğinin en bilinen tekniklerinden biri telkâridir. Usta, saç teli inceliğindeki gümüş ya da altın telleri büküp lehimleyerek dantel gibi süslemeler yapar. Mardin'in Midyat ilçesi ve Trabzon, telkâriyle ünlüdür. Trabzon, ince gümüş tellerden örülen hasır bilezikleriyle de tanınır. Günümüzde genç tasarımcılar bu eski teknikleri modern takılarda da kullanır.

Una delle tecniche più note dell'oreficeria in argento è il telkâri, cioè la filigrana. Il maestro attorciglia e salda fili d'argento o d'oro sottili come un capello, creando ornamenti simili a pizzi. Midyat, distretto di Mardin, e Trebisonda sono famose per il telkâri. Trebisonda è nota anche per i bracciali hasır, intrecciati con sottili fili d'argento. Oggi giovani designer usano queste antiche tecniche anche in gioielli moderni.

İslam geleneğinde Kur'an'ı güzel yazmak büyük bir sanat sayılır. Hat sanatı Osmanlı döneminde zirveye ulaştı. Hattat, kamıştan yontulmuş bir kalemle ve isten yapılmış mürekkeple yazar. Bu sanatı öğrenmek yıllar sürer. Öğrenci, hocasının yazılarını defalarca taklit eder ve sonunda "icazet" denen bir diploma alır.

Nella tradizione islamica scrivere bene il Corano è considerato una grande arte. La calligrafia raggiunse il suo apice in epoca ottomana. Il calligrafo scrive con un calamo ricavato da una canna e con un inchiostro fatto di fuliggine. Imparare quest'arte richiede anni. L'allievo copia più e più volte gli scritti del maestro e alla fine riceve un diploma chiamato icazet.

Sülüs, nesih, divani, talik ve rika, Osmanlı hattatlarının en çok kullandığı yazı türleridir. Her birinin kendine özgü kuralları ve kullanım alanları vardı. Nesih kitaplarda, divani fermanlarda, sülüs ise cami duvarlarındaki büyük yazılarda kullanılırdı. 15. yüzyılda yaşayan Şeyh Hamdullah ile 17. yüzyılda yaşayan Hafız Osman, en ünlü hattatlar arasındadır. Bugün İstanbul'da hat dersi veren atölyeler bulunur; bazı sanatçılar hattı çağdaş eserlerinde de kullanır.

Il sülüs (thuluth), il nesih (naskh), il divani, il talik e il rika erano le scritture più usate dai calligrafi ottomani. Ognuna aveva regole e usi propri: il nesih si usava nei libri, il divani nei firmani del sultano e il sülüs nelle grandi iscrizioni sulle pareti delle moschee. Şeyh Hamdullah, vissuto nel XV secolo, e Hafız Osman, vissuto nel XVII, sono tra i calligrafi più celebri. Oggi a Istanbul ci sono botteghe che insegnano calligrafia, e alcuni artisti la usano anche in opere contemporanee.

Fabrikada üretilen ucuz halılar ve seri üretim eşyalar, el yapımı ürünlerin pazarını her yıl biraz daha daraltmaktadır. Usta sayısı da giderek azalmıştır. Pek çok usta, bildiklerini aktarabileceği bir çırak bulamaz. Bir usta işi bıraktığında, bildiği teknikler de çoğu zaman onunla birlikte kaybolur.

I tappeti di fabbrica a basso costo e gli oggetti prodotti in serie restringono ogni anno un po' di più il mercato dei prodotti fatti a mano. Anche il numero dei maestri diminuisce costantemente. Molti non trovano un apprendista a cui trasmettere ciò che sanno. Quando un maestro smette di lavorare, le sue tecniche spesso scompaiono con lui.

Öte yandan umut veren gelişmeler de vardır. Halk eğitim merkezleri, belediyeler ve dernekler halı, çini ve ebru kursları açar, ustalara atölye desteği verir. Genç tasarımcılar eski motifleri çantalara, giysilere ve ev eşyalarına taşır. El yapımı bir halı ya da çini satın alan herkes de bu ustaların işlerini sürdürmesine katkıda bulunmuş olur.

D'altra parte non mancano segnali incoraggianti. Centri di educazione popolare, comuni e associazioni organizzano corsi di tappeto, ceramica ed ebru e sostengono i maestri con laboratori. Giovani designer portano gli antichi motivi su borse, abiti e oggetti per la casa. E chiunque compri un tappeto o una piastrella fatti a mano aiuta questi maestri a continuare il loro lavoro.

Halılar, çiniler ve ebrular yalnızca bakıp beğenilecek güzel eşyalar değildir. Bir halının her düğümünü bir el atmış, bir çininin her çizgisini bir usta yılların deneyimiyle çizmiştir. Bu eserlerde bir yörenin, bir ailenin ve bir ustanın hikâyesi saklıdır.

Tappeti, piastrelle ed ebru non sono soltanto begli oggetti da guardare e ammirare. Ogni nodo di un tappeto è stato fatto da una mano, ogni tratto di una piastrella è stato disegnato da un maestro con anni di esperienza. In queste opere è racchiusa la storia di una terra, di una famiglia e di un artigiano.

Bu sanatlar, Türkçe öğrenenler için dile açılan bir kapıdır. "Düğüm", "çözgü", "atkı", "cezve" ve "kalem" gibi kelimeler, bir atölyede ya da çarşıda hemen anlam kazanır. Bir ustanın yanında çay içip onun işini anlatmasını dinlemek de iyi bir Türkçe pratiğidir.

Per chi studia il turco, queste arti sono una porta sulla lingua. Parole come «düğüm» (nodo), «çözgü» (ordito), «atkı» (trama), «cezve» (bricco per il caffè) e «kalem» (calamo) acquistano subito senso in una bottega o al bazar. Anche bere un tè con un maestro ascoltandolo parlare del suo lavoro è un ottimo esercizio di turco.