Türk Halıları ve El Sanatları

Türk halısı, dünyanın pek çok yerinde değerli bir ev eşyası olarak tanınır. Anadolu'da ise halı, yere serilen bir süs eşyasından çok daha fazlasıdır. Bir halının deseni onun hangi yörede dokunduğunu, renkleri ise hangi bitkilerle boyandığını gösterir. Bazı motifler de onu dokuyan kadının dileklerini anlatır.

In grote delen van de wereld geldt het Turkse tapijt als een kostbaar stuk voor in huis. In Anatolië is een tapijt echter veel meer dan versiering voor op de vloer. Het patroon laat zien in welke streek het is geknoopt, de kleuren met welke planten het is geverfd. Sommige motieven vertellen ook over de wensen van de vrouw die het heeft geknoopt.

Halının yanı sıra çini, bakırcılık, ebru, minyatür, hat, cam işçiliği, ahşap oymacılığı ve deri işçiliği de bu toprakların köklü el sanatlarıdır. Bunların her biri yüzyıllar içinde gelişmiş, zamanla kendi ustalarını, aletlerini ve terimlerini yaratmıştır.

Naast het tapijt zijn ook tegelkunst (çini), koperslagerij, ebru-marmering, miniatuurschilderkunst, kalligrafie, glaskunst, houtsnijwerk en leerbewerking oude ambachten van dit land. Elk ervan heeft zich in de loop van eeuwen ontwikkeld en kreeg na verloop van tijd eigen meesters, gereedschappen en vaktermen.

Düğümlü halının ilk izleri, Orta Asya'nın göçebe kültürüne uzanır. Bozkırın sert kışlarında halı çadırın zeminini ısıtır, göç zamanı ise dürülüp yeni yurda taşınırdı. Bugün bilinen en eski düğümlü halı, MÖ 5. yüzyıldan kalan Pazırık Halısı'dır. Halı 1949'da Altay Dağları'nda, buzla kaplı bir kurganda bulundu ve bugün St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde sergilenir. Simetrik düğümle dokunmuş bu halıyı kimlerin dokuduğu ise hâlâ tartışma konusudur.

De vroegste sporen van het geknoopte tapijt voeren terug naar de nomadencultuur van Centraal-Azië. In de strenge steppewinters hield het tapijt de vloer van de tent warm, en bij het trekken werd het opgerold en naar het nieuwe kamp meegenomen. Het oudste bekende geknoopte tapijt is het Pazyryk-tapijt uit de 5e eeuw v.Chr. Het werd in 1949 gevonden in een met ijs gevulde grafheuvel (koergan) in het Altajgebergte en is nu te zien in de Hermitage in Sint-Petersburg. Het is geknoopt met de symmetrische knoop, maar wie het gemaakt heeft, is nog altijd onderwerp van discussie.

Türkler Anadolu'ya yerleştikten sonra halıcılık burada yeni renkler ve desenlerle zenginleşti. Bilinen en eski Anadolu halıları, Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunan 13. yüzyıl Selçuklu halılarıdır. Sonraki yüzyıllarda Uşak gibi merkezlerde dokunan halılar Avrupa'ya satıldı; saraylara, zengin evlere ve kiliselere ulaştı. Rönesans ressamları bu halıları tablolarında o kadar sık resmetti ki bazı halı türleri bugün bu ressamların adıyla anılır. "Holbein halısı" ve "Lotto halısı" bunların en bilinenleridir.

Toen de Turken zich in Anatolië vestigden, werd de tapijtknoopkunst daar rijker aan nieuwe kleuren en patronen. De oudste bekende Anatolische tapijten zijn de Seltsjoekse tapijten uit de 13e eeuw die in de Alaeddin-moskee in Konya zijn gevonden. In de eeuwen daarna werden tapijten uit centra als Uşak naar Europa verkocht, waar ze in paleizen, rijke huizen en kerken terechtkwamen. Renaissanceschilders beeldden ze zo vaak af dat sommige typen nog altijd naar hen genoemd worden. De bekendste zijn de 'Holbeintapijten' en de 'Lottotapijten'.

Anadolu halı ve kilimlerindeki motifler gelişigüzel seçilmez. Her motifin bir adı ve bir anlamı vardır; ancak bu anlamlar yöreden yöreye, hatta köyden köye değişebilir. Eskiden genç kızlar çeyizleri için halı ve kilim dokur, dileklerini ve umutlarını bu motiflerle anlatırdı.

De motieven op Anatolische tapijten en kelims zijn niet willekeurig gekozen. Elk motief heeft een naam en een betekenis, al kan die per streek en zelfs per dorp verschillen. Vroeger knoopten en weefden jonge meisjes tapijten en kelims voor hun uitzet en drukten ze met deze motieven hun wensen en hoop uit.

En sık görülen motiflerden biri olan koç boynuzu, genellikle güç, bereket ve erkekliğin simgesi sayılır. Elleri belinde duran bir kadını andıran "elibelinde" motifi ise kadınlığı ve doğurganlığı anlatır. Göz, el ve haç biçimindeki motiflerin nazardan koruduğuna inanılır. Bu anlamların çoğu kitaplara geçmemiştir; anneden kıza, ustadan çırağa anlatılarak bugüne ulaşmıştır.

De ramshoorn (koç boynuzu), een van de meest voorkomende motieven, geldt meestal als symbool van kracht, vruchtbaarheid en mannelijkheid. Het motief 'elibelinde', dat lijkt op een vrouw met de handen in de zij, staat voor vrouwelijkheid en moederschap. Van motieven in de vorm van een oog, een hand of een kruis gelooft men dat ze beschermen tegen het boze oog. De meeste van deze betekenissen zijn nooit in boeken vastgelegd; ze zijn van moeder op dochter en van meester op leerling doorgegeven.

Türkiye'nin farklı yörelerinde dokunan halılar, desen, renk ve teknik bakımından birbirinden ayrılır. Deneyimli bir halıcı, bir halıya bakarak onun hangi yörede, hatta bazen hangi köyde dokunduğunu söyleyebilir.

Tapijten uit verschillende streken van Turkije verschillen in patroon, kleur en techniek. Een ervaren tapijtkenner ziet aan een tapijt in welke streek en soms zelfs in welk dorp het geknoopt is.

Kocaeli'deki Hereke'de, Osmanlı sarayı için kurulan fabrikada dokunan ipek halılar dünyanın en ince halıları arasında sayılır. Bu halıların bir santimetrekaresinde 100'den fazla düğüm bulunabilir. Konya halıları geometrik desenleriyle tanınır. Uşak ise 16. yüzyılda dokunan büyük madalyonlu ve yıldızlı halılarıyla ünlüdür. Milas, Kula, Bergama ve Yahyalı da kendine özgü desenleriyle bilinen halıcılık merkezleridir.

De zijden tapijten uit Hereke in de provincie Kocaeli, geknoopt in een werkplaats die voor het Ottomaanse hof was opgericht, behoren tot de fijnste ter wereld. Op één vierkante centimeter kunnen meer dan 100 knopen zitten. Konya-tapijten staan bekend om hun geometrische patronen. Uşak is beroemd om de grote medaillon- en stertapijten die er in de 16e eeuw werden geknoopt. Ook Milas, Kula, Bergama en Yahyalı zijn tapijtcentra met eigen, herkenbare patronen.

Türkiye'de çini denince akla önce İznik ve Kütahya gelir. 16. yüzyılda İznik atölyelerinde yapılan çinilerde kobalt mavisi, firuze, yeşil ve parlak bir kırmızı kullanılırdı. Lale, karanfil, sümbül ve çiçek açmış dallar en sevilen motiflerdi. Bu çinilerin en güzel örnekleri bugün İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda, Süleymaniye Camii'nde ve Rüstem Paşa Camii'nde görülebilir.

Wie in Turkije çini (geglazuurde tegel) zegt, denkt eerst aan İznik en Kütahya. De tegels die in de 16e eeuw in de werkplaatsen van İznik werden gemaakt, hadden kobaltblauw, turkoois, groen en een helder rood. Geliefde motieven waren tulpen, anjers, hyacinten en bloeiende takken. De mooiste voorbeelden zijn nu te zien in Istanbul, in het Topkapıpaleis, de Süleymaniyemoskee en de Rüstem Paşamoskee.

İznik çinisinin hamuru büyük ölçüde kuvarstan yapılırdı; bu da ona sert ve bembeyaz bir yüzey kazandırırdı. Hafifçe kabarık duran ünlü "mercan kırmızısı" 16. yüzyılın ortalarında ortaya çıktı ve uzun süre taklit edilemedi. 17. yüzyılda İznik'te üretim geriledi ve Kütahya öne çıktı. Kütahya'da bugün de pek çok çini atölyesi bulunur.

De scherf van İznik-tegels bestond grotendeels uit kwarts, waardoor ze een hard, stralend wit oppervlak kregen. Het beroemde 'koraalrood', dat licht in reliëf op het glazuur ligt, verscheen halverwege de 16e eeuw en kon lange tijd niet worden nagemaakt. In de 17e eeuw liep de productie in İznik terug en kwam Kütahya op de voorgrond. In Kütahya zijn nog altijd veel tegelwerkplaatsen.

Ebru, su üzerinde gezdirilen boyaları kâğıda aktarma sanatıdır. Ebrucu önce suyu, kitre denen bitki zamkıyla koyulaştırır. Ardından at kılından yapılmış fırçalarla boyaları suya serper, ince bir bizle desen çizer ve kâğıdı suyun üzerine yatırır. Böylece desen kâğıda geçer. Aynı ebruyu ikinci kez yapmak mümkün değildir; her ebru tektir.

Ebru is de kunst om kleuren die op water drijven op papier over te brengen. Eerst maakt de kunstenaar het water dikker met een plantengom die kitre (tragant) heet. Daarna sprenkelt hij de verf met penselen van paardenhaar op het water, trekt met een fijne priem een patroon en legt het papier op het oppervlak. Zo komt het patroon op het papier. Geen enkele ebru kan twee keer worden gemaakt; elk is uniek.

Osmanlı döneminde ebru, kitap kaplarında ve hat levhalarının kenarlarında kullanılırdı; zamanla kendi başına bir sanat dalı hâline geldi. Battal, tarama, gelgit, şal ve bülbül yuvası, en bilinen ebru türleridir. 20. yüzyılın başında Necmeddin Okyay, suyun üzerinde lale, gül ve sümbül gibi çiçekler oluşturarak çiçekli ebruyu yaygınlaştırdı. UNESCO, Türk ebru sanatını 2014'te İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı. Bugün İstanbul'da turistlerin de katılabildiği pek çok ebru atölyesi bulunur.

In de Ottomaanse tijd werd ebru gebruikt voor boekbanden en voor de randen van kalligrafische panelen; na verloop van tijd werd het een zelfstandige kunstvorm. Battal, tarama, gelgit, şal en bülbül yuvası ('nachtegalennest') zijn de bekendste soorten ebru. Begin 20e eeuw maakte Necmeddin Okyay de bloemen-ebru populair door op het water bloemen als tulpen, rozen en hyacinten te vormen. In 2014 zette UNESCO de Turkse ebru op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. In Istanbul zijn nu veel ebru-werkplaatsen waar ook toeristen kunnen meedoen.

Eski çarşılarda duyulan çekiç sesleri çoğu zaman bir bakırcı dükkânından gelir. Usta, bakır levhayı örsün üstünde döverek tencereye, tepsiye ya da cezveye dönüştürür. Gaziantep'teki Bakırcılar Çarşısı, bu sesin hâlâ duyulduğu yerlerden biridir. İstanbul'da da Kapalıçarşı ve çevresindeki hanlarda yüzyıllardır bakır, gümüş ve pirinç işlenip satılır.

Het hameren in oude bazaars komt vaak uit de werkplaats van een koperslager. Op het aambeeld slaat de meester een koperen plaat tot een pan, een dienblad of een cezve, het pannetje voor Turkse koffie. De Bazaar van de Koperslagers (Bakırcılar Çarşısı) in Gaziantep is een van de plekken waar je dat geluid nog hoort. Ook in Istanbul worden al eeuwen koper, zilver en messing bewerkt en verkocht in de Grote Bazaar en de oude hans eromheen.

Gümüş işçiliğinin en bilinen tekniklerinden biri telkâridir. Usta, saç teli inceliğindeki gümüş ya da altın telleri büküp lehimleyerek dantel gibi süslemeler yapar. Mardin'in Midyat ilçesi ve Trabzon, telkâriyle ünlüdür. Trabzon, ince gümüş tellerden örülen hasır bilezikleriyle de tanınır. Günümüzde genç tasarımcılar bu eski teknikleri modern takılarda da kullanır.

Een van de bekendste technieken in het zilverwerk is telkâri, oftewel filigrein. De meester draait en soldeert zilver- of gouddraden zo dun als een haar tot kantachtige versieringen. Midyat, een district van Mardin, en Trabzon zijn beroemd om hun telkâri. Trabzon staat ook bekend om zijn hasır-armbanden, gevlochten van fijn zilverdraad. Tegenwoordig gebruiken jonge ontwerpers deze oude technieken ook in moderne sieraden.

İslam geleneğinde Kur'an'ı güzel yazmak büyük bir sanat sayılır. Hat sanatı Osmanlı döneminde zirveye ulaştı. Hattat, kamıştan yontulmuş bir kalemle ve isten yapılmış mürekkeple yazar. Bu sanatı öğrenmek yıllar sürer. Öğrenci, hocasının yazılarını defalarca taklit eder ve sonunda "icazet" denen bir diploma alır.

In de islamitische traditie geldt het fraai schrijven van de Koran als een grote kunst. De kalligrafie bereikte haar hoogtepunt in de Ottomaanse tijd. De kalligraaf schrijft met een pen gesneden uit riet en met inkt van roet. Het duurt jaren om deze kunst te leren. De leerling kopieert steeds opnieuw het schrift van zijn meester en krijgt ten slotte een diploma dat icazet heet.

Sülüs, nesih, divani, talik ve rika, Osmanlı hattatlarının en çok kullandığı yazı türleridir. Her birinin kendine özgü kuralları ve kullanım alanları vardı. Nesih kitaplarda, divani fermanlarda, sülüs ise cami duvarlarındaki büyük yazılarda kullanılırdı. 15. yüzyılda yaşayan Şeyh Hamdullah ile 17. yüzyılda yaşayan Hafız Osman, en ünlü hattatlar arasındadır. Bugün İstanbul'da hat dersi veren atölyeler bulunur; bazı sanatçılar hattı çağdaş eserlerinde de kullanır.

Sülüs (thuluth), nesih (naskh), divani, talik en rika waren de schriften die Ottomaanse kalligrafen het meest gebruikten. Elk had eigen regels en toepassingen: nesih werd gebruikt in boeken, divani in decreten van de sultan en sülüs in de grote opschriften op moskeemuren. Şeyh Hamdullah uit de 15e en Hafız Osman uit de 17e eeuw behoren tot de beroemdste kalligrafen. In Istanbul zijn nu werkplaatsen die kalligrafie onderwijzen, en sommige kunstenaars gebruiken haar ook in hedendaags werk.

Fabrikada üretilen ucuz halılar ve seri üretim eşyalar, el yapımı ürünlerin pazarını her yıl biraz daha daraltmaktadır. Usta sayısı da giderek azalmıştır. Pek çok usta, bildiklerini aktarabileceği bir çırak bulamaz. Bir usta işi bıraktığında, bildiği teknikler de çoğu zaman onunla birlikte kaybolur.

Goedkope fabriekstapijten en massaproducten maken de markt voor handwerk elk jaar een beetje kleiner. Ook het aantal meesters neemt gestaag af. Veel meesters vinden geen leerling meer aan wie ze hun kennis kunnen doorgeven. Als een meester stopt, verdwijnen zijn technieken vaak met hem.

Öte yandan umut veren gelişmeler de vardır. Halk eğitim merkezleri, belediyeler ve dernekler halı, çini ve ebru kursları açar, ustalara atölye desteği verir. Genç tasarımcılar eski motifleri çantalara, giysilere ve ev eşyalarına taşır. El yapımı bir halı ya da çini satın alan herkes de bu ustaların işlerini sürdürmesine katkıda bulunmuş olur.

Er zijn ook hoopvolle ontwikkelingen. Volksopleidingscentra, gemeenten en verenigingen geven cursussen tapijtknopen, tegelschilderen en ebru en helpen meesters aan een werkplaats. Jonge ontwerpers brengen de oude motieven over op tassen, kleding en woonaccessoires. En wie een handgemaakt tapijt of een tegel koopt, helpt deze meesters hun werk voort te zetten.

Halılar, çiniler ve ebrular yalnızca bakıp beğenilecek güzel eşyalar değildir. Bir halının her düğümünü bir el atmış, bir çininin her çizgisini bir usta yılların deneyimiyle çizmiştir. Bu eserlerde bir yörenin, bir ailenin ve bir ustanın hikâyesi saklıdır.

Tapijten, tegels en ebru's zijn niet alleen mooie dingen om naar te kijken en te bewonderen. Elke knoop in een tapijt is door een hand gelegd, elke lijn op een tegel door een meester met jarenlange ervaring getrokken. In deze werken schuilt het verhaal van een streek, een familie en een ambachtsman.

Bu sanatlar, Türkçe öğrenenler için dile açılan bir kapıdır. "Düğüm", "çözgü", "atkı", "cezve" ve "kalem" gibi kelimeler, bir atölyede ya da çarşıda hemen anlam kazanır. Bir ustanın yanında çay içip onun işini anlatmasını dinlemek de iyi bir Türkçe pratiğidir.

Voor wie Turks leert, zijn deze kunsten een deur naar de taal. Woorden als 'düğüm' (knoop), 'çözgü' (ketting), 'atkı' (inslag), 'cezve' (koffiepannetje) en 'kalem' (pen) krijgen in een werkplaats of op de bazaar meteen betekenis. Ook thee drinken bij een meester en luisteren naar wat hij over zijn werk vertelt, is goede Turkse oefening.