Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

De geschiedenis van de Turken is het verhaal van een lange reis die loopt van de steppen van Mongolië tot aan de kusten van de Middellandse Zee. Die reis was niet met één volksverhuizing voltooid, maar ging eeuwenlang in golven door. Onderweg kwamen de Turkse stammen veel volken en culturen tegen.

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

De trekkende stammen namen niet alleen hun paarden en tenten mee naar hun nieuwe vaderland. Ze brachten ook hun talen, hun geloof, hun heldendichten en hun traditie van staatsvorming met zich mee. Het Turks dat vandaag in Turkije wordt gesproken, is het meest levende spoor van die lange reis.

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

De voorouders van de Turken leefden als nomaden op de steppen van het huidige Mongolië, Zuid-Siberië en Kazachstan. Hun leven speelde zich te paard af. Ze trokken van seizoen naar seizoen verder om hun kuddes te laten grazen, woonden in vilten tenten en dronken koemis. Omdat ze bekwame ruiters en boogschutters waren, waren ze ook in de oorlog zeer sterk.

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

De naam 'Türk' duikt in geschreven bronnen voor het eerst op in de 6e eeuw, in Chinese kronieken. De Göktürken waren de eersten die hem als naam van hun staat gebruikten. De Orchon-inscripties die zij nalieten, behoren tot de oudste lange teksten in een Turkse taal.

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

Het Göktürkse kaganaat werd in 552 gesticht. Bumin Kagan versloeg de Rouran, aan wie de Turken tot dan toe onderworpen waren, en riep zichzelf uit tot kagan. Het rijk breidde zich snel uit en strekte zich al gauw uit van Mantsjoerije in het oosten tot de steppen ten noorden van de Zwarte Zee in het westen.

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

De beroemdste nalatenschap van de Göktürken zijn de inscripties in het Orchondal. Op deze stenen, die in 732 en 735 werden opgericht voor Kül Tigin en zijn oudere broer Bilge Kagan, richt de vorst zich rechtstreeks tot zijn volk. De Kül Tigin-inscriptie begint met de woorden: 'Toen boven de blauwe hemel en beneden de bruine aarde werden geschapen, werden daartussen de mensenkinderen geschapen.'

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

In de 8e en 9e eeuw veranderden de machtsverhoudingen op de steppe. De Oeigoeren namen de plaats van de Göktürken in. Toen de Kirgiezen in 840 het Oeigoerse kaganaat vernietigden, gingen veel stammen op zoek naar een nieuw thuisland. Droogte, gebrek aan weidegrond en oorlogen tussen de stammen versnelden de trek nog. Sommige groepen bleven aan de Chinese grens, terwijl de Oghuz zich vestigden rond het Aralmeer en de Syr Darja.

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

In deze periode kwamen de Turken ook in aanraking met de islamitische wereld. De eerste contacten dateren uit de 8e eeuw, maar het grootste deel van de stammen werd pas in de 10e eeuw moslim. De Karachaniden waren een van de eerste grote Turkse staten in Centraal-Azië die de islam aannamen. De nieuwe godsdienst verbond de Turken met een uitgestrekte wereld van handel en cultuur die reikte van Bagdad tot Buchara.

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

Het keerpunt in de vestiging van de Turken in Anatolië is de Slag bij Manzikert op 26 augustus 1071. De sultan van de Grote Seltsjoeken, Alp Arslan, versloeg het leger van de Byzantijnse keizer Romanos IV Diogenes en nam de keizer gevangen. Hij liet hem echter niet doden, maar liet hem na het sluiten van een verdrag vrij.

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

Na de slag trokken Turkmeense stammen diep Anatolië in. Kort daarna ontstond het Seltsjoekse sultanaat van Rum. In die tijd woonden er in Anatolië Grieken, Armeniërs, Syriërs en andere volken. Turkssprekende moslims werden pas geleidelijk, in de loop van eeuwen, de meerderheid. Daarbij leerden ook de nieuwkomers veel van de culturen van de plaatselijke volken.

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

De Turken brachten veel van het steppeleven mee naar Anatolië: hun liefde voor paarden, de cultuur van vilt en tent, het weven van tapijten en kelims en de gedichten die barden zongen bij de kopuz. Enkele van de oudst bekende Turkse tapijten zijn gevonden in de Alaeddin-moskee in Konya. Deze dertiende-eeuwse tapijten zijn nu in musea te zien.

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

De sterkste drager van die erfenis is echter de taal. Het Turks nam in de loop van de tijd duizenden woorden over uit het Arabisch en het Perzisch, maar behield zijn basisstructuur. Woorden uit de Orchon-inscripties zoals 'at' (paard), 'su' (water), 'yol' (weg) en 'gök' (hemel) worden nog steeds in vrijwel dezelfde vorm gebruikt.

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

Op de steppe, waar nauwelijks werd geschreven, leefde de geschiedenis voort in de verhalen van de barden. Het Boek van Dede Korkut bundelt de epische verhalen van de Oghuz-Turken. Deli Dumruls uitdaging aan Azraël, de engel des doods, de avonturen van Bamsı Beyrek en het verhaal van de eenogige reus Tepegöz zijn de bekendste daarvan. Alle twaalf verhalen staan in een handschrift dat in Dresden wordt bewaard.

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

Het Kirgizische Manas-epos is een van de langste heldendichten ter wereld. Sommige versies van het epos, dat vertelt over de held Manas en zijn nakomelingen, tellen honderdduizenden verzen. Zowel het Manas-epos als het erfgoed van Dede Korkut staan tegenwoordig op de UNESCO-lijst van immaterieel cultureel erfgoed.

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

Eeuwenlang leefden de Turken in Anatolië zij aan zij met Grieken, Armeniërs, Koerden, Syriërs en andere gemeenschappen. Die buurschap liet sporen na in de keuken, de muziek en de taal. De woorden 'lahana' (kool), 'fasulye' (bonen) en 'midye' (mossel) zijn bijvoorbeeld uit het Grieks in het Turks terechtgekomen.

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

In het land waar de Turken zich vestigden, waren sporen van zeer oude beschavingen te vinden. Hattusa, de hoofdstad van de Hettieten, ligt in de huidige provincie Çorum. De hoofdstad van koning Midas was Gordion, en het centrum van de Lydiërs, die de eerste munten sloegen, was Sardis. Ook Griekse en Romeinse steden zoals Efeze maken deel uit van dit erfgoed.

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

Niet alle stammen die uit Centraal-Azië vertrokken, kwamen in Anatolië terecht. De Bulgaren, een volk van Turkse oorsprong, stichtten in 681 onder leiding van kan Asparoech een staat ten zuiden van de Donau en raakten in de loop van de tijd geslaviseerd. De Koemanen vluchtten in de 13e eeuw naar Hongarije. De Chazaren beheersten op hun beurt lange tijd de steppen ten noorden van de Kaspische Zee.

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

Tegenwoordig spreken Oezbeken, Kazachen, Azerbeidzjanen, Turkmenen, Kirgiezen, Oeigoeren, Tataren en de Jakoeten (Sacha) in Siberië Turkse talen. Sommige van deze volken hebben een eigen staat. Andere wonen binnen de grenzen van andere landen. De talen zijn in de loop van de tijd uit elkaar gegroeid, maar veel basiswoorden zoals 'ata' (vader), 'ay' (maan) en 'göz' (oog) lijken nog steeds sterk op elkaar.

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

Mettertijd stichtten de stammen die met hun kuddes over de steppe trokken steden. Het Seltsjoekse Konya en het Ottomaanse Bursa en Istanbul werden haltes op die weg. Sommige gewoonten uit het nomadenleven bestaan nog steeds: in veel dorpen in Anatolië trekt men 's zomers met het vee naar de hooggelegen weiden, de yayla.

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

De lagen van deze geschiedenis zijn ook in de taal te zien. Oude woorden van de Orchon-stenen, woorden uit het Arabisch en het Perzisch en woorden die van de buren in Anatolië zijn overgenomen, staan in het Turks naast elkaar. Elk daarvan stamt van een andere halte op de weg van Centraal-Azië naar Anatolië.