Türkiye'de Gelenekler ve Günlük Yaşam

Bir ülkeyi tanımak için tarihini ve coğrafyasını bilmek yetmez, insanların gündelik hayatına da bakmak gerekir. Türkiye'nin gündelik hayatında Anadolu'nun eski gelenekleri, İslam kültürü ve modern şehir yaşamı iç içedir.

Om een land te leren kennen, is het niet genoeg om de geschiedenis en de geografie te kennen; je moet ook kijken naar het dagelijks leven van de mensen. In het Turkse dagelijks leven zijn de oude tradities van Anatolië, de islamitische cultuur en het moderne stadsleven met elkaar verweven.

Konukseverlik, aile bağları, komşuluk ve büyüklere saygı bu hayatın temel taşlarıdır. Bu değerler kitaplarda kalmaz. Kapıda çıkarılan ayakkabıda, ikram edilen çayda, otobüste yaşlılara verilen yerde her gün kendini gösterir.

Gastvrijheid, familiebanden, goed nabuurschap en respect voor ouderen zijn de pijlers van dit leven. Deze waarden blijven niet in boeken steken. Ze tonen zich elke dag: in de schoenen die bij de deur worden uitgetrokken, in de thee die wordt aangeboden en in de zitplaats die in de bus aan een oudere wordt afgestaan.

Türkiye'de misafire büyük değer verilir. Habersiz gelen konuğa 'Tanrı misafiri' denir ve böyle bir konuk kapıdan geri çevrilmez. Ev sahibi elindeki en iyi yiyeceği çıkarır, en güzel fincanları kullanır. Sofra sade olsa bile misafir hemen buyur edilir. Nitekim bir atasözünde 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer.' denir. Misafiri aç ya da çaysız göndermek ayıp sayılır.

In Turkije wordt een gast zeer gewaardeerd. Wie onaangekondigd langskomt, heet een 'Tanrı misafiri', een door God gezonden gast, en zo'n gast wordt nooit weggestuurd. De gastheer zet het beste op tafel wat hij in huis heeft en gebruikt de mooiste kopjes. Ook als de tafel eenvoudig is, wordt de gast meteen uitgenodigd om aan te schuiven. Zoals het spreekwoord zegt: 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer', een gast eet niet wat hij hoopte, maar wat hij aantreft. Een gast met honger of zonder thee laten vertrekken, geldt als een schande.

Konukseverliğin en sık görülen işareti çaydır. Halıcıda, oto tamircisinde, hatta devlet dairesinde bile misafire hemen çay söylenir. Bu ikramı kabul etmek kibarlıktır. Çay gelince sohbet de başlar ve bazen saatlerce sürer. Çay istemeyen biri 'Sağ olun, az önce içtim' diyerek teklifi nazikçe geri çevirebilir.

Het meest voorkomende teken van gastvrijheid is thee. Bij een tapijthandelaar, bij een autogarage en zelfs op een overheidskantoor wordt voor een bezoeker meteen thee besteld. Het aanbod aannemen hoort bij goede manieren. Met de thee begint ook het gesprek, en dat duurt soms uren. Wie geen thee wil, kan beleefd weigeren met 'Sağ olun, az önce içtim': dank u, ik heb net gedronken.

Türkiye, kişi başına çay tüketiminde yıllardır dünyanın ilk sıralarındadır. Çayın büyük kısmı Doğu Karadeniz'de, özellikle Rize'de yetişir. Evlerde çay iki katlı çaydanlıkta demlenir ve ince belli bardaklarda içilir. Bazıları demli çayı, bazıları açık çayı sever. Kahvaltıdan gece yarısına kadar çay hiç eksik olmaz. Çay ocaklarındaki çaycılar, tepsileriyle dükkân dükkân dolaşıp çay taşır.

Al jaren hoort Turkije bij de landen met het hoogste theeverbruik per hoofd ter wereld. Het grootste deel van de thee groeit in het oosten van het Zwarte Zeegebied, vooral in Rize. Thuis wordt thee gezet in een theepot met twee verdiepingen en gedronken uit kleine tulpvormige glaasjes. Sommigen drinken hem sterk, anderen slap. Van het ontbijt tot middernacht is er altijd thee. Theejongens van de theehuisjes lopen met hun dienbladen van winkel naar winkel om thee rond te brengen.

Türk kahvesi ise daha özel anlara ayrılır. Cezvede köpüklü pişirilir ve küçük fincanlarda, yanında bir bardak suyla ikram edilir. Fincanın dibinde kalan telveyle fal bakılır. Kız istemeye gelen damat adayının kahvesini genç kız pişirir; bazen de şaka yollu kahveye tuz katar. 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır' sözü bu kültürü iyi anlatır. Türk kahvesi kültürü ve geleneği 2013'te UNESCO listesine girdi.

Turkse koffie is daarentegen bewaard voor bijzondere momenten. Hij wordt met schuim in een cezve gekookt en in kleine kopjes geserveerd, met een glas water ernaast. Uit het koffiedik op de bodem van het kopje wordt de toekomst gelezen. Als de familie van een jongen om de hand van een meisje komt vragen, zet het meisje de koffie voor de huwelijkskandidaat en doet er soms voor de grap zout in. Het gezegde 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır', een kopje koffie blijft veertig jaar in de herinnering, vat deze cultuur goed samen. De Turkse koffiecultuur en -traditie kwamen in 2013 op de UNESCO-lijst.

Türkiye'de aile, hayatın merkezindedir. Eskiden, özellikle köylerde, büyükanne, büyükbaba, oğullar, gelinler ve torunlar aynı evde ya da aynı avluda yaşardı. Evlilik ya da meslek seçimi gibi önemli kararları çoğu zaman bütün aile birlikte konuşur. Biri hastalandığında ya da başı sıkıştığında ilk yardıma koşan yine ailedir.

In Turkije staat de familie centraal in het leven. Vroeger woonden vooral op het platteland grootouders, zonen, schoondochters en kleinkinderen in hetzelfde huis of rond dezelfde binnenplaats. Belangrijke beslissingen, zoals een huwelijk of een beroepskeuze, worden vaak met de hele familie besproken. Als iemand ziek wordt of in de problemen raakt, is het weer de familie die als eerste te hulp schiet.

Şehirleşmeyle birlikte aileler küçüldü; ancak aile bağları kopmadı. Pek çok genç evlenene kadar anne babasıyla yaşar. Pazar kahvaltıları, bayram ziyaretleri ve her gün telefonla hal hatır sormak bugün de yaygındır. Başarı da sorun da tek kişinin değil, bütün ailenin meselesi sayılır. Bu durum insana hem güven verir hem de sorumluluk yükler.

Door de verstedelijking zijn gezinnen kleiner geworden, maar de banden zijn niet verbroken. Veel jongeren wonen tot hun huwelijk bij hun ouders. Zondagse ontbijten, bezoekjes tijdens de feestdagen en dagelijkse telefoontjes om te horen hoe het met iedereen gaat, zijn nog altijd gewoon. Succes en problemen worden niet gezien als iets van één persoon, maar van de hele familie. Dat geeft zekerheid, maar legt ook verantwoordelijkheid op.

Türk çocukları büyüklere saygıyı küçük yaşta öğrenir. Bayramlarda büyüklerin eli öpülür ve alına götürülür. Yaşça büyük biri odaya girdiğinde gençler ayağa kalkar; otobüste de büyüklere yer verilir. Sofrada yemeğe önce büyükler başlar. Bazı ailelerde büyüklerin yanında bacak bacak üstüne atmak ya da sigara içmek hâlâ ayıp sayılır.

Turkse kinderen leren al jong respect te tonen voor ouderen. Met feestdagen kussen ze de hand van ouderen en brengen die naar hun voorhoofd. Als een oudere de kamer binnenkomt, staan jongeren op, en in de bus staan ze hun plaats af. Aan tafel beginnen de ouderen eerst met eten. In sommige families vindt men het nog altijd onbeleefd om in het bijzijn van ouderen de benen over elkaar te slaan of te roken.

Bu saygı dile de yansır. Türkçede yaşça büyük birine yalnızca adıyla seslenmek pek kibar bulunmaz. Bunun yerine 'abla', 'abi', 'teyze' ya da 'amca' denir. Bu sözcükler akraba olmayan insanlar için de kullanılır. Bakkala 'amca', pazarda sebze satan kadına 'teyze' demek hem saygıyı hem de yakınlığı gösterir. Resmî ortamlarda ise addan sonra 'Hanım' ya da 'Bey' eklenir ve kişiye Ayşe Hanım, Mehmet Bey diye seslenilir.

Dit respect zie je ook in de taal. In het Turks vindt men het niet zo beleefd om een oudere alleen bij de voornaam aan te spreken. In plaats daarvan zegt men 'abla' (grote zus), 'abi' (grote broer), 'teyze' (tante) of 'amca' (oom). Deze woorden worden ook gebruikt voor mensen die geen familie zijn. De kruidenier 'amca' noemen of de groenteverkoopster op de markt 'teyze' toont respect en vertrouwdheid tegelijk. In formele situaties zet men 'Hanım' of 'Bey' achter de voornaam en zegt men Ayşe Hanım of Mehmet Bey.

Türkiye'de yemek, bir araya gelmek için iyi bir bahanedir. Özellikle hafta sonu kahvaltısı uzun sürer. Sofraya beyaz peynir, kaşar, zeytin, domates, salatalık, bal, kaymak, reçel ve haşlanmış yumurta dizilir. Yanında simit ya da sıcak ekmek bulunur, bazen tavada menemen ya da sucuklu yumurta da gelir. 'Kahvaltı' sözcüğü 'kahve altı'ndan türemiştir ve kahveden önce yenen yemek demektir.

In Turkije is eten een goed excuus om samen te komen. Vooral het weekendontbijt duurt lang. Op tafel komen witte kaas, kaşarkaas, olijven, tomaten, komkommer, honing, kaymak, jam en gekookte eieren. Daarbij hoort simit of warm brood, en soms komt er ook menemen of ei met sucuk in de pan op tafel. Het woord 'kahvaltı' komt van 'kahve altı' en betekent het eten dat je vóór de koffie eet.

Akşam yemeklerinde de paylaşmak esastır. Mezeler ve salatalar ortaya konur, herkes istediğinden alır. Yemeğe başlarken 'Afiyet olsun' denir. Yemeği yapan kişiye de 'Elinize sağlık' diye teşekkür edilir. Yemekten sonra çay gelir ve çoğu evde çay içilmeden kimse sofradan kalkmaz.

Ook bij het avondeten is delen de regel. Meze en salades staan in het midden en iedereen neemt wat hij wil. Voor het eten zegt men 'Afiyet olsun' (Eet smakelijk). Wie gekookt heeft, wordt bedankt met 'Elinize sağlık' (Gezegend zijn je handen). Na het eten komt de thee, en in de meeste huizen staat niemand van tafel op voordat die op is.

Yılın en kalabalık ve hareketli günleri iki dinî bayramdır: Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı. Ramazan Bayramı bir aylık orucun ardından gelir ve üç gün sürer. Bayram sabahı erkekler bayram namazına gider, ardından ziyaretler başlar. Çocuklar büyüklerin elini öper ve harçlık alır. Misafirlere şeker ve tatlı ikram edilir. Bayramdan önce milyonlarca kişi memleketine gitmek için yola çıkar.

De drukste en levendigste dagen van het jaar zijn de twee religieuze feesten: Ramazan Bayramı en Kurban Bayramı. Ramazan Bayramı volgt op de vastenmaand en duurt drie dagen. 's Ochtends gaan de mannen naar het feestgebed, daarna beginnen de bezoeken. Kinderen kussen de hand van ouderen en krijgen zakgeld. Gasten krijgen snoep en zoetigheid aangeboden. Voor het feest gaan miljoenen mensen op weg naar hun geboortestreek.

Kurban Bayramı dört gün sürer ve kökü Hz. İbrahim'in hikâyesine dayanır. Durumu iyi olan aileler kurban keser, etin bir kısmını yoksullara ve komşulara dağıtır. Bayramda insanlar tanıdık tanımadık herkesle bayramlaşır. Küs olanlar barışır, uzun süredir görüşmeyen akrabalar birbirini arar.

Kurban Bayramı duurt vier dagen en gaat terug op het verhaal van Abraham. Gezinnen die het kunnen betalen, offeren een dier en delen een deel van het vlees uit aan armen en buren. Tijdens het feest wenst men iedereen een fijn feest, bekend of onbekend. Wie ruzie had, legt het bij, en familieleden die elkaar lang niet hebben gezien, nemen weer contact op.

Türkiye'de gündelik hayatın yazılı olmayan pek çok kuralı vardır. Konuşan birinin sözünü kesmek kabalık sayılır. Taşınan komşuya yardım etmek ya da hasta komşuya çorba götürmek beklenen davranışlardır. Bu yardımın karşılığında kimse bir şey istemez. Köylerde bu yardımlaşmanın adı imecedir: Yol yapımında ya da hasatta bütün köy birlikte çalışır.

Het dagelijks leven in Turkije kent veel ongeschreven regels. Iemand onderbreken die aan het woord is, vindt men onbeleefd. Een buurman helpen verhuizen of een zieke buurvrouw soep brengen, wordt van iedereen verwacht. Niemand vraagt iets terug voor die hulp. In dorpen heet deze onderlinge hulp imece: bij de aanleg van een weg of bij de oogst werkt het hele dorp samen.

Selamlaşma da kısa sürmez. Tanıdık biriyle karşılaşınca yalnızca 'Merhaba' demek yetmez; 'Nasılsın?', 'Evdekiler nasıl?', 'İşler nasıl?' gibi sorular da sorulur. Çalışan birine 'Kolay gelsin', hasta birine 'Geçmiş olsun' denir. Bu kalıpları bilen bir yabancı kısa sürede sıcak bir ilgiyle karşılanır.

Ook groeten gaat niet snel. Als je een bekende tegenkomt, is alleen 'Merhaba' niet genoeg; je vraagt ook 'Nasılsın?' (Hoe gaat het?), 'Evdekiler nasıl?' (Hoe is het thuis?) en 'İşler nasıl?' (Hoe gaat het met je werk?). Tegen iemand die aan het werk is, zeg je 'Kolay gelsin' (Succes ermee), tegen een zieke 'Geçmiş olsun' (Beterschap). Een buitenlander die deze uitdrukkingen kent, wordt al snel hartelijk ontvangen.

Anadolu'da el sanatları yüzyıllar boyunca hem geçim kaynağı hem de bir sanat dalı olmuştur. Halı ve kilim dokumacılığı köylerde bugün de sürer. Her yörenin kendine özgü desenleri ve renkleri vardır. Bir uzman, halıya bakarak onun nerede dokunduğunu söyleyebilir. Desenlerin de birer anlamı vardır: Koçboynuzu gücü, elibelinde ise kadını ve bereketi simgeler.

In Anatolië was ambachtelijk werk eeuwenlang zowel een bron van inkomsten als een kunstvorm. Tapijten en kelims worden in de dorpen nog altijd geweven. Elke streek heeft eigen patronen en kleuren. Een kenner kan naar een tapijt kijken en zeggen waar het geweven is. De patronen hebben ook een betekenis: de ramshoorn staat voor kracht, en de elibelinde, een figuur met de handen in de zij, voor de vrouw en vruchtbaarheid.

Çini sanatı, Osmanlı döneminde, özellikle 16. yüzyılda en parlak çağını yaşadı. İznik çinileri kobalt mavisi ve mercan kırmızısıyla ünlüdür. İstanbul'daki Rüstem Paşa Camii ile Sultanahmet Camii'nin duvarları bu çinilerle kaplıdır. Bakırcılık, ahşap oymacılığı, hat ve tezhip de köklü sanatlardır. Bu sanatları öğrenmek bugün de yıllar alır. Çırak, ustasının yanında adım adım ilerler.

De tegelkunst beleefde haar bloeitijd in de Ottomaanse periode, vooral in de 16e eeuw. Tegels uit İznik zijn beroemd om hun kobaltblauw en koraalrood. De muren van de Rüstem Paşa-moskee en de Sultan Ahmet-moskee in Istanbul zijn ermee bekleed. Koperslagerij, houtsnijwerk, kalligrafie en verluchting zijn ook eeuwenoude kunsten. Ze leren kost nog steeds jaren. De leerling vordert stap voor stap aan de zijde van zijn meester.

Osmanlı şehirlerinde neredeyse her mahallenin bir hamamı vardı. Çoğu evde banyo olmadığı için insanlar haftada bir hamama giderdi. Hamam aynı zamanda bir buluşma yeriydi. Kadınlar ve erkekler ayrı bölümlerde ya da ayrı saatlerde yıkanır, bu arada dinlenip mahallenin haberlerini konuşurdu. Düğünden önceki gelin hamamı ve doğumdan kırk gün sonra yapılan kırk hamamı gibi gelenekler bazı ailelerde bugün de sürer.

In Ottomaanse steden had bijna elke wijk een eigen hamam. Omdat de meeste huizen geen badkamer hadden, ging men eens per week naar de hamam. De hamam was ook een ontmoetingsplek. Vrouwen en mannen baadden in aparte afdelingen of op aparte tijden, rustten uit en wisselden het nieuws uit de buurt uit. Gebruiken als het bruidsbad voor de bruiloft en de 'kırk hamamı', het bad veertig dagen na een geboorte, leven in sommige families nog altijd voort.

Hamam üç bölümden oluşur: soyunma yeri olan soğukluk ya da camekân, ılık bir geçiş bölümü olan ılıklık ve asıl yıkanılan sıcaklık. Sıcaklıkta yıkanan kişi ortadaki mermer göbek taşına uzanır. Tellak ya da natır önce keseyle sırtını ovar, sonra onu bol köpükle yıkar. İstanbul'da Mimar Sinan'ın yaptığı Çemberlitaş Hamamı gibi 16. yüzyıldan kalma hamamlar bugün de açıktır.

Een hamam bestaat uit drie delen: de soğukluk of camekân, waar men zich uitkleedt; de ılıklık, een lauwe overgangsruimte; en de sıcaklık, de warme ruimte waar men zich echt wast. In de warme ruimte gaat de badgast liggen op de marmeren steen in het midden, de göbek taşı. De badmeester, de tellak bij mannen of de natır bij vrouwen, schrobt eerst de rug met de kese-washandschoen en wast hem daarna met veel schuim. In Istanbul zijn hamams uit de 16e eeuw, zoals de Çemberlitaş-hamam van Mimar Sinan, nog steeds open.

Türkiye son yetmiş yılda hızla değişti. Köylerden şehirlere büyük göçler yaşandı; bugün nüfusun büyük çoğunluğu şehirlerde yaşar. Birçok genç okumak ya da çalışmak için ailesinden uzaklaşır, bir kısmı yurt dışına gider. Alışveriş merkezleri, e-ticaret ve sosyal medya eski alışkanlıkların bazılarını değiştirdi.

Turkije is de afgelopen zeventig jaar snel veranderd. Er waren grote trekbewegingen van het platteland naar de steden, en tegenwoordig woont de grote meerderheid van de bevolking in steden. Veel jongeren gaan bij hun familie weg om te studeren of te werken, en sommigen vertrekken naar het buitenland. Winkelcentra, online winkelen en sociale media hebben een aantal oude gewoonten veranderd.

Yine de birçok gelenek yeni hayata uyum sağladı. İstanbul'da tek başına yaşayan bir genç bayramda memleketine gider ve annesinin dolmasını hâlâ her yemekten üstün tutar. Bayram tebrikleri artık telefondan mesajla gönderilir; ancak büyüklerin eli yine yüz yüze öpülür. Gelenek ile modern hayat çoğu zaman birbirini dışlamaz, yan yana yürür.

Toch hebben veel tradities zich aan het nieuwe leven aangepast. Een jongere die alleen in Istanbul woont, gaat met de feestdagen naar huis en vindt de dolma van zijn moeder nog altijd lekkerder dan welk gerecht ook. Feestwensen gaan nu per berichtje, maar de hand van ouderen wordt nog steeds persoonlijk gekust. Traditie en modern leven sluiten elkaar meestal niet uit; ze gaan hand in hand.

Türkiye'deki geleneklerin çoğu müzelerde değil, gündelik hayatın içindedir. Çay bardağının başında dönen sohbet, bayramda öpülen eller, cenaze evine götürülen yemek ve otobüste yaşlıya verilen yer bunlardan yalnızca birkaçıdır.

De meeste tradities in Turkije vind je niet in musea, maar midden in het dagelijks leven. Het gesprek bij een glas thee, de handen die met feestdagen worden gekust, het eten dat naar een rouwend huis wordt gebracht en de zitplaats die in de bus aan een oudere wordt afgestaan, zijn er maar enkele van.

Bu geleneklerin dili de Türkçedir. 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' ve 'Hayırlı olsun' gibi kalıpları öğrenen biri hem dili hem de bu küçük âdetleri daha iyi anlar.

De taal van deze tradities is het Turks. Wie uitdrukkingen leert als 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' en 'Hayırlı olsun', begrijpt zowel de taal als deze kleine gebruiken beter.