Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk, 20. yüzyılın en tanınmış devlet adamlarından biridir. Kurtuluş Savaşı'nı yönetmiş, yıkılan Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Bugün Türkiye'nin hemen her şehrinde onun adını taşıyan okullar, caddeler ve meydanlar bulunur.

Mustafa Kemal Atatürk is een van de bekendste staatslieden van de 20e eeuw. Hij leidde de Onafhankelijkheidsoorlog en stichtte de Republiek Turkije in de plaats van het ineenstortende Ottomaanse Rijk. Tegenwoordig zijn er in bijna elke stad in Turkije scholen, straten en pleinen die zijn naam dragen.

Mustafa Kemal, 1881'de Selanik'te doğdu. Gençlik yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne tanık oldu. Kurtuluş Savaşı'nın ardından 1923'te cumhuriyeti ilan etti. Ölümüne kadar geçen on beş yılda alfabeden hukuka, takvimden giyim kuşama kadar pek çok alanda köklü reformlar gerçekleştirdi.

Mustafa Kemal werd in 1881 in Thessaloniki geboren. Als jongeman maakte hij de neergang van het Ottomaanse Rijk mee. Na de Onafhankelijkheidsoorlog riep hij in 1923 de republiek uit. In de vijftien jaar tot aan zijn dood voerde hij op veel terreinen ingrijpende hervormingen door, van het alfabet tot het recht en van de kalender tot de kleding.

Osmanlı İmparatorluğu, Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıktı. 1918'de imzalanan Mondros Ateşkesi'nin ardından İtilaf Devletleri'nin askerleri İstanbul'a girdi; Anadolu'nun pek çok bölgesi de işgal edildi. O günlerde ülkenin kurtulabileceğine inananların sayısı çok azdı. Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak direnişi örgütlemeye başladı.

Het Ottomaanse Rijk kwam als verliezer uit de Eerste Wereldoorlog. In 1918 werd de wapenstilstand van Moudros getekend, geallieerde troepen trokken Istanbul binnen en grote delen van Anatolië werden bezet. Bijna niemand geloofde nog dat het land te redden was. Op 19 mei 1919 ging Mustafa Kemal in Samsun aan land en begon hij het verzet te organiseren.

Kurtuluş Savaşı'nda Türk kuvvetleri doğuda Ermeni, güneyde Fransız, batıda ise Yunan kuvvetlerine karşı savaştı. Savaş 1922 sonbaharında kazanıldı; Lozan Antlaşması ise 24 Temmuz 1923'te imzalandı. 29 Ekim 1923'te cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi. Bu tarih, her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır.

In de Onafhankelijkheidsoorlog vochten de Turkse troepen in het oosten tegen Armeense, in het zuiden tegen Franse en in het westen tegen Griekse strijdkrachten. De oorlog werd in de herfst van 1922 gewonnen, en op 24 juli 1923 werd het Verdrag van Lausanne ondertekend. Op 29 oktober 1923 werd de republiek uitgeroepen en werd Mustafa Kemal gekozen tot eerste president. Deze datum wordt elk jaar gevierd als Dag van de Republiek.

Atatürk'ün en köklü reformlarından biri, 1928'de yapılan Harf Devrimi'dir. Osmanlı Türkçesi yüzyıllar boyunca Arap harfleriyle yazılmıştı. 1 Kasım 1928'de kabul edilen yasayla bu harflerin yerini, Latin alfabesine dayanan 29 harfli yeni Türk alfabesi aldı. Bu değişiklik, birkaç harfi değiştirmekten çok daha büyük bir adımdı; Türkiye bütünüyle farklı bir yazı sistemine geçti.

Een van Atatürks ingrijpendste hervormingen was de schrifthervorming van 1928. Eeuwenlang was het Ottomaans Turks in Arabisch schrift geschreven. Een wet van 1 november 1928 verving dat door een nieuw Turks alfabet van 29 letters, gebaseerd op het Latijnse. Dat was veel meer dan een paar letters veranderen: Turkije stapte over op een heel ander schriftsysteem.

Atatürk, yeni harfleri tanıtmak için yurdu dolaştı. Meydanlarda ve okullarda kara tahtanın başına geçerek harfleri bizzat öğretti; bu nedenle ona "Başöğretmen" denildi. Arap harfleri, Türkçedeki ünlü seslerin tamamını karşılayamıyordu. Latin harfleriyle ise kelimeler okunduğu gibi yazılabiliyordu. 1929'da açılan Millet Mektepleri'nde yüz binlerce yetişkin okuma yazma öğrendi.

Atatürk reisde door het land om de nieuwe letters bekend te maken. Op pleinen en in scholen ging hij voor het schoolbord staan en leerde hij ze zelf aan; daarom noemde men hem de 'Eerste Leraar'. Het Arabische schrift kon niet alle klinkers van het Turks weergeven. Met Latijnse letters daarentegen konden woorden worden geschreven zoals ze worden uitgesproken. In de Volksscholen, die in 1929 opengingen, leerden honderdduizenden volwassenen lezen en schrijven.

Osmanlı Devleti'nde hukukun önemli bir bölümü İslam hukukuna dayanıyordu; padişahlar aynı zamanda halife unvanını da taşıyordu. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştı. 3 Mart 1924'te Meclis halifeliği de kaldırdı ve aynı yıl şeriye mahkemeleri kapatıldı.

In de Ottomaanse staat was een groot deel van het recht gebaseerd op het islamitisch recht, en de sultans droegen ook de titel van kalief. Het sultanaat was op 1 november 1922 al afgeschaft. Op 3 maart 1924 schafte het parlement ook het kalifaat af, en in hetzelfde jaar werden de sharia-rechtbanken gesloten.

1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla çok eşlilik yasaklandı, resmî nikâh zorunlu hâle geldi ve kız çocukları mirastan erkek kardeşleriyle eşit pay almaya başladı. 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı; laiklik ilkesi ise 1937'de anayasaya girdi. Atatürk'e göre laiklik, dini reddetmek değil, din ile devlet işlerini birbirinden ayırmaktı.

In 1926 trad het Turkse Burgerlijk Wetboek in werking, opgesteld naar het voorbeeld van het Zwitserse. Met deze wet werd polygamie verboden, werd het burgerlijk huwelijk verplicht en erfden dochters voortaan evenveel als hun broers. In 1928 werd de zin 'De godsdienst van de staat is de islam' uit de grondwet geschrapt, en in 1937 werd het beginsel van het secularisme erin opgenomen. Voor Atatürk betekende secularisme niet dat men de religie afwees, maar dat religie en staatszaken gescheiden bleven.

Atatürk, eğitimi bütün reformların temeli sayıyordu. Öğretmenlere seslendiği "Cumhuriyet sizden fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür nesiller ister" sözü, bugün de pek çok okulun duvarında yer alır. Cumhuriyetin ilk yıllarında ülkenin dört bir yanında yeni okullar açıldı.

Atatürk zag onderwijs als de basis van alle hervormingen. Zijn woorden tot de leraren, "De Republiek verlangt van u generaties die vrij zijn in denken, vrij in kennis en vrij in geweten", staan nog altijd op de muren van veel scholen. In de eerste jaren van de republiek gingen in het hele land nieuwe scholen open.

3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün okullar devletin denetiminde tek bir çatı altında toplandı, medreseler ise kapatıldı. Kız ve erkek öğrencilerin aynı sınıfta okuduğu karma eğitim yaygınlaştı. 1933 Üniversite Reformu ile Darülfünun kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Nazi Almanyası'ndan kaçan pek çok bilim insanı bu üniversitede ders verdi ve Türk akademisinin gelişmesine önemli katkılar sağladı.

Met de Wet op de Eenmaking van het Onderwijs, aangenomen op 3 maart 1924, werden alle scholen onder één dak en onder staatstoezicht gebracht, en werden de madrasa's gesloten. Gemengd onderwijs, met meisjes en jongens in dezelfde klas, werd gangbaar. Met de universiteitshervorming van 1933 werd de Darülfünun gesloten en kwam de Universiteit van Istanbul ervoor in de plaats. Veel wetenschappers die uit nazi-Duitsland waren gevlucht, gaven les aan deze universiteit en droegen veel bij aan de groei van de Turkse wetenschap.

Türk kadınları 1930'da belediye seçimlerinde oy kullanma hakkını elde etti. 5 Aralık 1934'te ise milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandılar. Bu haklar, pek çok Avrupa ülkesinden daha önce tanınmıştı: Fransız kadınlar aynı hakka ancak 1944'te, İtalyan kadınlar ise 1945'te kavuştu.

Turkse vrouwen kregen in 1930 stemrecht bij de gemeenteraadsverkiezingen. Op 5 december 1934 verwierven ze het actief en passief kiesrecht bij de parlementsverkiezingen. Deze rechten werden eerder erkend dan in veel Europese landen: Franse vrouwen kregen hetzelfde recht pas in 1944, Italiaanse vrouwen in 1945.

1935 seçimlerinde Meclis'e 18 kadın milletvekili girdi. Aynı yıllarda hukuk, tıp ve mühendislik okuyan kadınların sayısı da arttı; Türkiye'nin ilk kadın avukatları ve hâkimleri bu dönemde mesleğe başladı. Atatürk, kadınların eğitim görmesini ve çalışma hayatına katılmasını toplumun ilerlemesi için vazgeçilmez sayıyordu.

Bij de verkiezingen van 1935 kwamen 18 vrouwen in het parlement. In dezelfde jaren nam ook het aantal vrouwen toe dat rechten, geneeskunde of techniek studeerde, en begonnen de eerste vrouwelijke advocaten en rechters van Turkije aan hun loopbaan. Atatürk vond onderwijs voor vrouwen en hun deelname aan het arbeidsleven onmisbaar voor de vooruitgang van de samenleving.

Atatürk, yalnızca yazıyı değil, dilin kendisini de değiştirmek istiyordu. Osmanlı Türkçesi Arapça ve Farsça kelimelerle doluydu; halkın büyük bölümü bu yazı dilini anlamakta zorlanıyordu. 1932'de bugünkü Türk Dil Kurumu'nun temeli atıldı ve dili sadeleştirme çalışmaları bu kurum aracılığıyla yürütülmeye başlandı.

Atatürk wilde niet alleen het schrift, maar ook de taal zelf veranderen. Het Ottomaans Turks zat vol Arabische en Perzische woorden, en een groot deel van de bevolking had moeite deze schrijftaal te begrijpen. In 1932 werd de voorloper van het huidige Turkse Taalgenootschap opgericht, en voortaan werd het werk aan de vereenvoudiging van de taal via deze instelling uitgevoerd.

Yabancı kökenli pek çok kelimenin yerine Türkçe karşılıklar bulundu. Bunun için halk ağzından ve eski Türkçe metinlerden kelimeler derlendi. Atatürk, 1937'de yayımlanan bir geometri kitabı da yazdı; "üçgen", "açı" ve "kenar" gibi terimler bu kitapla yerleşti. Türetilen kelimelerin bir kısmı yapay bulunduğu için benimsenmedi. Yine de bugünkü Türkçe, Osmanlı Türkçesine göre çok daha sade ve anlaşılırdır.

Voor veel woorden van buitenlandse oorsprong werden Turkse vervangers gevonden, en men verzamelde woorden uit de volkstaal en uit oude Turkse teksten. Atatürk schreef zelfs een meetkundeboek, dat in 1937 verscheen; daardoor raakten termen als "üçgen" (driehoek), "açı" (hoek) en "kenar" (zijde) ingeburgerd. Sommige nieuwe woorden klonken kunstmatig en sloegen nooit aan. Toch is het Turks van nu veel eenvoudiger en duidelijker dan het Ottomaans.

Reformlar gündelik hayatı da derinden etkiledi. 1925'te çıkarılan Şapka Kanunu ile erkeklerin fes yerine şapka giymesi zorunlu hâle geldi. Atatürk, aynı yılın yazında Kastamonu'yu ziyaret ettiğinde halkı elinde panama şapkasıyla selamlamıştı. Basit bir kıyafet meselesi gibi görünen bu değişiklik, aslında Osmanlı geçmişinden kopuşun simgesiydi.

De hervormingen hadden ook een diepe invloed op het dagelijks leven. Met de Hoedenwet van 1925 werden mannen verplicht een hoed te dragen in plaats van de fez. In de zomer van dat jaar had Atatürk bij een bezoek aan Kastamonu de mensen begroet met een panamahoed in de hand. Wat op een eenvoudige kledingkwestie leek, was in werkelijkheid het symbool van de breuk met het Ottomaanse verleden.

1 Ocak 1926'dan itibaren Rumi ve Hicri takvimlerin yerine Miladi takvim kullanılmaya başlandı. Günün saatleri de uluslararası sisteme göre düzenlendi. 1931'de metre ve kilogram resmî ölçü birimleri oldu; 1935'te ise hafta tatili cumadan pazara alındı. Böylece Türkiye, gündelik hayatta da dünyanın büyük bölümüyle aynı takvimi ve aynı saati kullanmaya başladı.

Vanaf 1 januari 1926 werd de gregoriaanse kalender gebruikt in plaats van de Rumi- en de Hidjra-kalender. Ook de uren van de dag werden volgens het internationale systeem geregeld. In 1931 werden de meter en de kilogram de officiële maateenheden, en in 1935 werd de wekelijkse rustdag van vrijdag naar zondag verplaatst. Zo gebruikte Turkije ook in het dagelijks leven dezelfde kalender en dezelfde tijd als het grootste deel van de wereld.

Cumhuriyet kurulduğunda ülkede çok az fabrika vardı. Türkiye tütün, pamuk ve kuru üzüm gibi ham maddeler satıyor, sanayi ürünlerinin büyük bölümünü ise dışarıdan alıyordu. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın ardından devlet, ekonomide doğrudan söz sahibi oldu. Bu anlayışa "devletçilik" adı verildi.

Toen de republiek werd gesticht, telde het land maar heel weinig fabrieken. Turkije verkocht grondstoffen zoals tabak, katoen en rozijnen, en kocht het grootste deel van zijn industriële producten in het buitenland. Na de wereldwijde economische crisis van 1929 kreeg de staat direct zeggenschap over de economie. Deze aanpak kreeg de naam 'etatisme'.

1933'te Sümerbank kuruldu, 1934'te ise Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu. Bu dönemde dokuma, şeker, çimento ve kâğıt fabrikaları açıldı; Kayseri'deki büyük dokuma fabrikası bunların en bilinenlerindendir. Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın temeli de bu yıllarda atıldı. Atatürk döneminde yaklaşık 3.000 kilometre yeni demiryolu yapıldı.

In 1933 werd de Sümerbank opgericht, en in 1934 werd het Eerste Vijfjarenplan voor de industrie in werking gesteld. In deze periode gingen textiel-, suiker-, cement- en papierfabrieken open; de grote textielfabriek in Kayseri is daarvan een van de bekendste. Ook de eerste steen van de ijzer- en staalfabriek van Karabük werd in deze jaren gelegd. In de tijd van Atatürk werd ongeveer 3.000 kilometer nieuwe spoorlijn aangelegd.

Atatürk'ün mirası, bugün de hem Türkiye'de hem de dünyada tartışılan bir konudur. Ona hayranlık duyanlar, Atatürk'ü işgal altındaki bir ülkeyi kurtaran, yeni bir devlet kuran ve kadınlara erken dönemde siyasi haklar tanıyan bir lider olarak görür. Eleştirenler ise bazı reformların halka danışılmadan, yukarıdan uygulandığını ve bu süreçte geleneksel yaşamın zorlandığını öne sürer.

Over de erfenis van Atatürk wordt in Turkije en daarbuiten nog altijd gediscussieerd. Zijn bewonderaars zien in hem een leider die een bezet land redde, een nieuwe staat stichtte en vrouwen vroeg politieke rechten gaf. Zijn critici zeggen dat sommige hervormingen van bovenaf werden opgelegd, zonder het volk te raadplegen, en dat de traditionele manier van leven daarbij onder druk kwam te staan.

Hangi açıdan bakılırsa bakılsın, Atatürk'ün Türkiye'yi derinden değiştirdiği açıktır. Ölümünün üzerinden seksen yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen izleri cumhuriyetin hukukunda, alfabesinde ve okullarında hâlâ görülür. Ankara'daki anıt mezarı Anıtkabir'i her yıl milyonlarca kişi ziyaret eder.

Hoe je het ook bekijkt, Atatürk heeft Turkije ingrijpend veranderd. Er zijn sinds zijn dood ruim tachtig jaar verstreken, maar zijn sporen zijn nog altijd zichtbaar in de wetten, het alfabet en de scholen van de republiek. Elk jaar bezoeken miljoenen mensen Anıtkabir, zijn mausoleum in Ankara.