Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk, 20. yüzyılın en tanınmış devlet adamlarından biridir. Kurtuluş Savaşı'nı yönetmiş, yıkılan Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Bugün Türkiye'nin hemen her şehrinde onun adını taşıyan okullar, caddeler ve meydanlar bulunur.

Mustafa Kemal Atatürk est l'un des hommes d'État les plus connus du XXe siècle. Il a dirigé la guerre d'indépendance et fondé la République de Turquie à la place de l'Empire ottoman en ruine. Aujourd'hui, presque chaque ville de Turquie compte des écoles, des rues et des places qui portent son nom.

Mustafa Kemal, 1881'de Selanik'te doğdu. Gençlik yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne tanık oldu. Kurtuluş Savaşı'nın ardından 1923'te cumhuriyeti ilan etti. Ölümüne kadar geçen on beş yılda alfabeden hukuka, takvimden giyim kuşama kadar pek çok alanda köklü reformlar gerçekleştirdi.

Mustafa Kemal naquit à Thessalonique en 1881. Jeune homme, il assista au déclin de l'Empire ottoman. Après la guerre d'indépendance, il proclama la république en 1923. Au cours des quinze années qui précédèrent sa mort, il mena de profondes réformes dans de nombreux domaines, de l'alphabet au droit et du calendrier à l'habillement.

Osmanlı İmparatorluğu, Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıktı. 1918'de imzalanan Mondros Ateşkesi'nin ardından İtilaf Devletleri'nin askerleri İstanbul'a girdi; Anadolu'nun pek çok bölgesi de işgal edildi. O günlerde ülkenin kurtulabileceğine inananların sayısı çok azdı. Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak direnişi örgütlemeye başladı.

L'Empire ottoman sortit vaincu de la Première Guerre mondiale. En 1918, l'armistice de Moudros fut signé, les troupes alliées entrèrent dans Istanbul et une grande partie de l'Anatolie fut occupée. Très peu de gens croyaient encore que le pays pouvait être sauvé. Le 19 mai 1919, Mustafa Kemal débarqua à Samsun et commença à organiser la résistance.

Kurtuluş Savaşı'nda Türk kuvvetleri doğuda Ermeni, güneyde Fransız, batıda ise Yunan kuvvetlerine karşı savaştı. Savaş 1922 sonbaharında kazanıldı; Lozan Antlaşması ise 24 Temmuz 1923'te imzalandı. 29 Ekim 1923'te cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi. Bu tarih, her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır.

Pendant la guerre d'indépendance, les forces turques combattirent les troupes arméniennes à l'est, françaises au sud et grecques à l'ouest. La guerre fut gagnée à l'automne 1922, et le traité de Lausanne fut signé le 24 juillet 1923. Le 29 octobre 1923, la république fut proclamée et Mustafa Kemal en fut élu premier président. Cette date est célébrée chaque année comme la fête de la République.

Atatürk'ün en köklü reformlarından biri, 1928'de yapılan Harf Devrimi'dir. Osmanlı Türkçesi yüzyıllar boyunca Arap harfleriyle yazılmıştı. 1 Kasım 1928'de kabul edilen yasayla bu harflerin yerini, Latin alfabesine dayanan 29 harfli yeni Türk alfabesi aldı. Bu değişiklik, birkaç harfi değiştirmekten çok daha büyük bir adımdı; Türkiye bütünüyle farklı bir yazı sistemine geçti.

L'une des réformes les plus profondes d'Atatürk fut la réforme de l'alphabet de 1928. Pendant des siècles, le turc ottoman s'était écrit en caractères arabes. Une loi du 1er novembre 1928 les remplaça par un nouvel alphabet turc de 29 lettres, fondé sur l'alphabet latin. C'était bien plus que changer quelques lettres : la Turquie passait à un tout autre système d'écriture.

Atatürk, yeni harfleri tanıtmak için yurdu dolaştı. Meydanlarda ve okullarda kara tahtanın başına geçerek harfleri bizzat öğretti; bu nedenle ona "Başöğretmen" denildi. Arap harfleri, Türkçedeki ünlü seslerin tamamını karşılayamıyordu. Latin harfleriyle ise kelimeler okunduğu gibi yazılabiliyordu. 1929'da açılan Millet Mektepleri'nde yüz binlerce yetişkin okuma yazma öğrendi.

Atatürk parcourut le pays pour faire connaître les nouvelles lettres. Sur les places et dans les écoles, il se plaçait au tableau noir et les enseignait lui-même, d'où son surnom de « Premier instituteur ». L'alphabet arabe ne pouvait pas noter toutes les voyelles du turc. Avec les lettres latines, en revanche, on pouvait écrire les mots comme on les prononce. Dans les Écoles de la nation, ouvertes en 1929, des centaines de milliers d'adultes apprirent à lire et à écrire.

Osmanlı Devleti'nde hukukun önemli bir bölümü İslam hukukuna dayanıyordu; padişahlar aynı zamanda halife unvanını da taşıyordu. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştı. 3 Mart 1924'te Meclis halifeliği de kaldırdı ve aynı yıl şeriye mahkemeleri kapatıldı.

Dans l'État ottoman, une grande partie du droit reposait sur le droit islamique, et les sultans portaient aussi le titre de calife. Le sultanat avait été aboli le 1er novembre 1922. Le 3 mars 1924, l'Assemblée abolit également le califat, et les tribunaux religieux furent fermés la même année.

1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla çok eşlilik yasaklandı, resmî nikâh zorunlu hâle geldi ve kız çocukları mirastan erkek kardeşleriyle eşit pay almaya başladı. 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı; laiklik ilkesi ise 1937'de anayasaya girdi. Atatürk'e göre laiklik, dini reddetmek değil, din ile devlet işlerini birbirinden ayırmaktı.

En 1926 entra en vigueur le Code civil turc, élaboré sur le modèle du Code civil suisse. Ce code interdit la polygamie, rendit le mariage civil obligatoire, et les filles commencèrent à hériter à parts égales avec leurs frères. En 1928, la phrase « La religion de l'État est l'islam » fut retirée de la Constitution, et le principe de laïcité y fut inscrit en 1937. Pour Atatürk, la laïcité ne consistait pas à rejeter la religion, mais à séparer la religion et les affaires de l'État.

Atatürk, eğitimi bütün reformların temeli sayıyordu. Öğretmenlere seslendiği "Cumhuriyet sizden fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür nesiller ister" sözü, bugün de pek çok okulun duvarında yer alır. Cumhuriyetin ilk yıllarında ülkenin dört bir yanında yeni okullar açıldı.

Atatürk voyait dans l'éducation le fondement de toutes les réformes. Sa phrase adressée aux enseignants, « La République attend de vous des générations libres de pensée, libres de savoir et libres de conscience », est encore inscrite aujourd'hui sur les murs de nombreuses écoles. Dans les premières années de la République, de nouvelles écoles ouvrirent dans tout le pays.

3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün okullar devletin denetiminde tek bir çatı altında toplandı, medreseler ise kapatıldı. Kız ve erkek öğrencilerin aynı sınıfta okuduğu karma eğitim yaygınlaştı. 1933 Üniversite Reformu ile Darülfünun kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Nazi Almanyası'ndan kaçan pek çok bilim insanı bu üniversitede ders verdi ve Türk akademisinin gelişmesine önemli katkılar sağladı.

La loi sur l'unification de l'enseignement, adoptée le 3 mars 1924, réunit toutes les écoles sous un même toit, sous le contrôle de l'État, et les médersas furent fermées. La mixité, avec filles et garçons dans la même classe, se généralisa. La réforme universitaire de 1933 ferma le Darülfünun et fonda à sa place l'Université d'Istanbul. De nombreux savants qui avaient fui l'Allemagne nazie y enseignèrent et contribuèrent beaucoup au développement de l'université turque.

Türk kadınları 1930'da belediye seçimlerinde oy kullanma hakkını elde etti. 5 Aralık 1934'te ise milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandılar. Bu haklar, pek çok Avrupa ülkesinden daha önce tanınmıştı: Fransız kadınlar aynı hakka ancak 1944'te, İtalyan kadınlar ise 1945'te kavuştu.

Les femmes turques obtinrent le droit de vote aux élections municipales en 1930. Le 5 décembre 1934, elles acquirent le droit de voter et d'être élues aux élections législatives. Ces droits leur furent reconnus plus tôt que dans bien des pays européens : les Françaises n'obtinrent le même droit qu'en 1944, et les Italiennes en 1945.

1935 seçimlerinde Meclis'e 18 kadın milletvekili girdi. Aynı yıllarda hukuk, tıp ve mühendislik okuyan kadınların sayısı da arttı; Türkiye'nin ilk kadın avukatları ve hâkimleri bu dönemde mesleğe başladı. Atatürk, kadınların eğitim görmesini ve çalışma hayatına katılmasını toplumun ilerlemesi için vazgeçilmez sayıyordu.

Aux élections de 1935, 18 femmes firent leur entrée à l'Assemblée. Dans les mêmes années, le nombre de femmes étudiant le droit, la médecine et l'ingénierie augmenta aussi, et les premières avocates et juges de Turquie commencèrent à exercer. Atatürk jugeait indispensables au progrès de la société l'instruction des femmes et leur participation à la vie professionnelle.

Atatürk, yalnızca yazıyı değil, dilin kendisini de değiştirmek istiyordu. Osmanlı Türkçesi Arapça ve Farsça kelimelerle doluydu; halkın büyük bölümü bu yazı dilini anlamakta zorlanıyordu. 1932'de bugünkü Türk Dil Kurumu'nun temeli atıldı ve dili sadeleştirme çalışmaları bu kurum aracılığıyla yürütülmeye başlandı.

Atatürk ne voulait pas seulement changer l'écriture, mais la langue elle-même. Le turc ottoman était rempli de mots arabes et persans, et une grande partie de la population avait du mal à comprendre cette langue écrite. En 1932 fut fondé l'ancêtre de l'actuelle Société de la langue turque, et c'est par elle que le travail de simplification de la langue fut désormais mené.

Yabancı kökenli pek çok kelimenin yerine Türkçe karşılıklar bulundu. Bunun için halk ağzından ve eski Türkçe metinlerden kelimeler derlendi. Atatürk, 1937'de yayımlanan bir geometri kitabı da yazdı; "üçgen", "açı" ve "kenar" gibi terimler bu kitapla yerleşti. Türetilen kelimelerin bir kısmı yapay bulunduğu için benimsenmedi. Yine de bugünkü Türkçe, Osmanlı Türkçesine göre çok daha sade ve anlaşılırdır.

On trouva des équivalents turcs pour beaucoup de mots d'origine étrangère, et l'on recueillit des mots dans la langue populaire et dans les textes turcs anciens. Atatürk écrivit même un manuel de géométrie, publié en 1937, qui fit entrer dans l'usage des termes comme « üçgen » (triangle), « açı » (angle) et « kenar » (côté). Certains mots nouveaux parurent artificiels et ne s'imposèrent jamais. Le turc d'aujourd'hui reste malgré tout bien plus simple et plus clair que le turc ottoman.

Reformlar gündelik hayatı da derinden etkiledi. 1925'te çıkarılan Şapka Kanunu ile erkeklerin fes yerine şapka giymesi zorunlu hâle geldi. Atatürk, aynı yılın yazında Kastamonu'yu ziyaret ettiğinde halkı elinde panama şapkasıyla selamlamıştı. Basit bir kıyafet meselesi gibi görünen bu değişiklik, aslında Osmanlı geçmişinden kopuşun simgesiydi.

Les réformes transformèrent aussi profondément la vie quotidienne. La loi sur le chapeau de 1925 obligea les hommes à porter le chapeau au lieu du fez. L'été de la même année, lors d'une visite à Kastamonu, Atatürk avait salué la foule un panama à la main. Ce qui semblait une simple question vestimentaire était en réalité le symbole d'une rupture avec le passé ottoman.

1 Ocak 1926'dan itibaren Rumi ve Hicri takvimlerin yerine Miladi takvim kullanılmaya başlandı. Günün saatleri de uluslararası sisteme göre düzenlendi. 1931'de metre ve kilogram resmî ölçü birimleri oldu; 1935'te ise hafta tatili cumadan pazara alındı. Böylece Türkiye, gündelik hayatta da dünyanın büyük bölümüyle aynı takvimi ve aynı saati kullanmaya başladı.

À partir du 1er janvier 1926, le calendrier grégorien remplaça les calendriers rumi et hégirien. Les heures de la journée furent elles aussi réglées sur le système international. En 1931, le mètre et le kilogramme devinrent les unités de mesure officielles, et en 1935 le jour de repos hebdomadaire passa du vendredi au dimanche. Dès lors, la Turquie utilisa dans la vie quotidienne le même calendrier et la même heure que la plus grande partie du monde.

Cumhuriyet kurulduğunda ülkede çok az fabrika vardı. Türkiye tütün, pamuk ve kuru üzüm gibi ham maddeler satıyor, sanayi ürünlerinin büyük bölümünü ise dışarıdan alıyordu. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın ardından devlet, ekonomide doğrudan söz sahibi oldu. Bu anlayışa "devletçilik" adı verildi.

À la fondation de la République, le pays comptait très peu d'usines. La Turquie vendait des matières premières comme le tabac, le coton et les raisins secs, et achetait à l'étranger la plupart de ses produits manufacturés. Après la grande crise de 1929, l'État prit une part directe dans l'économie. On appela cette politique l'« étatisme ».

1933'te Sümerbank kuruldu, 1934'te ise Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu. Bu dönemde dokuma, şeker, çimento ve kâğıt fabrikaları açıldı; Kayseri'deki büyük dokuma fabrikası bunların en bilinenlerindendir. Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın temeli de bu yıllarda atıldı. Atatürk döneminde yaklaşık 3.000 kilometre yeni demiryolu yapıldı.

La Sümerbank fut créée en 1933, et le premier plan quinquennal industriel fut mis en œuvre en 1934. À cette époque ouvrirent des usines textiles, sucrières, cimentières et papetières ; la grande filature de Kayseri est l'une des plus connues. Les fondations de l'aciérie de Karabük furent aussi posées au cours de ces années. Sous Atatürk, environ 3 000 kilomètres de nouvelles voies ferrées furent construits.

Atatürk'ün mirası, bugün de hem Türkiye'de hem de dünyada tartışılan bir konudur. Ona hayranlık duyanlar, Atatürk'ü işgal altındaki bir ülkeyi kurtaran, yeni bir devlet kuran ve kadınlara erken dönemde siyasi haklar tanıyan bir lider olarak görür. Eleştirenler ise bazı reformların halka danışılmadan, yukarıdan uygulandığını ve bu süreçte geleneksel yaşamın zorlandığını öne sürer.

L'héritage d'Atatürk fait encore débat en Turquie et dans le monde. Ses admirateurs voient en lui un dirigeant qui a sauvé un pays occupé, fondé un nouvel État et accordé tôt des droits politiques aux femmes. Ses détracteurs affirment que certaines réformes ont été imposées d'en haut, sans consulter le peuple, et que les modes de vie traditionnels en ont souffert.

Hangi açıdan bakılırsa bakılsın, Atatürk'ün Türkiye'yi derinden değiştirdiği açıktır. Ölümünün üzerinden seksen yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen izleri cumhuriyetin hukukunda, alfabesinde ve okullarında hâlâ görülür. Ankara'daki anıt mezarı Anıtkabir'i her yıl milyonlarca kişi ziyaret eder.

Quel que soit le point de vue, Atatürk a profondément transformé la Turquie. Plus de quatre-vingts ans après sa mort, son empreinte se voit encore dans le droit, l'alphabet et les écoles de la République. Chaque année, des millions de personnes visitent Anıtkabir, son mausolée à Ankara.