Türk Müziği ve Dansı

Türk müziğinin geçmişi çok eskilere uzanır. Orta Asya'da kopuz çalan ozanlar, Osmanlı sarayında makamlarla eser besteleyenler, Anadolu köylerinde bağlamayla türkü söyleyen âşıklar ve bugünün pop yıldızları aynı uzun hikâyenin parçalarıdır.

La musique turque a une très longue histoire. Les bardes qui jouaient du kopuz en Asie centrale, les compositeurs qui écrivaient des œuvres dans les makams à la cour ottomane, les âşıks qui chantaient des türkü au son du bağlama dans les villages d'Anatolie et les vedettes pop d'aujourd'hui font tous partie de la même longue histoire.

Türkiye'de müzik hiçbir zaman yalnızca bir eğlence aracı olmamıştır. Düğünlerde davul zurna çalınır, askere giden gençler türkülerle uğurlanır, bayramlarda halay çekilir, ölenlerin ardından ağıt yakılır. Bir türkü, çoğu zaman bir yörenin acısını, sevincini ve özlemini anlatır.

En Turquie, la musique n'a jamais été un simple divertissement. Aux mariages, on joue du davul et de la zurna (tambour et hautbois), on accompagne de chansons les jeunes qui partent au service militaire, on danse le halay les jours de fête et on chante des lamentations pour les morts. Un türkü, une chanson populaire, raconte souvent la douleur, la joie et la nostalgie d'une région.

Türk müziğinin köklerinden biri, Orta Asya'daki ozan geleneğidir. Dede Korkut hikâyelerinde boyların toplantılarında ve düğünlerinde kopuz çalıp hikâye anlatan bilge ozan, Dede Korkut'un kendisidir. Bu gelenek Anadolu'da "âşık" denen gezgin şair-müzisyenlerle sürdü. Âşıklar köy köy dolaşır, sazlarını çalarak destanlar, aşk şiirleri ve haksızlığa karşı dizeler söylerdi. Âşık, hem müzisyen hem şair hem de hikâye anlatıcısıydı.

L'une des racines de la musique turque est la tradition des bardes (ozan) d'Asie centrale. Dans le Livre de Dede Korkut, le barde sage qui joue du kopuz et raconte des histoires lors des assemblées et des noces des tribus n'est autre que Dede Korkut lui-même. En Anatolie, la tradition s'est perpétuée avec des poètes-musiciens itinérants appelés âşıks. Ils allaient de village en village, jouaient du saz et chantaient des épopées, des poèmes d'amour et des vers contre l'injustice. L'âşık était à la fois musicien, poète et conteur.

Bu geleneğin en büyük adlarından biri, 16. yüzyılda yaşamış olan Pir Sultan Abdal'dır. Haksızlığa karşı çıkan ve insan sevgisini anlatan deyişleri bugün de söylenir. 20. yüzyılda ise Âşık Veysel, ülkenin dört bir yanında tanınan bir halk ozanı oldu. Yedi yaşında çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybeden Veysel, sazı ve "Uzun İnce Bir Yoldayım" gibi türküleriyle Anadolu'nun sesi hâline geldi.

L'un des plus grands noms de cette tradition est Pir Sultan Abdal, qui vécut au XVIe siècle. Ses chants, qui s'élèvent contre l'injustice et célèbrent l'amour des hommes, sont encore chantés aujourd'hui. Au XXe siècle, Âşık Veysel devint un poète populaire connu dans tout le pays. Devenu aveugle à sept ans à cause de la variole, Veysel devint, grâce à son saz et à des chansons comme « Uzun İnce Bir Yoldayım » (« Je suis sur un chemin long et étroit »), la voix de l'Anatolie.

Türk halk müziğinin en tanınan çalgısı, halk arasında saz da denen bağlamadır. Uzun saplı ve telli bir çalgı olan bağlama, her yörede biraz farklı boyda yapılır ve farklı biçimde akort edilir. Genellikle mızrapla çalınır. Tellere parmaklarla vurularak çalınan tekniğe ise "şelpe" adı verilir.

L'instrument le plus connu de la musique populaire turque est le bağlama, que l'on appelle aussi saz. Ce luth à long manche est fabriqué dans des tailles un peu différentes et accordé autrement selon les régions. On en joue généralement avec un plectre. La technique qui consiste à frapper les cordes avec les doigts s'appelle şelpe.

Ney, kamıştan yapılan üflemeli bir çalgıdır. Tasavvuf müziğinde neyin ayrı bir yeri vardır; Mevlânâ'nın Mesnevi'si de neyin ayrılıktan yakınmasıyla başlar. Düğün ve bayramlarda açık havada çalınan davul ile zurna ise birbirinden ayrılmayan bir ikilidir. Ud, kanun, kemençe ve tanbur, klasik Türk müziğinin temel çalgıları arasındadır. Karadeniz'de ise kemençe denince küçük, üç telli Karadeniz kemençesi akla gelir.

Le ney est un instrument à vent en roseau. Il occupe une place à part dans la musique soufie ; le Masnavi de Rûmî commence d'ailleurs par la plainte du ney séparé de sa roselière. Le davul et la zurna, joués en plein air aux mariages et aux fêtes, forment un duo inséparable. L'oud, le kanun, la kemençe et le tanbur comptent parmi les instruments essentiels de la musique classique turque. Sur la mer Noire, en revanche, le mot kemençe désigne la petite kemençe à trois cordes de la région.

Osmanlı sarayında gelişen müziğe bugün "klasik Türk müziği" ya da "Türk sanat müziği" denir. Bu müzik, makamlara dayanır. Makam, Batı müziğindeki gamdan daha kapsamlıdır; hangi seslerin kullanılacağını, ezginin nereden başlayıp nasıl ilerleyeceğini ve nerede duracağını da belirler. Rast, hicaz, uşşak ve saba, en bilinen makamlardandır. Her makamın kendine özgü bir havası vardır.

La musique qui s'est développée à la cour ottomane est appelée aujourd'hui « musique classique turque » ou « musique savante turque ». Elle repose sur les makams. Un makam est plus qu'une gamme au sens occidental : il fixe aussi les notes utilisées, le point de départ de la mélodie, son cheminement et la note sur laquelle elle se pose. Rast, hicaz, uşşak et saba sont parmi les makams les plus connus. Chacun a son atmosphère propre.

Mehter, Osmanlı ordusunun askerî bandosudur. Dünyanın en eski askerî bandolarından biri olarak kabul edilir. Mehter takımında davul, zurna, boru, zil, kös ve nakkare bulunurdu. Seferlerde, törenlerde ve zafer kutlamalarında çalan mehterin sesi Avrupa'yı da etkiledi. Mozart'ın ünlü "Türk Marşı" ile Beethoven'ın 9. Senfoni'sinin son bölümünde büyük davul, zil ve üçgenle çalınan marş, bu "Türk tarzı"nın bilinen örnekleridir.

Le mehter était la musique militaire de l'armée ottomane. On le considère comme l'une des plus anciennes musiques militaires du monde. Une formation de mehter comprenait le davul, la zurna, la trompette, les cymbales, le kös (grandes timbales) et les nakkare (petites timbales). Son de campagne, de cérémonie et de victoire, il a aussi marqué l'Europe. La célèbre « Marche turque » de Mozart et la marche jouée avec grosse caisse, cymbales et triangle dans le dernier mouvement de la Neuvième Symphonie de Beethoven sont des exemples connus de ce « style turc ».

Anadolu'da halk danslarına genellikle "oyun" denir. Her yörenin kendine özgü oyunları, ritimleri ve kıyafetleri vardır. Düğünlerde, bayramlarda ve hasat sonunda oynanan bu oyunlar, yüzyıllardır kuşaktan kuşağa aktarılır.

En Anatolie, on appelle généralement les danses populaires oyun (littéralement « jeu »). Chaque région a ses propres danses, ses rythmes et ses costumes. Dansées aux mariages, les jours de fête et après la moisson, ces danses se transmettent de génération en génération depuis des siècles.

Karadeniz'in horonu, hızlı temposu ve titreyen omuzlarıyla hemen tanınır. Oyuncular omuz omuza ya da kol kola dizilir; kemençenin sesiyle hep birlikte titrer, sıçrar, öne ve arkaya gider. Ege'nin zeybeği ise ağır ve görkemli figürleriyle efelerin cesaretini ve gururunu yansıtır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da halay, Trakya'da karşılama, Silifke'de ise tahta kaşıklarla oynanan kaşık oyunları sevilir.

On reconnaît tout de suite le horon de la mer Noire à son tempo rapide et à ses épaules qui frémissent. Les danseurs se placent épaule contre épaule ou bras dessus bras dessous et, au son de la kemençe, frémissent, sautent, avancent et reculent ensemble. Le zeybek de l'Égée, avec ses figures lentes et majestueuses, exprime le courage et la fierté des efes, héros populaires légendaires de la région. En Anatolie orientale et du Sud-Est, on aime le halay, en Thrace le karşılama, et à Silifke les danses aux cuillères de bois.

Türk müziğinin en derin kollarından biri tasavvuf müziğidir. Mevlevîlerin sema töreninde müzik, hareket ve ibadet bir araya gelir. Beyaz tennurelerini giyen semazenler ney, kudüm ve tanburun eşliğinde dönmeye başlar. Sağ ellerinin avucu göğe, sol ellerininki yere bakar; bu duruş, Tanrı'dan alınan rahmetin insanlara aktarılmasını simgeler.

L'une des branches les plus profondes de la musique turque est la musique soufie. Dans la cérémonie du sema des Mevlevis, musique, mouvement et prière se rejoignent. Vêtus de leur tennure blanche (longue robe), les semazens commencent à tourner au son du ney, du kudüm (petites timbales) et du tanbur. La paume de la main droite est tournée vers le ciel, celle de la gauche vers la terre : cette posture symbolise la grâce reçue de Dieu et transmise aux hommes.

Mevlevî sema töreni, 2008'de UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı. Konya'da her yıl 10 ile 17 Aralık arasında Mevlânâ'yı anma törenleri düzenlenir; bu törenlere dünyanın dört bir yanından ziyaretçi gelir. Mevlânâ'nın öldüğü 17 Aralık gecesi, "düğün gecesi" anlamına gelen "Şeb-i Arûs" adıyla anılır. İlahiler ve Mevlevî ayinleri bugün de konserlerde ve törenlerde seslendirilir.

En 2008, la cérémonie du sema des Mevlevis a été inscrite sur la liste du patrimoine culturel immatériel de l'humanité de l'UNESCO. Chaque année, du 10 au 17 décembre, des commémorations en l'honneur de Mevlana (Rûmî) ont lieu à Konya et attirent des visiteurs du monde entier. La nuit du 17 décembre, date de la mort de Mevlana, est appelée Şeb-i Arus, « nuit de noces ». Les hymnes (ilahi) et les œuvres cérémonielles mevlevies sont encore interprétés aujourd'hui en concert et lors de cérémonies.

1950'lerden itibaren Türkiye'de köyden kente büyük bir göç başladı. İstanbul, Ankara ve İzmir'in kenar mahallelerine yerleşen milyonlarca insan ne tam anlamıyla şehirli olabildi ne de köydeki eski hayatına dönebildi. Bu arada kalmışlığın acısı en çok arabesk müzikte dile geldi.

À partir des années 1950, un vaste exode rural a commencé en Turquie. Les millions de personnes installées dans les quartiers périphériques d'Istanbul, d'Ankara et d'İzmir ne sont ni vraiment devenues citadines ni retournées à leur ancienne vie de village. La douleur de cet entre-deux s'est exprimée avant tout dans l'arabesk.

Arabesk, Mısır filmlerinin ve müziğinin etkisiyle doğdu; zamanla kendine özgü bir Türk türü hâline geldi. Bu şarkılarda kader, hasret, yoksulluk ve karşılıksız aşk anlatılır. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur ve İbrahim Tatlıses, türün en büyük adlarıdır. Arabesk, uzun yıllar devlet radyosu TRT'de pek yer bulamadı; ancak dolmuşlarda, kasetçalarlarda ve gazinolarda milyonlara ulaştı. Bugün Türkiye'de popüler müziğin vazgeçilmez bir parçasıdır.

L'arabesk est né sous l'influence des films et de la musique égyptiens, mais il est devenu avec le temps un genre proprement turc. Ses chansons parlent de destin, de nostalgie, de pauvreté et d'amour non partagé. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur et İbrahim Tatlıses sont les plus grands noms du genre. Pendant de longues années, l'arabesk n'a guère eu sa place sur la radio d'État TRT, mais il a touché des millions de gens dans les dolmuş (taxis collectifs), sur les lecteurs de cassettes et dans les gazinos (cabarets). Il est aujourd'hui une composante incontournable de la musique populaire en Turquie.

1960'larda Batı'daki rock müzikten etkilenen gençler, "Anadolu rock" adı verilen akımı başlattı. Bu müzisyenler elektro gitarı ve davulu, türkülerin ezgileriyle ve bağlamanın sesiyle buluşturdu. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray ve Moğollar, bu akımın öncüleri arasındadır.

Dans les années 1960, des jeunes influencés par le rock occidental ont lancé le courant appelé « rock anatolien ». Ces musiciens ont réuni la guitare électrique et la batterie avec les mélodies des chansons populaires et le son du bağlama. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray et Moğollar comptent parmi les pionniers de ce courant.

Barış Manço, uzun saçları, bıyığı ve parmaklarındaki iri yüzükleriyle hemen tanınırdı. Türküleri rock düzenlemeleriyle seslendirdi; daha sonra "7'den 77'ye" adlı televizyon programıyla çocukların ve büyüklerin sevgilisi oldu. 1990'lardan itibaren Türk pop müziği büyük bir sektöre dönüştü. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan ve Mustafa Sandal bu dönemin yıldızlarıdır. Tarkan'ın 1997'de çıkan "Şımarık" şarkısı Avrupa'nın birçok ülkesinde listelere girdi. Şarkının sözlerini ve müziğini Sezen Aksu yazmıştı.

On reconnaissait tout de suite Barış Manço à ses cheveux longs, à sa moustache et aux grosses bagues qu'il portait aux doigts. Il a chanté des airs populaires dans des arrangements rock, puis, avec son émission de télévision « 7'den 77'ye » (« De 7 à 77 ans »), il est devenu le chouchou des enfants comme des adultes. À partir des années 1990, la pop turque est devenue une véritable industrie. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan et Mustafa Sandal sont les vedettes de cette période. « Şımarık » (« Gâté »), la chanson de Tarkan sortie en 1997, est entrée dans les classements de nombreux pays européens. Les paroles et la musique étaient de Sezen Aksu.

21. yüzyılda Türk müziğinde eski ile yeni sık sık buluşur. Bazı genç prodüktörler türküleri elektronik müzikle harmanlar, bazı sanatçılar ise Divan şiirini yeni düzenlemelerle seslendirir. Yurt dışında da Anadolu rock'a ilgi artmıştır. Amsterdam'da kurulan Altın Gün grubu, eski Türk şarkılarını yeniden yorumlayarak geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.

Dans la musique turque du XXIe siècle, l'ancien et le nouveau se rencontrent souvent. De jeunes producteurs mêlent les chansons populaires à la musique électronique, tandis que des artistes interprètent la poésie classique ottomane (poésie de divan) dans de nouveaux arrangements. À l'étranger aussi, l'intérêt pour le rock anatolien a grandi. Le groupe Altın Gün, fondé à Amsterdam, a conquis un large public en réinterprétant d'anciennes chansons turques.

Müzik platformları sayesinde Türk şarkıcılar bugün dünyanın her yerindeki dinleyicilere ulaşabilir. Orta Doğu'dan Latin Amerika'ya kadar izlenen Türk dizileri de dizi müziklerini tanıttı. Bugün Türkiye'de alternatif rock'tan hip-hop'a, elektronik müzikten caza kadar pek çok tür yan yana yaşar; müzisyenler de bu türleri kendi gelenekleriyle harmanlar.

Grâce aux plateformes de streaming, les chanteurs turcs peuvent aujourd'hui toucher des auditeurs partout dans le monde. Les séries turques, regardées du Moyen-Orient à l'Amérique latine, ont aussi fait connaître leurs musiques. Aujourd'hui, de nombreux genres coexistent en Turquie, du rock alternatif au hip-hop et de la musique électronique au jazz, et les musiciens les mêlent à leurs propres traditions.

Türk müziği ve dansları, bu toprakların tarihini ve insanlarını en iyi anlatan sanatlar arasındadır. Bir türküde Anadolu köylerinin hasreti, sema töreninde dervişlerin duası, horonda Karadeniz'in coşkusu, zeybekte ise efelerin gururu yaşar.

La musique et les danses turques comptent parmi les arts qui racontent le mieux l'histoire de cette terre et de ses habitants. Dans un türkü vit la nostalgie des villages d'Anatolie, dans le sema la prière des derviches, dans le horon l'exubérance de la mer Noire et dans le zeybek la fierté des efes.

Müzik, Türkçe öğrenenler için de çok iyi bir yardımcıdır. Şarkılar, kelimeleri ve kalıpları tekrar tekrar kulağa getirir; sözleri anlamaya çalışmak da dinlediğini anlama becerisini geliştirir. Pek çok öğrenci, sevdiği bir türkünün sözlerini anladığı gün o şarkıyı sanki ilk kez dinliyormuş gibi hisseder.

La musique est aussi une aide précieuse pour qui apprend le turc. Les chansons font revenir sans cesse les mots et les tournures à l'oreille, et chercher à comprendre les paroles développe la compréhension orale. Beaucoup d'apprenants ont l'impression, le jour où ils comprennent enfin les paroles d'un türkü qu'ils aiment, de l'entendre pour la première fois.