Türk Müziği ve Dansı

Türk müziğinin geçmişi çok eskilere uzanır. Orta Asya'da kopuz çalan ozanlar, Osmanlı sarayında makamlarla eser besteleyenler, Anadolu köylerinde bağlamayla türkü söyleyen âşıklar ve bugünün pop yıldızları aynı uzun hikâyenin parçalarıdır.

La musica turca ha una storia molto lunga. I bardi che suonavano il kopuz in Asia centrale, i compositori che alla corte ottomana scrivevano opere nei makam, gli âşık che nei villaggi dell'Anatolia cantavano canzoni popolari accompagnandosi con il bağlama e le pop star di oggi fanno parte della stessa lunga storia.

Türkiye'de müzik hiçbir zaman yalnızca bir eğlence aracı olmamıştır. Düğünlerde davul zurna çalınır, askere giden gençler türkülerle uğurlanır, bayramlarda halay çekilir, ölenlerin ardından ağıt yakılır. Bir türkü, çoğu zaman bir yörenin acısını, sevincini ve özlemini anlatır.

In Turchia la musica non è mai stata soltanto svago. Ai matrimoni suonano il davul e la zurna (tamburo e piffero), i giovani che partono per il servizio militare vengono salutati con canzoni popolari, nei giorni di festa si balla l'halay e per i morti si intonano lamenti. Un türkü, una canzone popolare, racconta spesso il dolore, la gioia e la nostalgia di una terra.

Türk müziğinin köklerinden biri, Orta Asya'daki ozan geleneğidir. Dede Korkut hikâyelerinde boyların toplantılarında ve düğünlerinde kopuz çalıp hikâye anlatan bilge ozan, Dede Korkut'un kendisidir. Bu gelenek Anadolu'da "âşık" denen gezgin şair-müzisyenlerle sürdü. Âşıklar köy köy dolaşır, sazlarını çalarak destanlar, aşk şiirleri ve haksızlığa karşı dizeler söylerdi. Âşık, hem müzisyen hem şair hem de hikâye anlatıcısıydı.

Una delle radici della musica turca è la tradizione dei bardi (ozan) dell'Asia centrale. Nel Libro di Dede Korkut, il saggio bardo che suona il kopuz e racconta storie alle assemblee e alle nozze delle tribù è lo stesso Dede Korkut. In Anatolia la tradizione proseguì con i poeti-musicisti itineranti chiamati âşık. Andavano di villaggio in villaggio, suonavano il saz e cantavano epopee, poesie d'amore e versi contro l'ingiustizia. L'âşık era insieme musicista, poeta e narratore.

Bu geleneğin en büyük adlarından biri, 16. yüzyılda yaşamış olan Pir Sultan Abdal'dır. Haksızlığa karşı çıkan ve insan sevgisini anlatan deyişleri bugün de söylenir. 20. yüzyılda ise Âşık Veysel, ülkenin dört bir yanında tanınan bir halk ozanı oldu. Yedi yaşında çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybeden Veysel, sazı ve "Uzun İnce Bir Yoldayım" gibi türküleriyle Anadolu'nun sesi hâline geldi.

Uno dei più grandi nomi di questa tradizione è Pir Sultan Abdal, vissuto nel XVI secolo. I suoi canti, che si levano contro l'ingiustizia e parlano dell'amore per l'uomo, si cantano ancora oggi. Nel Novecento Âşık Veysel divenne un poeta popolare conosciuto in tutto il paese. Rimasto cieco a sette anni a causa del vaiolo, con il suo saz e con canzoni come «Uzun İnce Bir Yoldayım» («Sono su una strada lunga e stretta») Veysel divenne la voce dell'Anatolia.

Türk halk müziğinin en tanınan çalgısı, halk arasında saz da denen bağlamadır. Uzun saplı ve telli bir çalgı olan bağlama, her yörede biraz farklı boyda yapılır ve farklı biçimde akort edilir. Genellikle mızrapla çalınır. Tellere parmaklarla vurularak çalınan tekniğe ise "şelpe" adı verilir.

Lo strumento più noto della musica popolare turca è il bağlama, chiamato comunemente anche saz. Questo liuto a manico lungo viene costruito in misure un po' diverse e accordato in modo diverso da una zona all'altra. Di solito si suona con il plettro. La tecnica in cui si percuotono le corde con le dita si chiama şelpe.

Ney, kamıştan yapılan üflemeli bir çalgıdır. Tasavvuf müziğinde neyin ayrı bir yeri vardır; Mevlânâ'nın Mesnevi'si de neyin ayrılıktan yakınmasıyla başlar. Düğün ve bayramlarda açık havada çalınan davul ile zurna ise birbirinden ayrılmayan bir ikilidir. Ud, kanun, kemençe ve tanbur, klasik Türk müziğinin temel çalgıları arasındadır. Karadeniz'de ise kemençe denince küçük, üç telli Karadeniz kemençesi akla gelir.

Il ney è uno strumento a fiato fatto di canna. Nella musica sufi ha un posto particolare; lo stesso Masnavi di Rumi si apre con il lamento del ney per la separazione. Il davul e la zurna, suonati all'aperto a matrimoni e feste, sono una coppia inseparabile. L'oud, il kanun, la kemençe e il tanbur sono tra gli strumenti principali della musica classica turca. Sul Mar Nero, invece, la parola kemençe fa pensare alla piccola kemençe a tre corde della regione.

Osmanlı sarayında gelişen müziğe bugün "klasik Türk müziği" ya da "Türk sanat müziği" denir. Bu müzik, makamlara dayanır. Makam, Batı müziğindeki gamdan daha kapsamlıdır; hangi seslerin kullanılacağını, ezginin nereden başlayıp nasıl ilerleyeceğini ve nerede duracağını da belirler. Rast, hicaz, uşşak ve saba, en bilinen makamlardandır. Her makamın kendine özgü bir havası vardır.

La musica sviluppatasi alla corte ottomana si chiama oggi «musica classica turca» o «musica d'arte turca». Si basa sui makam. Un makam è più di una scala della musica occidentale: stabilisce anche quali note usare, da dove parte la melodia, come procede e dove si ferma. Rast, hicaz, uşşak e saba sono tra i makam più noti. Ogni makam ha un'atmosfera tutta sua.

Mehter, Osmanlı ordusunun askerî bandosudur. Dünyanın en eski askerî bandolarından biri olarak kabul edilir. Mehter takımında davul, zurna, boru, zil, kös ve nakkare bulunurdu. Seferlerde, törenlerde ve zafer kutlamalarında çalan mehterin sesi Avrupa'yı da etkiledi. Mozart'ın ünlü "Türk Marşı" ile Beethoven'ın 9. Senfoni'sinin son bölümünde büyük davul, zil ve üçgenle çalınan marş, bu "Türk tarzı"nın bilinen örnekleridir.

Il mehter era la banda militare dell'esercito ottomano. È considerato una delle bande militari più antiche del mondo. Una formazione di mehter comprendeva davul, zurna, tromba, piatti, kös (grandi timpani) e nakkare (piccoli timpani). Il suo suono, che accompagnava campagne militari, cerimonie e feste per le vittorie, influenzò anche l'Europa. La celebre «Marcia turca» di Mozart e la marcia con grancassa, piatti e triangolo nell'ultimo movimento della Nona Sinfonia di Beethoven sono esempi noti di questo «stile turco».

Anadolu'da halk danslarına genellikle "oyun" denir. Her yörenin kendine özgü oyunları, ritimleri ve kıyafetleri vardır. Düğünlerde, bayramlarda ve hasat sonunda oynanan bu oyunlar, yüzyıllardır kuşaktan kuşağa aktarılır.

In Anatolia le danze popolari si chiamano di solito oyun (letteralmente «gioco»). Ogni zona ha le sue danze, i suoi ritmi e i suoi costumi. Ballate ai matrimoni, nei giorni di festa e dopo il raccolto, queste danze si tramandano di generazione in generazione da secoli.

Karadeniz'in horonu, hızlı temposu ve titreyen omuzlarıyla hemen tanınır. Oyuncular omuz omuza ya da kol kola dizilir; kemençenin sesiyle hep birlikte titrer, sıçrar, öne ve arkaya gider. Ege'nin zeybeği ise ağır ve görkemli figürleriyle efelerin cesaretini ve gururunu yansıtır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da halay, Trakya'da karşılama, Silifke'de ise tahta kaşıklarla oynanan kaşık oyunları sevilir.

L'horon del Mar Nero si riconosce subito dal ritmo veloce e dalle spalle che tremano. I danzatori si dispongono spalla a spalla o a braccetto e, al suono della kemençe, tremano, saltano e si muovono avanti e indietro tutti insieme. Lo zeybek dell'Egeo, con le sue figure lente e solenni, esprime il coraggio e l'orgoglio degli efe, i leggendari eroi popolari della regione. Nell'Anatolia orientale e sudorientale si ama l'halay, in Tracia il karşılama e a Silifke le danze dei cucchiai, ballate con cucchiai di legno.

Türk müziğinin en derin kollarından biri tasavvuf müziğidir. Mevlevîlerin sema töreninde müzik, hareket ve ibadet bir araya gelir. Beyaz tennurelerini giyen semazenler ney, kudüm ve tanburun eşliğinde dönmeye başlar. Sağ ellerinin avucu göğe, sol ellerininki yere bakar; bu duruş, Tanrı'dan alınan rahmetin insanlara aktarılmasını simgeler.

Uno dei rami più profondi della musica turca è la musica sufi. Nella cerimonia del sema dei Mevlevi si uniscono musica, movimento e preghiera. Indossate le loro tennure bianche (lunghe gonne), i semazen cominciano a girare al suono del ney, del kudüm (piccoli timpani) e del tanbur. Il palmo della mano destra è rivolto al cielo, quello della sinistra alla terra; questa posizione simboleggia la misericordia ricevuta da Dio e trasmessa agli uomini.

Mevlevî sema töreni, 2008'de UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı. Konya'da her yıl 10 ile 17 Aralık arasında Mevlânâ'yı anma törenleri düzenlenir; bu törenlere dünyanın dört bir yanından ziyaretçi gelir. Mevlânâ'nın öldüğü 17 Aralık gecesi, "düğün gecesi" anlamına gelen "Şeb-i Arûs" adıyla anılır. İlahiler ve Mevlevî ayinleri bugün de konserlerde ve törenlerde seslendirilir.

Nel 2008 la cerimonia del sema dei Mevlevi è entrata nella lista del Patrimonio culturale immateriale dell'umanità dell'UNESCO. Ogni anno, dal 10 al 17 dicembre, a Konya si tengono le commemorazioni di Mevlana (Rumi), che attirano visitatori da tutto il mondo. La notte del 17 dicembre, in cui Mevlana morì, è chiamata Şeb-i Arus, cioè «notte nuziale». Gli inni (ilahi) e le composizioni cerimoniali mevlevi si eseguono ancora oggi in concerti e cerimonie.

1950'lerden itibaren Türkiye'de köyden kente büyük bir göç başladı. İstanbul, Ankara ve İzmir'in kenar mahallelerine yerleşen milyonlarca insan ne tam anlamıyla şehirli olabildi ne de köydeki eski hayatına dönebildi. Bu arada kalmışlığın acısı en çok arabesk müzikte dile geldi.

Dagli anni Cinquanta in Turchia cominciò una grande migrazione dalle campagne alle città. I milioni di persone che si stabilirono nei quartieri periferici di Istanbul, Ankara e İzmir non riuscirono né a diventare davvero cittadini né a tornare alla vecchia vita di villaggio. Il dolore di questa condizione sospesa trovò voce soprattutto nella musica arabesk.

Arabesk, Mısır filmlerinin ve müziğinin etkisiyle doğdu; zamanla kendine özgü bir Türk türü hâline geldi. Bu şarkılarda kader, hasret, yoksulluk ve karşılıksız aşk anlatılır. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur ve İbrahim Tatlıses, türün en büyük adlarıdır. Arabesk, uzun yıllar devlet radyosu TRT'de pek yer bulamadı; ancak dolmuşlarda, kasetçalarlarda ve gazinolarda milyonlara ulaştı. Bugün Türkiye'de popüler müziğin vazgeçilmez bir parçasıdır.

L'arabesk nacque sotto l'influenza dei film e della musica egiziani, ma col tempo divenne un genere tipicamente turco. Le sue canzoni parlano di destino, nostalgia, povertà e amore non corrisposto. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur e İbrahim Tatlıses sono i più grandi nomi del genere. Per molti anni l'arabesk trovò poco spazio alla radio di Stato TRT, ma raggiunse milioni di persone nei dolmuş (taxi collettivi), nelle musicassette e nei gazino (locali con musica dal vivo). Oggi è una parte irrinunciabile della musica popolare in Turchia.

1960'larda Batı'daki rock müzikten etkilenen gençler, "Anadolu rock" adı verilen akımı başlattı. Bu müzisyenler elektro gitarı ve davulu, türkülerin ezgileriyle ve bağlamanın sesiyle buluşturdu. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray ve Moğollar, bu akımın öncüleri arasındadır.

Negli anni Sessanta alcuni giovani influenzati dal rock occidentale diedero vita alla corrente chiamata «rock anatolico». Questi musicisti unirono la chitarra elettrica e la batteria alle melodie delle canzoni popolari e al suono del bağlama. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray e i Moğollar sono tra i pionieri di questa corrente.

Barış Manço, uzun saçları, bıyığı ve parmaklarındaki iri yüzükleriyle hemen tanınırdı. Türküleri rock düzenlemeleriyle seslendirdi; daha sonra "7'den 77'ye" adlı televizyon programıyla çocukların ve büyüklerin sevgilisi oldu. 1990'lardan itibaren Türk pop müziği büyük bir sektöre dönüştü. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan ve Mustafa Sandal bu dönemin yıldızlarıdır. Tarkan'ın 1997'de çıkan "Şımarık" şarkısı Avrupa'nın birçok ülkesinde listelere girdi. Şarkının sözlerini ve müziğini Sezen Aksu yazmıştı.

Barış Manço si riconosceva subito dai capelli lunghi, dai baffi e dai grossi anelli alle dita. Cantò canzoni popolari in arrangiamenti rock e in seguito, con il suo programma televisivo «7'den 77'ye» («Da 7 a 77 anni»), divenne il beniamino di grandi e piccini. Dagli anni Novanta il pop turco si trasformò in una grande industria. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan e Mustafa Sandal sono le star di questo periodo. «Şımarık» («Viziato»), la canzone di Tarkan uscita nel 1997, entrò nelle classifiche di molti paesi europei. Testo e musica erano di Sezen Aksu.

21. yüzyılda Türk müziğinde eski ile yeni sık sık buluşur. Bazı genç prodüktörler türküleri elektronik müzikle harmanlar, bazı sanatçılar ise Divan şiirini yeni düzenlemelerle seslendirir. Yurt dışında da Anadolu rock'a ilgi artmıştır. Amsterdam'da kurulan Altın Gün grubu, eski Türk şarkılarını yeniden yorumlayarak geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.

Nella musica turca del XXI secolo antico e nuovo si incontrano spesso. Alcuni giovani produttori mescolano le canzoni popolari con la musica elettronica, mentre alcuni artisti interpretano la poesia classica ottomana (poesia del divan) con nuovi arrangiamenti. Anche all'estero è cresciuto l'interesse per il rock anatolico. Il gruppo Altın Gün, nato ad Amsterdam, ha raggiunto un vasto pubblico reinterpretando vecchie canzoni turche.

Müzik platformları sayesinde Türk şarkıcılar bugün dünyanın her yerindeki dinleyicilere ulaşabilir. Orta Doğu'dan Latin Amerika'ya kadar izlenen Türk dizileri de dizi müziklerini tanıttı. Bugün Türkiye'de alternatif rock'tan hip-hop'a, elektronik müzikten caza kadar pek çok tür yan yana yaşar; müzisyenler de bu türleri kendi gelenekleriyle harmanlar.

Grazie alle piattaforme musicali, oggi i cantanti turchi possono raggiungere ascoltatori in tutto il mondo. Anche le serie televisive turche, seguite dal Medio Oriente all'America Latina, hanno fatto conoscere le loro colonne sonore. Oggi in Turchia convivono molti generi, dal rock alternativo all'hip-hop, dalla musica elettronica al jazz, e i musicisti li fondono con le proprie tradizioni.

Türk müziği ve dansları, bu toprakların tarihini ve insanlarını en iyi anlatan sanatlar arasındadır. Bir türküde Anadolu köylerinin hasreti, sema töreninde dervişlerin duası, horonda Karadeniz'in coşkusu, zeybekte ise efelerin gururu yaşar.

La musica e le danze turche sono tra le arti che meglio raccontano la storia di questa terra e della sua gente. In un türkü vive la nostalgia dei villaggi anatolici, nel sema la preghiera dei dervisci, nell'horon l'esuberanza del Mar Nero e nello zeybek l'orgoglio degli efe.

Müzik, Türkçe öğrenenler için de çok iyi bir yardımcıdır. Şarkılar, kelimeleri ve kalıpları tekrar tekrar kulağa getirir; sözleri anlamaya çalışmak da dinlediğini anlama becerisini geliştirir. Pek çok öğrenci, sevdiği bir türkünün sözlerini anladığı gün o şarkıyı sanki ilk kez dinliyormuş gibi hisseder.

La musica è di grande aiuto anche per chi studia il turco. Le canzoni riportano all'orecchio parole e strutture più e più volte, e cercare di capire i testi migliora la comprensione orale. Molti studenti, il giorno in cui finalmente capiscono le parole di un türkü che amano, hanno l'impressione di ascoltarlo per la prima volta.