Türk Müziği ve Dansı

Türk müziğinin geçmişi çok eskilere uzanır. Orta Asya'da kopuz çalan ozanlar, Osmanlı sarayında makamlarla eser besteleyenler, Anadolu köylerinde bağlamayla türkü söyleyen âşıklar ve bugünün pop yıldızları aynı uzun hikâyenin parçalarıdır.

Muzyka turecka ma bardzo długą historię. Bardowie grający na kopuzie w Azji Środkowej, kompozytorzy tworzący na dworze osmańskim utwory w makamach, âşıkowie śpiewający pieśni ludowe przy bağlamie w anatolijskich wsiach i dzisiejsze gwiazdy popu należą do tej samej długiej opowieści.

Türkiye'de müzik hiçbir zaman yalnızca bir eğlence aracı olmamıştır. Düğünlerde davul zurna çalınır, askere giden gençler türkülerle uğurlanır, bayramlarda halay çekilir, ölenlerin ardından ağıt yakılır. Bir türkü, çoğu zaman bir yörenin acısını, sevincini ve özlemini anlatır.

W Turcji muzyka nigdy nie była wyłącznie rozrywką. Na weselach grają davul i zurna (bęben i szałamaja), młodych mężczyzn idących do wojska żegna się pieśniami, w święta tańczy się halay, a po zmarłych śpiewa się lamenty. Türkü, czyli pieśń ludowa, często opowiada o bólu, radości i tęsknocie danego regionu.

Türk müziğinin köklerinden biri, Orta Asya'daki ozan geleneğidir. Dede Korkut hikâyelerinde boyların toplantılarında ve düğünlerinde kopuz çalıp hikâye anlatan bilge ozan, Dede Korkut'un kendisidir. Bu gelenek Anadolu'da "âşık" denen gezgin şair-müzisyenlerle sürdü. Âşıklar köy köy dolaşır, sazlarını çalarak destanlar, aşk şiirleri ve haksızlığa karşı dizeler söylerdi. Âşık, hem müzisyen hem şair hem de hikâye anlatıcısıydı.

Jednym z korzeni muzyki tureckiej jest tradycja bardów (ozan) z Azji Środkowej. W opowieściach Dede Korkuta mądrym bardem, który na zgromadzeniach i weselach plemion gra na kopuzie i opowiada historie, jest sam Dede Korkut. W Anatolii tradycję tę kontynuowali wędrowni poeci-muzycy zwani âşıkami. Chodzili od wsi do wsi, grali na sazie i śpiewali eposy, wiersze miłosne i strofy przeciw niesprawiedliwości. Âşık był jednocześnie muzykiem, poetą i gawędziarzem.

Bu geleneğin en büyük adlarından biri, 16. yüzyılda yaşamış olan Pir Sultan Abdal'dır. Haksızlığa karşı çıkan ve insan sevgisini anlatan deyişleri bugün de söylenir. 20. yüzyılda ise Âşık Veysel, ülkenin dört bir yanında tanınan bir halk ozanı oldu. Yedi yaşında çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybeden Veysel, sazı ve "Uzun İnce Bir Yoldayım" gibi türküleriyle Anadolu'nun sesi hâline geldi.

Jednym z największych imion tej tradycji jest Pir Sultan Abdal, który żył w XVI wieku. Jego pieśni, sprzeciwiające się niesprawiedliwości i mówiące o miłości do człowieka, śpiewa się do dziś. W XX wieku Âşık Veysel stał się ludowym poetą znanym w całym kraju. Veysel w wieku siedmiu lat stracił wzrok z powodu ospy, lecz dzięki swojemu sazowi i pieśniom takim jak „Uzun İnce Bir Yoldayım” („Jestem na długiej, wąskiej drodze”) stał się głosem Anatolii.

Türk halk müziğinin en tanınan çalgısı, halk arasında saz da denen bağlamadır. Uzun saplı ve telli bir çalgı olan bağlama, her yörede biraz farklı boyda yapılır ve farklı biçimde akort edilir. Genellikle mızrapla çalınır. Tellere parmaklarla vurularak çalınan tekniğe ise "şelpe" adı verilir.

Najbardziej znanym instrumentem tureckiej muzyki ludowej jest bağlama, nazywana potocznie także sazem. Tę lutnię o długiej szyjce buduje się w każdym regionie w nieco innym rozmiarze i inaczej stroi. Gra się na niej zwykle plektronem. Technikę, w której uderza się w struny palcami, nazywa się şelpe.

Ney, kamıştan yapılan üflemeli bir çalgıdır. Tasavvuf müziğinde neyin ayrı bir yeri vardır; Mevlânâ'nın Mesnevi'si de neyin ayrılıktan yakınmasıyla başlar. Düğün ve bayramlarda açık havada çalınan davul ile zurna ise birbirinden ayrılmayan bir ikilidir. Ud, kanun, kemençe ve tanbur, klasik Türk müziğinin temel çalgıları arasındadır. Karadeniz'de ise kemençe denince küçük, üç telli Karadeniz kemençesi akla gelir.

Ney to instrument dęty z trzciny. W muzyce sufickiej zajmuje szczególne miejsce; „Masnawi” Rumiego zaczyna się właśnie od skargi neya na rozłąkę. Davul i zurna, na których gra się pod gołym niebem na weselach i świętach, to nierozłączna para. Ud, kanun, kemençe i tanbur należą do podstawowych instrumentów klasycznej muzyki tureckiej. Nad Morzem Czarnym słowo kemençe oznacza jednak małą, trzystrunową kemençe czarnomorską.

Osmanlı sarayında gelişen müziğe bugün "klasik Türk müziği" ya da "Türk sanat müziği" denir. Bu müzik, makamlara dayanır. Makam, Batı müziğindeki gamdan daha kapsamlıdır; hangi seslerin kullanılacağını, ezginin nereden başlayıp nasıl ilerleyeceğini ve nerede duracağını da belirler. Rast, hicaz, uşşak ve saba, en bilinen makamlardandır. Her makamın kendine özgü bir havası vardır.

Muzykę, która rozwinęła się na dworze osmańskim, nazywa się dziś „klasyczną muzyką turecką” lub „turecką muzyką artystyczną”. Opiera się ona na makamach. Makam to coś więcej niż skala w muzyce zachodniej: określa też, jakich dźwięków się używa, gdzie melodia się zaczyna, jak się rozwija i gdzie się zatrzymuje. Rast, hicaz, uşşak i saba należą do najbardziej znanych makamów. Każdy makam ma swój własny nastrój.

Mehter, Osmanlı ordusunun askerî bandosudur. Dünyanın en eski askerî bandolarından biri olarak kabul edilir. Mehter takımında davul, zurna, boru, zil, kös ve nakkare bulunurdu. Seferlerde, törenlerde ve zafer kutlamalarında çalan mehterin sesi Avrupa'yı da etkiledi. Mozart'ın ünlü "Türk Marşı" ile Beethoven'ın 9. Senfoni'sinin son bölümünde büyük davul, zil ve üçgenle çalınan marş, bu "Türk tarzı"nın bilinen örnekleridir.

Mehter był orkiestrą wojskową armii osmańskiej. Uważa się go za jedną z najstarszych orkiestr wojskowych na świecie. W skład mehteru wchodziły davul, zurna, trąbka, czynele, kös (duże kotły) i nakkare (małe kotły). Jego brzmienie, rozbrzmiewające podczas wypraw wojennych, ceremonii i obchodów zwycięstw, wpłynęło także na Europę. Słynny „Marsz turecki” Mozarta oraz marsz grany z wielkim bębnem, czynelami i trójkątem w ostatniej części IX Symfonii Beethovena to znane przykłady tego „stylu tureckiego”.

Anadolu'da halk danslarına genellikle "oyun" denir. Her yörenin kendine özgü oyunları, ritimleri ve kıyafetleri vardır. Düğünlerde, bayramlarda ve hasat sonunda oynanan bu oyunlar, yüzyıllardır kuşaktan kuşağa aktarılır.

W Anatolii tańce ludowe nazywa się zwykle oyun (dosłownie „zabawa”). Każdy region ma własne tańce, rytmy i stroje. Tańczone na weselach, w święta i po żniwach, przechodzą od wieków z pokolenia na pokolenie.

Karadeniz'in horonu, hızlı temposu ve titreyen omuzlarıyla hemen tanınır. Oyuncular omuz omuza ya da kol kola dizilir; kemençenin sesiyle hep birlikte titrer, sıçrar, öne ve arkaya gider. Ege'nin zeybeği ise ağır ve görkemli figürleriyle efelerin cesaretini ve gururunu yansıtır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da halay, Trakya'da karşılama, Silifke'de ise tahta kaşıklarla oynanan kaşık oyunları sevilir.

Horon znad Morza Czarnego rozpoznaje się od razu po szybkim tempie i drżących ramionach. Tancerze stają ramię w ramię albo pod rękę i przy dźwiękach kemençe razem drżą, podskakują, posuwają się do przodu i do tyłu. Zeybek z wybrzeża Morza Egejskiego swymi powolnymi, dostojnymi figurami wyraża odwagę i dumę efe, legendarnych bohaterów ludowych tego regionu. We wschodniej i południowo-wschodniej Anatolii lubi się halay, w Tracji karşılamę, a w Silifke tańce z drewnianymi łyżkami.

Türk müziğinin en derin kollarından biri tasavvuf müziğidir. Mevlevîlerin sema töreninde müzik, hareket ve ibadet bir araya gelir. Beyaz tennurelerini giyen semazenler ney, kudüm ve tanburun eşliğinde dönmeye başlar. Sağ ellerinin avucu göğe, sol ellerininki yere bakar; bu duruş, Tanrı'dan alınan rahmetin insanlara aktarılmasını simgeler.

Jedną z najgłębszych gałęzi muzyki tureckiej jest muzyka suficka. W ceremonii sema derwiszów mewlewickich łączą się muzyka, ruch i modlitwa. Ubrani w białe tennure (długie spódnice) semazeni zaczynają wirować przy dźwiękach neya, kudümu (małych kotłów) i tanburu. Dłoń prawej ręki zwrócona jest ku niebu, lewej ku ziemi; ta postawa symbolizuje łaskę otrzymaną od Boga i przekazywaną ludziom.

Mevlevî sema töreni, 2008'de UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı. Konya'da her yıl 10 ile 17 Aralık arasında Mevlânâ'yı anma törenleri düzenlenir; bu törenlere dünyanın dört bir yanından ziyaretçi gelir. Mevlânâ'nın öldüğü 17 Aralık gecesi, "düğün gecesi" anlamına gelen "Şeb-i Arûs" adıyla anılır. İlahiler ve Mevlevî ayinleri bugün de konserlerde ve törenlerde seslendirilir.

W 2008 roku ceremonię sema mewlewitów wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Co roku od 10 do 17 grudnia w Konyi odbywają się uroczystości ku czci Mevlany (Rumiego), na które przyjeżdżają goście z całego świata. Noc 17 grudnia, kiedy zmarł Mevlana, nazywa się Şeb-i Arus, czyli „noc poślubna”. Hymny (ilahi) i utwory ceremonialne mewlewitów wykonuje się do dziś na koncertach i podczas uroczystości.

1950'lerden itibaren Türkiye'de köyden kente büyük bir göç başladı. İstanbul, Ankara ve İzmir'in kenar mahallelerine yerleşen milyonlarca insan ne tam anlamıyla şehirli olabildi ne de köydeki eski hayatına dönebildi. Bu arada kalmışlığın acısı en çok arabesk müzikte dile geldi.

Od lat 50. XX wieku w Turcji zaczęła się wielka migracja ze wsi do miast. Miliony ludzi, którzy osiedlili się na przedmieściach Stambułu, Ankary i İzmiru, ani nie stały się w pełni mieszczanami, ani nie mogły wrócić do dawnego wiejskiego życia. Ból tego zawieszenia najmocniej wybrzmiał w muzyce arabesk.

Arabesk, Mısır filmlerinin ve müziğinin etkisiyle doğdu; zamanla kendine özgü bir Türk türü hâline geldi. Bu şarkılarda kader, hasret, yoksulluk ve karşılıksız aşk anlatılır. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur ve İbrahim Tatlıses, türün en büyük adlarıdır. Arabesk, uzun yıllar devlet radyosu TRT'de pek yer bulamadı; ancak dolmuşlarda, kasetçalarlarda ve gazinolarda milyonlara ulaştı. Bugün Türkiye'de popüler müziğin vazgeçilmez bir parçasıdır.

Arabesk narodził się pod wpływem egipskich filmów i muzyki, ale z czasem stał się gatunkiem na wskroś tureckim. Jego piosenki opowiadają o losie, tęsknocie, biedzie i nieodwzajemnionej miłości. Największe nazwiska gatunku to Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur i İbrahim Tatlıses. Przez wiele lat arabesk prawie nie gościł w państwowym radiu TRT, lecz docierał do milionów w dolmuszach (zbiorowych taksówkach), z magnetofonów kasetowych i w gazinach (lokalach z muzyką na żywo). Dziś jest nieodłączną częścią muzyki popularnej w Turcji.

1960'larda Batı'daki rock müzikten etkilenen gençler, "Anadolu rock" adı verilen akımı başlattı. Bu müzisyenler elektro gitarı ve davulu, türkülerin ezgileriyle ve bağlamanın sesiyle buluşturdu. Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray ve Moğollar, bu akımın öncüleri arasındadır.

W latach 60. młodzi ludzie zainspirowani zachodnim rockiem zapoczątkowali nurt zwany „rockiem anatolijskim”. Ci muzycy połączyli gitarę elektryczną i perkusję z melodiami pieśni ludowych i brzmieniem bağlamy. Do pionierów tego nurtu należą Cem Karaca, Barış Manço, Erkin Koray i zespół Moğollar.

Barış Manço, uzun saçları, bıyığı ve parmaklarındaki iri yüzükleriyle hemen tanınırdı. Türküleri rock düzenlemeleriyle seslendirdi; daha sonra "7'den 77'ye" adlı televizyon programıyla çocukların ve büyüklerin sevgilisi oldu. 1990'lardan itibaren Türk pop müziği büyük bir sektöre dönüştü. Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan ve Mustafa Sandal bu dönemin yıldızlarıdır. Tarkan'ın 1997'de çıkan "Şımarık" şarkısı Avrupa'nın birçok ülkesinde listelere girdi. Şarkının sözlerini ve müziğini Sezen Aksu yazmıştı.

Barışa Manço rozpoznawało się od razu po długich włosach, wąsach i wielkich pierścieniach na palcach. Śpiewał pieśni ludowe w rockowych aranżacjach, a później dzięki programowi telewizyjnemu „7'den 77'ye” („Od 7 do 77 lat”) stał się ulubieńcem dzieci i dorosłych. Od lat 90. turecki pop przekształcił się w wielką branżę. Gwiazdami tego okresu są Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Tarkan i Mustafa Sandal. Piosenka Tarkana „Şımarık” („Rozpieszczony”) z 1997 roku trafiła na listy przebojów w wielu krajach Europy. Słowa i muzykę napisała do niej Sezen Aksu.

21. yüzyılda Türk müziğinde eski ile yeni sık sık buluşur. Bazı genç prodüktörler türküleri elektronik müzikle harmanlar, bazı sanatçılar ise Divan şiirini yeni düzenlemelerle seslendirir. Yurt dışında da Anadolu rock'a ilgi artmıştır. Amsterdam'da kurulan Altın Gün grubu, eski Türk şarkılarını yeniden yorumlayarak geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.

W tureckiej muzyce XXI wieku stare często spotyka się z nowym. Niektórzy młodzi producenci łączą pieśni ludowe z muzyką elektroniczną, a niektórzy artyści wykonują klasyczną poezję osmańską (poezję diwanu) w nowych aranżacjach. Także za granicą wzrosło zainteresowanie rockiem anatolijskim. Założony w Amsterdamie zespół Altın Gün dotarł do szerokiej publiczności dzięki nowym interpretacjom dawnych tureckich piosenek.

Müzik platformları sayesinde Türk şarkıcılar bugün dünyanın her yerindeki dinleyicilere ulaşabilir. Orta Doğu'dan Latin Amerika'ya kadar izlenen Türk dizileri de dizi müziklerini tanıttı. Bugün Türkiye'de alternatif rock'tan hip-hop'a, elektronik müzikten caza kadar pek çok tür yan yana yaşar; müzisyenler de bu türleri kendi gelenekleriyle harmanlar.

Dzięki platformom streamingowym tureccy wokaliści mogą dziś docierać do słuchaczy na całym świecie. Tureckie seriale, oglądane od Bliskiego Wschodu po Amerykę Łacińską, rozsławiły też swoją muzykę. Dziś w Turcji współistnieje wiele gatunków, od rocka alternatywnego po hip-hop i od muzyki elektronicznej po jazz, a muzycy łączą je z własnymi tradycjami.

Türk müziği ve dansları, bu toprakların tarihini ve insanlarını en iyi anlatan sanatlar arasındadır. Bir türküde Anadolu köylerinin hasreti, sema töreninde dervişlerin duası, horonda Karadeniz'in coşkusu, zeybekte ise efelerin gururu yaşar.

Muzyka i tańce tureckie należą do sztuk, które najlepiej opowiadają historię tej ziemi i jej ludzi. W türkü żyje tęsknota anatolijskich wsi, w sema modlitwa derwiszów, w horonie żywiołowość wybrzeża Morza Czarnego, a w zeybeku duma efe.

Müzik, Türkçe öğrenenler için de çok iyi bir yardımcıdır. Şarkılar, kelimeleri ve kalıpları tekrar tekrar kulağa getirir; sözleri anlamaya çalışmak da dinlediğini anlama becerisini geliştirir. Pek çok öğrenci, sevdiği bir türkünün sözlerini anladığı gün o şarkıyı sanki ilk kez dinliyormuş gibi hisseder.

Muzyka bardzo pomaga także w nauce tureckiego. Piosenki raz po raz przypominają słowa i zwroty, a próby zrozumienia tekstu rozwijają umiejętność rozumienia ze słuchu. Wielu uczących się ma wrażenie, że w dniu, w którym wreszcie rozumieją słowa ulubionej türkü, słyszą ją po raz pierwszy.