Türkiye'de Festivaller ve Kutlamalar

Türkiye'de yıl boyunca bayram ve kutlama eksik olmaz. Takvimde iki dinî bayram ile dört millî bayram yer alır. Millî bayramlar 23 Nisan, 19 Mayıs, 30 Ağustos ve 29 Ekim'de kutlanır. Bunlara Nevruz ve Hıdırellez gibi eski bahar şenlikleri ile neredeyse her kasabada düzenlenen yerel festivaller de eklenir.

W Turcji przez cały rok nie brakuje świąt i uroczystości. W kalendarzu są dwa święta religijne i cztery państwowe. Święta państwowe obchodzi się 23 kwietnia, 19 maja, 30 sierpnia i 29 października. Do tego dochodzą dawne święta wiosny, takie jak Nevruz i Hıdırellez, oraz lokalne festyny organizowane niemal w każdym miasteczku.

Her bayramın kendine özgü âdetleri vardır. Bazı bayramlarda büyüklerin eli öpülür, bazılarında ateşin üzerinden atlanır, bazılarında da akşam meydanlarda fener alayı yürür. Bu âdetler, insanların neye değer verdiğini ve geçmişi nasıl andığını açıkça gösterir.

Każde święto ma swoje zwyczaje. W niektóre całuje się dłoń starszych, w inne skacze się przez ogień, a w jeszcze inne wieczorem przez place przechodzi pochód z lampionami. Te zwyczaje dobrze pokazują, co ludzie cenią i jak pamiętają o przeszłości.

Ramazan, Hicri takvimin dokuzuncu ayıdır. Hicri yıl güneş yılından yaklaşık 11 gün kısa olduğu için Ramazan her yıl biraz daha erken gelir. Oruç tutanlar gün ağarmadan sahura kalkar, akşam ezanına kadar ne yer ne içer. Gece yarısından sonra mahallelerde davulcular dolaşır ve maniler söyleyerek insanları sahura uyandırır. Bayramda ise davulcular kapı kapı dolaşıp bahşişlerini toplar.

Ramadan to dziewiąty miesiąc kalendarza muzułmańskiego. Ponieważ rok księżycowy jest o około 11 dni krótszy od słonecznego, ramadan co roku zaczyna się trochę wcześniej. Poszczący wstają przed świtem na sahur i aż do wieczornego wezwania do modlitwy nic nie jedzą ani nie piją. Po północy po dzielnicach chodzą bębniarze i przyśpiewkami budzą ludzi na sahur. Gdy nadchodzi święto, chodzą od drzwi do drzwi i zbierają napiwki.

Akşam ezanı okununca oruç açılır. İftar sofrasında genellikle hurma, çorba ve sıcak Ramazan pidesi bulunur; tatlı olarak güllaç yenir. Belediyeler meydanlara uzun iftar masaları kurar. İstanbul'da camilerin iki minaresi arasına ışıklı yazılar asılır; Osmanlı'dan kalma bu süslemenin adı mahyadır. Ramazan'ın 27. gecesi Kadir Gecesi'dir. O gece camiler dolup taşar.

Post przerywa się wraz z wieczornym wezwaniem do modlitwy. Na stole iftaru zwykle są daktyle, zupa i ciepłe pide ramadanowe, a na deser güllaç. Gminy ustawiają na placach długie stoły iftarowe. W Stambule między dwoma minaretami meczetów zawiesza się świetlne napisy; ta ozdoba z czasów osmańskich nazywa się mahya. Dwudziesta siódma noc ramadanu to Noc Przeznaczenia i tej nocy meczety pękają w szwach.

Oruç ayı bitince üç gün süren Ramazan Bayramı başlar. Halk arasında adı Şeker Bayramı'dır, çünkü evlerde misafirlere bol bol şeker, lokum ve tatlı ikram edilir. Bayram sabahı erkekler bayram namazına gider. Birçok aile namazdan sonra mezarlığa uğrar ve ölmüş yakınlarını anar. Sonra ziyaretler başlar; ilk sırada her zaman aile büyükleri vardır.

Gdy kończy się miesiąc postu, zaczyna się trzydniowe Ramazan Bayramı. Ludzie nazywają je Şeker Bayramı, czyli Świętem Cukru, bo gościom podaje się mnóstwo cukierków, lokum i słodkości. Rano w dzień święta mężczyźni idą na świąteczną modlitwę. Wiele rodzin po modlitwie zagląda na cmentarz, by wspomnieć zmarłych bliskich. Potem zaczynają się odwiedziny, a na pierwszym miejscu zawsze są najstarsi w rodzinie.

Çocuklar büyüklerin elini öpüp alnına koyar, karşılığında harçlık alır. Bayram için alınan yeni giysilere bayramlık denir. Çocuklar bayramlıklarını giyecekleri sabahı sabırsızlıkla bekler. İnsanlar 'İyi bayramlar' ya da 'Bayramınız mübarek olsun' diyerek birbirlerinin bayramını kutlar. Bayramdan önceki günlerde otogarlar ve havalimanları dolar, otoyollarda uzun kuyruklar oluşur. Milyonlarca insan bayramı memleketinde geçirmek için yola çıkar.

Dzieci całują dłoń starszych, przykładają ją do czoła i dostają w zamian kieszonkowe. Nowe ubrania kupione na święto nazywa się bayramlık. Dzieci z niecierpliwością czekają na poranek, kiedy będą mogły je włożyć. Ludzie składają sobie świąteczne życzenia słowami 'İyi bayramlar' (Wesołych świąt) albo 'Bayramınız mübarek olsun' (Błogosławionego święta). W dniach przed świętem dworce autobusowe i lotniska pękają w szwach, a na autostradach tworzą się długie korki. Miliony ludzi ruszają w drogę, by spędzić święto w rodzinnych stronach.

Kurban Bayramı, Ramazan Bayramı'ndan iki ay on gün kadar sonra gelir ve dört gün sürer. Bayramın kökü Hz. İbrahim'in hikâyesine dayanır: İbrahim oğlunu kurban etmeye hazırlanırken Allah ona bir koç gönderdi. Durumu iyi olan aileler bayramda koyun, keçi ya da sığır keser. Geleneğe göre et üçe bölünür. Bir payı evde kalır, biri akrabalara ve komşulara, biri de yoksullara gider.

Kurban Bayramı, czyli Święto Ofiary, wypada mniej więcej dwa miesiące i dziesięć dni po Ramazan Bayramı i trwa cztery dni. Wywodzi się z historii Abrahama: gdy Abraham przygotowywał się do złożenia w ofierze syna, Bóg zesłał mu barana. Rodziny, które na to stać, zabijają w święto owcę, kozę lub krowę. Zgodnie ze zwyczajem mięso dzieli się na trzy części. Jedna zostaje w domu, druga trafia do krewnych i sąsiadów, trzecia do ubogich.

Bayram sabahı namazdan sonra kesimler başlar. Büyük şehirlerde hayvanlar belediyelerin belirlediği yerlerde kesilir; kasaplar bu günlerde gece gündüz çalışır. Köylerde ise kesim çoğunlukla bahçede, komşuların yardımıyla yapılır. Akşam evlerde kavurma pişirilir, komşulara et dağıtılır. Kurban Bayramı her yıl hac döneminin sonuna denk gelir; bu sırada milyonlarca hacı Mekke'dedir.

Rano w dzień święta, po modlitwie, zaczyna się ubój. W dużych miastach zwierzęta zabija się w miejscach wyznaczonych przez gminę, a rzeźnicy pracują dniem i nocą. Na wsiach robi się to zwykle w ogrodzie, z pomocą sąsiadów. Wieczorem w domach smaży się kavurmę, czyli podsmażane mięso, i rozdaje się mięso sąsiadom. Kurban Bayramı co roku przypada pod koniec pielgrzymki, gdy miliony pielgrzymów przebywają w Mekce.

29 Ekim 1923 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi cumhuriyeti ilan etti ve aynı gün Mustafa Kemal'i ilk cumhurbaşkanı seçti. 29 Ekim o günden beri Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır ve millî bayramların en büyüğü sayılır. Resmî tatil 28 Ekim öğleden sonra başlar. Okullar ve devlet daireleri 29 Ekim'de kapalıdır.

Wieczorem 29 października 1923 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji proklamowało republikę i tego samego dnia wybrało Mustafę Kemala na pierwszego prezydenta. Od tamtej pory 29 października obchodzi się jako Święto Republiki i uważa za największe ze świąt państwowych. Oficjalne wolne zaczyna się 28 października po południu. Szkoły i urzędy są 29 października zamknięte.

Bayramdan günler önce binalara, balkonlara ve arabalara bayraklar asılır. Bayram sabahı Ankara'da devletin önde gelenleri Anıtkabir'i ziyaret eder. Okullarda ve meydanlarda törenler yapılır, öğrenciler şiir okur. Akşam birçok şehirde fener alayı düzenlenir: Ellerinde fener ve bayraklarla yürüyen kalabalıklar marşlar söyler. Kutlamalar gece havai fişeklerle sona erer.

Już kilka dni wcześniej na budynkach, balkonach i samochodach pojawiają się flagi. Rano w dzień święta najważniejsze osoby w państwie odwiedzają Anıtkabir, mauzoleum Atatürka w Ankarze. W szkołach i na placach odbywają się uroczystości, a uczniowie recytują wiersze. Wieczorem w wielu miastach organizuje się pochód z lampionami: tłumy idą z lampionami i flagami, śpiewając marsze. Obchody kończą się nocą pokazem fajerwerków.

Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı. Bu günün yıl dönümü Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanır. Yaygın anlatıma göre Atatürk bu bayramı çocuklara armağan etmiştir. Bu yüzden 23 Nisan'ın asıl sahipleri çocuklardır. Millî bir bayramın çocuklara ayrılmasına dünyada pek rastlanmaz.

Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji zebrało się po raz pierwszy w Ankarze 23 kwietnia 1920 roku. Rocznicę tego dnia obchodzi się jako Święto Suwerenności Narodowej i Dzieci. Jak się powszechnie opowiada, Atatürk podarował to święto dzieciom. Dlatego prawdziwymi gospodarzami 23 kwietnia są dzieci. Na świecie rzadko się zdarza, by święto państwowe było poświęcone dzieciom.

O gün okullarda gösteriler yapılır; çocuklar şiir okur, halk oyunları oynar. Bazı çocuklar bir günlüğüne valinin, belediye başkanının, hatta bakanların koltuğuna oturur. TRT, 1979'dan beri her yıl dünyanın dört bir yanından çocuk topluluklarını bu bayrama davet eder. Konuk çocuklar Türk ailelerin evinde kalır ve kendi ülkelerinin danslarını sahneler.

Tego dnia w szkołach odbywają się występy: dzieci recytują wiersze i tańczą tańce ludowe. Niektóre dzieci na jeden dzień zasiadają w fotelu wojewody, burmistrza, a nawet ministra. Od 1979 roku publiczna telewizja TRT co roku zaprasza na to święto zespoły dziecięce z całego świata. Młodzi goście mieszkają u tureckich rodzin i pokazują tańce swoich krajów.

Nevruz 21 Mart'ta, gece ile gündüzün eşitlendiği günlerde kutlanır. İran'dan Orta Asya'ya, Kafkasya'dan Balkanlar'a kadar pek çok halk bu günü yeni yılın ve baharın başlangıcı sayar. Türkiye'de Nevruz en kalabalık biçimde Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da, özellikle Diyarbakır'da kutlanır. İnsanlar renkli giysiler giyer, halay çeker ve ateş yakar. Ateşin üzerinden atlamanın kötülükleri uzaklaştırdığına inanılır.

Nevruz obchodzi się 21 marca, w czasie, gdy dzień i noc stają się równe. Od Iranu po Azję Środkową i od Kaukazu po Bałkany wiele narodów uważa ten dzień za początek nowego roku i wiosny. W Turcji największe obchody odbywają się we wschodniej i południowo-wschodniej Anatolii, zwłaszcza w Diyarbakırze. Ludzie wkładają kolorowe stroje, tańczą halay i rozpalają ogniska. Wierzy się, że skok przez ogień odpędza zło.

Nevruz, Türk boylarının da eskiden beri kutladığı bir gündür. Türk geleneğinde bu gün, Ergenekon'dan çıkış günü olarak da anılır. Nevruz Türkiye'de resmî tatil değildir. Yine de devlet 1990'lardan beri Nevruz törenleri düzenler. UNESCO 2009'da Nevruz'u, Türkiye'nin de aralarında bulunduğu birkaç ülkenin ortak mirası olarak somut olmayan kültürel miras listesine aldı.

Ludy tureckie również świętują Nevruz od dawnych czasów. W tureckiej tradycji wspomina się go również jako dzień wyjścia z Ergenekonu. W Turcji Nevruz nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy. Mimo to od lat 90. także państwo organizuje uroczystości Nevruz. W 2009 roku UNESCO wpisało Nevruz na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako wspólne dziedzictwo kilku krajów, w tym Turcji.

Türkiye'de neredeyse her şehrin, hatta her kasabanın kendi festivali vardır. En eskisi Edirne'deki Kırkpınar Yağlı Güreşleri'dir. Geleneğe göre ilk kez 1346'da yapılan güreşler her yaz Sarayiçi'nde düzenlenir. Pehlivanlar deri kıspetlerini giyer, zeytinyağına bulanıp güreşe çıkar. Kazanan pehlivan, başpehlivan unvanını ve altın kemeri alır. UNESCO, Kırkpınar'ı 2010'da somut olmayan kültürel miras listesine ekledi.

W Turcji niemal każde miasto, a nawet każde miasteczko, ma swój festiwal. Najstarsze są zapasy w oliwie Kırkpınar w Edirne. Według tradycji odbyły się po raz pierwszy w 1346 roku, a walki toczą się każdego lata w Sarayiçi. Zapaśnicy wkładają skórzane spodnie zwane kıspet, smarują się oliwą i wychodzą do walki. Zwycięzca otrzymuje tytuł başpehlivan (mistrz zapaśników) i złoty pas. W 2010 roku UNESCO wpisało Kırkpınar na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Manisa'da ise her bahar Mesir Macunu Festivali yapılır. Kırk bir çeşit baharatla hazırlanan macun, Sultan Camii'nin kubbesinden ve minarelerinden kalabalığa saçılır; bu gelenek de 2012'de UNESCO listesine girdi. Sonbaharda Antalya'da Altın Portakal Film Festivali, her nisan İstanbul'da film festivali düzenlenir. Haziranda Tekirdağ'da kiraz festivali, sonbaharda Ege'nin zeytin kasabalarında hasat şenlikleri yapılır.

W Manisie każdej wiosny odbywa się Festiwal Pasty Mesir. Pastę przyrządzaną z czterdziestu jeden przypraw rzuca się w tłum z kopuły i minaretów Meczetu Sułtańskiego; także ten zwyczaj trafił na listę UNESCO w 2012 roku. Jesienią w Antalyi odbywa się festiwal filmowy Złota Pomarańcza, a co roku w kwietniu Stambuł organizuje swój festiwal filmowy. W czerwcu w Tekirdağu świętuje się czereśnie, a jesienią oliwne miasteczka nad Morzem Egejskim świętują zbiory.

Hıdırellez, 5 Mayıs'ı 6 Mayıs'a bağlayan gece kutlanır. İnanışa göre Hızır ile İlyas o gece yeryüzünde buluşur ve dokundukları yere bolluk getirir. İnsanlar dileklerini kâğıda yazar ya da çizer, sonra gül ağacının dalına bağlar. Akşam ateşler yakılır, gençler ateşin üzerinden atlar. Sabah erkenden kalkıp yüzünü çiğle yıkayanlar da vardır.

Hıdırellez obchodzi się w nocy z 5 na 6 maja. Według wierzeń tej nocy Hızır i İlyas spotykają się na ziemi i przynoszą obfitość wszystkiemu, czego dotkną. Ludzie zapisują lub rysują swoje życzenia na kartce i przywiązują ją do gałązki krzewu róży. Wieczorem rozpala się ogniska, a młodzi skaczą przez nie. Niektórzy wstają też wcześnie rano, by umyć twarz rosą.

Hıdırellez en canlı biçimde Trakya'da, Ege'de ve Balkanlar'da yaşatılır. Edirne'de Romanlar bu günleri Kakava adıyla, müzik ve dansla birkaç gün boyunca kutlar. Bu bayramda İslamiyet öncesi bahar inançları ile İslami gelenekler yan yana yaşar. UNESCO, Hıdırellez'i 2017'de Türkiye ve Kuzey Makedonya'nın ortak başvurusuyla listesine aldı.

Hıdırellez najżywiej obchodzi się w Tracji, nad Morzem Egejskim i na Bałkanach. W Edirne Romowie świętują te dni przez kilka dni pod nazwą Kakava, przy muzyce i tańcu. W tym święcie przedislamskie wierzenia wiosenne i tradycje islamskie istnieją obok siebie. UNESCO wpisało Hıdırellez na swoją listę w 2017 roku na wspólny wniosek Turcji i Macedonii Północnej.

Türkiye'de düğün yalnızca iki kişinin değil, iki ailenin, bazen de bütün köyün işidir. Önce kız istenir, ardından nişan yapılır. Düğünden önceki akşam kına gecesidir: Gelinin kadın akrabaları ve arkadaşları toplanır, gelinin avucuna kına yakılır. O gece söylenen hüzünlü türküler çoğu zaman gelini de ağlatır.

W Turcji wesele to sprawa nie tylko dwojga ludzi, ale dwóch rodzin, a czasem całej wsi. Najpierw prosi się o rękę dziewczyny, potem odbywają się zaręczyny. Wieczór przed ślubem to noc henny: krewne i przyjaciółki panny młodej zbierają się, a na jej dłoni nakłada się hennę. Smutne pieśni śpiewane tej nocy często doprowadzają do łez także pannę młodą.

Düğün günü davul zurna çalar, misafirler el ele tutuşup halay çeker. Gelinle damadın yakasına para iğnelenir, akrabalar altın takar. Bu takılar, yeni hayata başlayan genç çiftin ilk birikimi olur. Köy düğünlerinde bütün köye yemek verilir; büyük kazanlarda keşkek ya da pilav pişirilir.

W dniu wesela grają davul i zurna, czyli bęben i szałamaja, a goście chwytają się za ręce i tańczą halay. Państwu młodym przypina się banknoty do kołnierzy, a krewni dają złoto. Te prezenty stają się pierwszymi oszczędnościami młodej pary na początku nowego życia. Na wiejskich weselach karmi się całą wieś; w wielkich kotłach gotuje się keşkek albo pilaw.

Türkiye'de ne bayram ne düğün müziksiz olur. Her bölgenin kendi sesi vardır: Karadeniz'de kemençe ve tulum, Ege'de zeybek havaları, İç Anadolu'da bağlama eşliğinde söylenen uzun havalar, Güneydoğu'da davul zurna. Aynı türkünün bir köyde başka, komşu köyde başka söylendiği bile olur.

W Turcji ani święto, ani wesele nie obywa się bez muzyki. Każdy region ma własne brzmienie: nad Morzem Czarnym fidel kemençe i dudy tulum, nad Morzem Egejskim melodie zeybek, w Anatolii Środkowej długie, swobodne pieśni przy bağlamie, a na południowym wschodzie bęben i zurna. Zdarza się nawet, że tę samą pieśń ludową śpiewa się inaczej w jednej wsi, a inaczej w sąsiedniej.

Halk oyunları da bölgeden bölgeye değişir. Karadeniz'in horonu hızlı ve titrek adımlarıyla tanınır. Ege'nin zeybeği ağır ve gururlu bir oyundur. Güneydoğu'da insanlar el ele tutuşup uzun sıralar hâlinde halay çeker. Konya'da ve Silifke'de oyuncular ellerindeki tahta kaşıklarla tempo tutar. Bayramlarda ve festivallerde bu oyunlar yöresel kıyafetlerle sahnelenir.

Tańce ludowe także różnią się w zależności od regionu. Czarnomorski horon słynie z szybkich, drgających kroków. Egejski zeybek to taniec powolny i dumny. Na południowym wschodzie ludzie chwytają się za ręce i tańczą halay w długich rzędach. W Konyi i Silifke tancerze wybijają rytm drewnianymi łyżkami. W czasie świąt i festiwali tańce te wykonuje się w regionalnych strojach.

Türkiye'nin bayram takvimi ülkenin farklı yüzlerini bir arada gösterir. Ramazan'da iftar sofraları kurulur, Kurban Bayramı'nda et paylaşılır, 29 Ekim'de fener alayları yürür, mayısta Hıdırellez ateşleri yanar. Bu kutlamaların çoğu şehirlerde de köylerde de her yıl yeniden yaşanır.

Kalendarz świąt w Turcji pokazuje naraz wiele twarzy tego kraju. W ramadanie nakrywa się stoły iftaru, w Kurban Bayramı dzieli się mięsem, 29 października idą pochody z lampionami, a w maju płoną ogniska Hıdırellez. Większość tych uroczystości co roku ożywa na nowo, w miastach i na wsiach.

Bayramlarda ve Ramazan'da sık kullanılan birkaç kalıp söz vardır: 'İyi bayramlar', 'Bayramınız kutlu olsun' ve 'Hayırlı Ramazanlar'. Bu sözleri kullanan bir yabancı çoğu evde sıcak bir ilgiyle karşılanır, hatta çaya ya da yemeğe davet edilir.

W czasie świąt i ramadanu często używa się kilku utartych zwrotów: 'İyi bayramlar' (Wesołych świąt), 'Bayramınız kutlu olsun' (Szczęśliwego święta) i 'Hayırlı Ramazanlar' (Błogosławionego ramadanu). Cudzoziemca, który ich używa, w większości domów przyjmuje się serdecznie, a nawet zaprasza na herbatę lub posiłek.