Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk, 20. yüzyılın en tanınmış devlet adamlarından biridir. Kurtuluş Savaşı'nı yönetmiş, yıkılan Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Bugün Türkiye'nin hemen her şehrinde onun adını taşıyan okullar, caddeler ve meydanlar bulunur.

Mustafa Kemal Atatürk jest jednym z najbardziej znanych mężów stanu XX wieku. Kierował wojną o niepodległość i na miejscu upadającego Imperium Osmańskiego założył Republikę Turcji. Dziś niemal w każdym mieście Turcji są szkoły, ulice i place noszące jego imię.

Mustafa Kemal, 1881'de Selanik'te doğdu. Gençlik yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne tanık oldu. Kurtuluş Savaşı'nın ardından 1923'te cumhuriyeti ilan etti. Ölümüne kadar geçen on beş yılda alfabeden hukuka, takvimden giyim kuşama kadar pek çok alanda köklü reformlar gerçekleştirdi.

Mustafa Kemal urodził się w 1881 roku w Salonikach. W młodości był świadkiem upadku Imperium Osmańskiego. Po wojnie o niepodległość, w 1923 roku, proklamował republikę. W ciągu piętnastu lat, które dzieliły go od śmierci, przeprowadził głębokie reformy w wielu dziedzinach, od alfabetu po prawo i od kalendarza po ubiór.

Osmanlı İmparatorluğu, Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıktı. 1918'de imzalanan Mondros Ateşkesi'nin ardından İtilaf Devletleri'nin askerleri İstanbul'a girdi; Anadolu'nun pek çok bölgesi de işgal edildi. O günlerde ülkenin kurtulabileceğine inananların sayısı çok azdı. Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak direnişi örgütlemeye başladı.

Imperium Osmańskie wyszło z pierwszej wojny światowej pokonane. W 1918 roku podpisano rozejm w Mudros, wojska Ententy wkroczyły do Stambułu, a znaczna część Anatolii została zajęta. Niewielu wierzyło, że kraj da się uratować. 19 maja 1919 roku Mustafa Kemal wylądował w Samsunie i zaczął organizować opór.

Kurtuluş Savaşı'nda Türk kuvvetleri doğuda Ermeni, güneyde Fransız, batıda ise Yunan kuvvetlerine karşı savaştı. Savaş 1922 sonbaharında kazanıldı; Lozan Antlaşması ise 24 Temmuz 1923'te imzalandı. 29 Ekim 1923'te cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi. Bu tarih, her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır.

W wojnie o niepodległość wojska tureckie walczyły na wschodzie z Ormianami, na południu z Francuzami, a na zachodzie z Grekami. Wojna została wygrana jesienią 1922 roku, a 24 lipca 1923 roku podpisano traktat w Lozannie. 29 października 1923 roku proklamowano republikę, a Mustafa Kemal został wybrany jej pierwszym prezydentem. Ten dzień co roku obchodzony jest jako Święto Republiki.

Atatürk'ün en köklü reformlarından biri, 1928'de yapılan Harf Devrimi'dir. Osmanlı Türkçesi yüzyıllar boyunca Arap harfleriyle yazılmıştı. 1 Kasım 1928'de kabul edilen yasayla bu harflerin yerini, Latin alfabesine dayanan 29 harfli yeni Türk alfabesi aldı. Bu değişiklik, birkaç harfi değiştirmekten çok daha büyük bir adımdı; Türkiye bütünüyle farklı bir yazı sistemine geçti.

Jedną z najgłębszych reform Atatürka była reforma pisma z 1928 roku. Przez wieki język osmański zapisywano alfabetem arabskim. Ustawa z 1 listopada 1928 roku zastąpiła go nowym, 29-literowym alfabetem tureckim opartym na łacińskim. Było to coś znacznie więcej niż zmiana kilku liter: Turcja przeszła na zupełnie inny system pisma.

Atatürk, yeni harfleri tanıtmak için yurdu dolaştı. Meydanlarda ve okullarda kara tahtanın başına geçerek harfleri bizzat öğretti; bu nedenle ona "Başöğretmen" denildi. Arap harfleri, Türkçedeki ünlü seslerin tamamını karşılayamıyordu. Latin harfleriyle ise kelimeler okunduğu gibi yazılabiliyordu. 1929'da açılan Millet Mektepleri'nde yüz binlerce yetişkin okuma yazma öğrendi.

Atatürk jeździł po kraju, aby upowszechnić nowe litery. Na placach i w szkołach stawał przy tablicy i sam ich uczył, dlatego nazywano go „Pierwszym Nauczycielem”. Pismo arabskie nie potrafiło oddać wszystkich samogłosek języka tureckiego. Literami łacińskimi można było natomiast zapisywać słowa tak, jak się je wymawia. W Szkołach Narodowych, otwartych w 1929 roku, setki tysięcy dorosłych nauczyły się czytać i pisać.

Osmanlı Devleti'nde hukukun önemli bir bölümü İslam hukukuna dayanıyordu; padişahlar aynı zamanda halife unvanını da taşıyordu. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştı. 3 Mart 1924'te Meclis halifeliği de kaldırdı ve aynı yıl şeriye mahkemeleri kapatıldı.

W państwie osmańskim znaczna część prawa opierała się na prawie islamskim, a sułtani nosili również tytuł kalifa. Sułtanat zniesiono już 1 listopada 1922 roku. 3 marca 1924 roku parlament zniósł także kalifat, a w tym samym roku zamknięto sądy szariackie.

1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla çok eşlilik yasaklandı, resmî nikâh zorunlu hâle geldi ve kız çocukları mirastan erkek kardeşleriyle eşit pay almaya başladı. 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı; laiklik ilkesi ise 1937'de anayasaya girdi. Atatürk'e göre laiklik, dini reddetmek değil, din ile devlet işlerini birbirinden ayırmaktı.

W 1926 roku wszedł w życie turecki kodeks cywilny, przygotowany na wzór szwajcarskiego. Na jego mocy zakazano wielożeństwa, ślub cywilny stał się obowiązkowy, a córki zaczęły dziedziczyć na równi z braćmi. W 1928 roku z konstytucji usunięto zapis „Religią państwa jest islam”, a w 1937 roku wpisano do niej zasadę laickości. Dla Atatürka laickość nie oznaczała odrzucenia religii, lecz oddzielenie religii od spraw państwa.

Atatürk, eğitimi bütün reformların temeli sayıyordu. Öğretmenlere seslendiği "Cumhuriyet sizden fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür nesiller ister" sözü, bugün de pek çok okulun duvarında yer alır. Cumhuriyetin ilk yıllarında ülkenin dört bir yanında yeni okullar açıldı.

Atatürk uważał edukację za fundament wszystkich reform. Jego słowa skierowane do nauczycieli, „Republika oczekuje od was pokoleń wolnych w myśli, wolnych w wiedzy i wolnych w sumieniu”, do dziś widnieją na ścianach wielu szkół. W pierwszych latach republiki w całym kraju otwierano nowe szkoły.

3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün okullar devletin denetiminde tek bir çatı altında toplandı, medreseler ise kapatıldı. Kız ve erkek öğrencilerin aynı sınıfta okuduğu karma eğitim yaygınlaştı. 1933 Üniversite Reformu ile Darülfünun kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Nazi Almanyası'ndan kaçan pek çok bilim insanı bu üniversitede ders verdi ve Türk akademisinin gelişmesine önemli katkılar sağladı.

Ustawa o ujednoliceniu nauczania, przyjęta 3 marca 1924 roku, połączyła wszystkie szkoły pod jednym dachem i pod nadzorem państwa, a medresy zamknięto. Upowszechniła się koedukacja, czyli nauka dziewcząt i chłopców w jednej klasie. W ramach reformy uniwersyteckiej z 1933 roku zamknięto Darülfünun, a na jego miejsce powołano Uniwersytet Stambulski. Wielu uczonych, którzy uciekli z nazistowskich Niemiec, wykładało na tej uczelni i wniosło duży wkład w rozwój tureckiej nauki.

Türk kadınları 1930'da belediye seçimlerinde oy kullanma hakkını elde etti. 5 Aralık 1934'te ise milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandılar. Bu haklar, pek çok Avrupa ülkesinden daha önce tanınmıştı: Fransız kadınlar aynı hakka ancak 1944'te, İtalyan kadınlar ise 1945'te kavuştu.

Turczynki uzyskały prawo głosu w wyborach samorządowych w 1930 roku. 5 grudnia 1934 roku zdobyły czynne i bierne prawo wyborcze w wyborach parlamentarnych. Prawa te przyznano im wcześniej niż w wielu krajach Europy: Francuzki uzyskały je dopiero w 1944 roku, a Włoszki w 1945.

1935 seçimlerinde Meclis'e 18 kadın milletvekili girdi. Aynı yıllarda hukuk, tıp ve mühendislik okuyan kadınların sayısı da arttı; Türkiye'nin ilk kadın avukatları ve hâkimleri bu dönemde mesleğe başladı. Atatürk, kadınların eğitim görmesini ve çalışma hayatına katılmasını toplumun ilerlemesi için vazgeçilmez sayıyordu.

W wyborach w 1935 roku do parlamentu weszło 18 kobiet. W tych samych latach wzrosła też liczba kobiet studiujących prawo, medycynę i nauki inżynieryjne, a pierwsze tureckie adwokatki i sędzie rozpoczęły pracę w zawodzie. Atatürk uważał wykształcenie kobiet i ich udział w życiu zawodowym za niezbędne dla postępu społeczeństwa.

Atatürk, yalnızca yazıyı değil, dilin kendisini de değiştirmek istiyordu. Osmanlı Türkçesi Arapça ve Farsça kelimelerle doluydu; halkın büyük bölümü bu yazı dilini anlamakta zorlanıyordu. 1932'de bugünkü Türk Dil Kurumu'nun temeli atıldı ve dili sadeleştirme çalışmaları bu kurum aracılığıyla yürütülmeye başlandı.

Atatürk chciał zmienić nie tylko pismo, ale i sam język. Język osmański był pełen słów arabskich i perskich, a większość ludzi z trudem rozumiała ten język pisany. W 1932 roku powstał poprzednik dzisiejszego Towarzystwa Języka Tureckiego i odtąd to za jego pośrednictwem prowadzono prace nad upraszczaniem języka.

Yabancı kökenli pek çok kelimenin yerine Türkçe karşılıklar bulundu. Bunun için halk ağzından ve eski Türkçe metinlerden kelimeler derlendi. Atatürk, 1937'de yayımlanan bir geometri kitabı da yazdı; "üçgen", "açı" ve "kenar" gibi terimler bu kitapla yerleşti. Türetilen kelimelerin bir kısmı yapay bulunduğu için benimsenmedi. Yine de bugünkü Türkçe, Osmanlı Türkçesine göre çok daha sade ve anlaşılırdır.

Dla wielu słów obcego pochodzenia znaleziono tureckie odpowiedniki, a słowa zbierano z mowy ludowej i ze starych tekstów tureckich. Atatürk napisał nawet podręcznik geometrii, wydany w 1937 roku; dzięki niemu przyjęły się terminy takie jak „üçgen” (trójkąt), „açı” (kąt) i „kenar” (bok). Część nowych słów wydawała się sztuczna i nigdy się nie przyjęła. Mimo to dzisiejszy turecki jest dużo prostszy i bardziej zrozumiały niż osmański.

Reformlar gündelik hayatı da derinden etkiledi. 1925'te çıkarılan Şapka Kanunu ile erkeklerin fes yerine şapka giymesi zorunlu hâle geldi. Atatürk, aynı yılın yazında Kastamonu'yu ziyaret ettiğinde halkı elinde panama şapkasıyla selamlamıştı. Basit bir kıyafet meselesi gibi görünen bu değişiklik, aslında Osmanlı geçmişinden kopuşun simgesiydi.

Reformy głęboko zmieniły także codzienne życie. Ustawa o kapeluszach z 1925 roku nakazała mężczyznom noszenie kapeluszy zamiast fezów. Latem tego samego roku, podczas wizyty w Kastamonu, Atatürk pozdrawiał ludzi z panamą w ręku. To, co wyglądało na zwykłą sprawę ubioru, było w rzeczywistości symbolem zerwania z osmańską przeszłością.

1 Ocak 1926'dan itibaren Rumi ve Hicri takvimlerin yerine Miladi takvim kullanılmaya başlandı. Günün saatleri de uluslararası sisteme göre düzenlendi. 1931'de metre ve kilogram resmî ölçü birimleri oldu; 1935'te ise hafta tatili cumadan pazara alındı. Böylece Türkiye, gündelik hayatta da dünyanın büyük bölümüyle aynı takvimi ve aynı saati kullanmaya başladı.

Od 1 stycznia 1926 roku zamiast kalendarzy rumi i hidżry zaczęto używać kalendarza gregoriańskiego. Również godziny w ciągu doby ustalono według systemu międzynarodowego. W 1931 roku metr i kilogram stały się oficjalnymi jednostkami miary, a w 1935 roku dzień wolny od pracy przeniesiono z piątku na niedzielę. Odtąd Turcja także w codziennym życiu używała tego samego kalendarza i tego samego czasu co większość świata.

Cumhuriyet kurulduğunda ülkede çok az fabrika vardı. Türkiye tütün, pamuk ve kuru üzüm gibi ham maddeler satıyor, sanayi ürünlerinin büyük bölümünü ise dışarıdan alıyordu. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın ardından devlet, ekonomide doğrudan söz sahibi oldu. Bu anlayışa "devletçilik" adı verildi.

Gdy powstała republika, w kraju było bardzo mało fabryk. Turcja sprzedawała surowce, takie jak tytoń, bawełna i rodzynki, a większość wyrobów przemysłowych kupowała za granicą. Po wielkim kryzysie gospodarczym z 1929 roku państwo zaczęło bezpośrednio decydować o gospodarce. Takie podejście nazwano „etatyzmem”.

1933'te Sümerbank kuruldu, 1934'te ise Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu. Bu dönemde dokuma, şeker, çimento ve kâğıt fabrikaları açıldı; Kayseri'deki büyük dokuma fabrikası bunların en bilinenlerindendir. Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın temeli de bu yıllarda atıldı. Atatürk döneminde yaklaşık 3.000 kilometre yeni demiryolu yapıldı.

W 1933 roku założono Sümerbank, a w 1934 roku wprowadzono w życie pierwszy pięcioletni plan rozwoju przemysłu. W tym okresie otwierano zakłady włókiennicze, cukrownie, cementownie i papiernie; wielka fabryka tekstylna w Kayseri należy do najbardziej znanych. W tych latach położono także fundamenty pod hutę żelaza i stali w Karabüku. Za czasów Atatürka zbudowano około 3000 kilometrów nowych linii kolejowych.

Atatürk'ün mirası, bugün de hem Türkiye'de hem de dünyada tartışılan bir konudur. Ona hayranlık duyanlar, Atatürk'ü işgal altındaki bir ülkeyi kurtaran, yeni bir devlet kuran ve kadınlara erken dönemde siyasi haklar tanıyan bir lider olarak görür. Eleştirenler ise bazı reformların halka danışılmadan, yukarıdan uygulandığını ve bu süreçte geleneksel yaşamın zorlandığını öne sürer.

Dziedzictwo Atatürka wciąż budzi dyskusje w Turcji i na świecie. Jego zwolennicy widzą w nim przywódcę, który ocalił okupowany kraj, założył nowe państwo i wcześnie dał kobietom prawa polityczne. Krytycy twierdzą, że część reform narzucono odgórnie, bez pytania ludzi o zdanie, a tradycyjny styl życia znalazł się przez to pod presją.

Hangi açıdan bakılırsa bakılsın, Atatürk'ün Türkiye'yi derinden değiştirdiği açıktır. Ölümünün üzerinden seksen yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen izleri cumhuriyetin hukukunda, alfabesinde ve okullarında hâlâ görülür. Ankara'daki anıt mezarı Anıtkabir'i her yıl milyonlarca kişi ziyaret eder.

Niezależnie od punktu widzenia Atatürk głęboko zmienił Turcję. Od jego śmierci minęło ponad osiemdziesiąt lat, a jego ślad wciąż widać w prawie, alfabecie i szkołach republiki. Co roku miliony ludzi odwiedzają Anıtkabir, jego mauzoleum w Ankarze.