Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Mirası

Osmanlı İmparatorluğu, dünya tarihinin en uzun ömürlü devletlerinden biridir. 1300 yılı civarında küçük bir Anadolu beyliği olarak ortaya çıkmış ve 1922'ye kadar, yani altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalmıştır. En güçlü döneminde toprakları üç kıtaya yayılıyor, Budapeşte'den Bağdat'a, Kırım'dan Cezayir'e kadar uzanıyordu.

Imperium Osmańskie jest jednym z najdłużej istniejących państw w dziejach świata. Powstało około 1300 roku jako niewielkie anatolijskie księstwo i przetrwało do 1922 roku, czyli ponad sześćset lat. W okresie największej potęgi jego ziemie rozciągały się na trzech kontynentach, od Budapesztu po Bagdad i od Krymu po Algier.

Osmanlı mirası yalnızca fetihlerle ölçülemez. Devletin yönetim düzeni, hukuku, camileri, çarşıları ve farklı dinlerden insanları bir arada yaşatan toplum yapısı da bu mirasın bir parçasıdır. Bugünkü Türkiye'nin, Balkanlar'ın ve Orta Doğu'nun pek çok özelliği bu geçmişe dayanır.

Osmańskiego dziedzictwa nie da się mierzyć wyłącznie podbojami. Należą do niego także ustrój administracyjny państwa, jego prawo, meczety, bazary oraz porządek społeczny, który pozwalał żyć razem ludziom różnych wyznań. Wiele cech dzisiejszej Turcji, Bałkanów i Bliskiego Wschodu ma swoje źródło w tej przeszłości.

Osmanlı Devleti, 13. yüzyılın sonunda Anadolu'nun kuzeybatısında, Söğüt çevresinde kuruldu. Osman Gazi'nin yönetimindeki bu küçük beylik, komşu Türk beylikleri ve Bizans'ın zayıflayan sınır kaleleriyle savaşarak büyüdü. Osmanlılar yalnızca kılıç gücüyle yayılmadı; fethettikleri yerlerde halka iyi davrandılar ve yerel ileri gelenleri kendi saflarına çektiler.

Państwo osmańskie powstało pod koniec XIII wieku w północno-zachodniej Anatolii, w okolicach Söğüt. Pod rządami Osmana Gaziego to małe księstwo rosło w siłę, walcząc z sąsiednimi księstwami tureckimi i słabnącymi twierdzami granicznymi Bizancjum. Osmanowie nie rozszerzali swoich ziem wyłącznie mieczem; dobrze traktowali ludność podbitych terenów i przeciągali na swoją stronę miejscowych możnych.

Osman Gazi'nin oğlu Orhan Bey, 1326'da Bursa'yı aldı ve bu şehir beyliğin ilk başkenti oldu. Ardından 1331'de İznik, 1337'de ise İzmit fethedildi; Bizans böylece bu bölgedeki son büyük şehirlerini de kaybetti. Osmanlılar, 1354'te Gelibolu'yu alarak Avrupa'ya geçti. Bu adım, devletin geleceğini belirleyen gelişmelerden biri oldu.

Syn Osmana Gaziego, Orhan Bej, zdobył w 1326 roku Bursę, która stała się pierwszą stolicą księstwa. Następnie w 1331 roku zdobyto Iznik (Niceę), a w 1337 roku Izmit (Nikomedię); w ten sposób Bizancjum straciło ostatnie duże miasta w regionie. Zajmując w 1354 roku Gallipoli, Osmanowie przeprawili się do Europy. Był to jeden z kroków, które przesądziły o przyszłości państwa.

29 Mayıs 1453, dünya tarihinin dönüm noktalarından biridir. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed'in ordusu, 53 gün süren kuşatmanın ardından Konstantinopolis'i aldı. Bin yılı aşkın bir süre Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti olan şehir, artık Osmanlıların elindeydi. Bazı tarihçiler bu olayı Orta Çağ'ın sonu olarak kabul eder.

29 maja 1453 roku to jeden z punktów zwrotnych w dziejach świata. Po 53 dniach oblężenia armia 21-letniego sułtana Mehmeda II zdobyła Konstantynopol. Miasto, które przez ponad tysiąc lat było stolicą Cesarstwa Wschodniorzymskiego, znalazło się w rękach Osmanów. Niektórzy historycy uważają to wydarzenie za koniec średniowiecza.

II. Mehmed, şehri yıkmak yerine yeniden canlandırmayı seçti. İstanbul imparatorluğun yeni başkenti oldu; sultan, Anadolu'dan ve Balkanlar'dan getirdiği Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileleri şehre yerleştirdi. Ayasofya camiye çevrildi, ancak Rum Ortodoks Patrikhanesi şehirde kaldı ve 1454'te Gennadios patrik seçildi. II. Mehmed, tarihe "Fatih" unvanıyla geçti.

Mehmed II postanowił nie niszczyć miasta, lecz tchnąć w nie nowe życie. Stambuł stał się nową stolicą imperium; sułtan osiedlił w nim rodziny muzułmańskie, chrześcijańskie i żydowskie sprowadzone z Anatolii i Bałkanów. Hagię Sophię zamieniono w meczet, lecz Patriarchat Ekumeniczny pozostał w mieście, a w 1454 roku patriarchą wybrano Gennadiusza. Mehmed II przeszedł do historii jako „Zdobywca”.

Osmanlı tarihinin en parlak dönemi, genellikle Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanat yılları olarak kabul edilir. Batı'da "Muhteşem Süleyman" adıyla tanınan sultan, 1520'den 1566'ya kadar tam 46 yıl tahtta kaldı. 1526'da Mohaç Meydan Muharebesi'ni kazandı; 1529'da Viyana'yı kuşattı, ancak şehri alamadı. Bağdat ve Kuzey Afrika kıyılarının bir bölümü de onun döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.

Panowanie Sulejmana, którego Turcy nazywają „Prawodawcą”, uważa się na ogół za najświetniejszy okres w dziejach Imperium Osmańskiego. Znany na Zachodzie jako „Sulejman Wspaniały”, sułtan zasiadał na tronie od 1520 do 1566 roku, aż 46 lat. W 1526 roku wygrał bitwę pod Mohaczem; w 1529 roku oblegał Wiedeń, ale nie zdołał go zdobyć. Za jego czasów pod panowanie osmańskie przeszły też Bagdad i część wybrzeża Afryki Północnej.

Kanuni'nin mirası savaşlarla sınırlı değildir. Onun döneminde hazırlanan kanunnameler, yönetim ve vergi düzenini yeniden belirledi; "Kanuni" lakabı da buradan gelir. Mimar Sinan, İstanbul'daki Süleymaniye Camii'ni bu dönemde, 1550 ile 1557 yılları arasında inşa etti. Süleyman, aynı zamanda "Muhibbi" mahlasıyla şiirler yazan bir şairdi.

Dziedzictwo Sulejmana nie ogranicza się do wojen. Kodeksy praw opracowane za jego panowania na nowo uregulowały administrację i system podatkowy; stąd pochodzi przydomek „Prawodawca”. W tym okresie, między 1550 a 1557 rokiem, Mimar Sinan zbudował w Stambule meczet Süleymaniye. Sulejman był też poetą, który pisał wiersze pod pseudonimem „Muhibbi”.

Osmanlılar, bu kadar geniş ve çeşitli toprakları yönetmek için ayrıntılı bir düzen kurdu. Merkezde padişah, sadrazam ve devletin önemli işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Hümayun bulunuyordu. Taşrada ise beylerbeyleri ve sancakbeyleri, yönetimi padişah adına yürütürdü. Bu düzen, yerel geleneklere de belli ölçüde yer bırakırdı.

Aby rządzić tak rozległymi i zróżnicowanymi ziemiami, Osmanowie stworzyli rozbudowany system. W centrum znajdowali się sułtan, wielki wezyr i dywan cesarski, na którym omawiano najważniejsze sprawy państwa. W prowincjach władzę w imieniu sułtana sprawowali bejlerbejowie i sandżakbejowie. System ten zostawiał też pewne miejsce dla miejscowych zwyczajów.

Devşirme sistemi, Osmanlı yönetiminin en dikkat çekici uygulamalarından biriydi. Balkanlar'daki Hristiyan ailelerden alınan erkek çocuklar Müslüman olarak yetiştirilir, eğitimlerinin ardından yeniçeri ocağına ya da saraya verilirdi. Bu uygulama çocukları ailelerinden koparıyordu; ancak yetenekli olanlar devletin en yüksek makamlarına kadar yükselebiliyordu. Ünlü sadrazam Sokullu Mehmed Paşa da bir devşirmeydi.

Devşirme, czyli „branka”, była jedną z najbardziej charakterystycznych praktyk osmańskiego państwa. Chłopców zabieranych z chrześcijańskich rodzin na Bałkanach wychowywano jako muzułmanów, a po wyszkoleniu kierowano do korpusu janczarów lub do pałacu. Praktyka ta odrywała dzieci od rodzin, lecz najzdolniejsi mogli awansować aż do najwyższych urzędów w państwie. Także słynny wielki wezyr Sokollu Mehmed Pasza trafił do służby przez brankę.

Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler yüzyıllar boyunca aynı devletin çatısı altında yaşadı. Bunu mümkün kılan düzenlerden birine bugün "millet sistemi" adı verilir. Her dinî topluluk, eğitim, evlilik ve miras gibi işlerini kendi din adamları ve kurumları aracılığıyla yürütürdü.

W Imperium Osmańskim muzułmanie, chrześcijanie i Żydzi przez stulecia żyli pod dachem jednego państwa. Jeden z porządków, które to umożliwiały, nazywa się dziś „systemem milletów”. Każda wspólnota religijna załatwiała sprawy takie jak edukacja, małżeństwa i dziedziczenie za pośrednictwem własnego duchowieństwa i instytucji.

Rum Ortodokslar ve Ermeniler kendi patrikleri, Yahudiler ise hahambaşı aracılığıyla devlete bağlıydı. Gayrimüslimler cizye adı verilen ek bir vergi öder ve bazı haklardan yararlanamazdı; dolayısıyla bugünkü anlamda bir eşitlikten söz edilemez. Yine de Avrupa'da din savaşlarının sürdüğü bir çağda farklı inançlar bu topraklarda yan yana yaşayabildi. 1492'de İspanya'dan sürülen Yahudilerin bir kısmı da Osmanlı topraklarına yerleşti.

Grecy prawosławni i Ormianie byli związani z państwem przez swoich patriarchów, a Żydzi przez naczelnego rabina. Niemuzułmanie płacili dodatkowy podatek zwany dżizją i nie korzystali z niektórych praw, nie można więc mówić o równości w dzisiejszym rozumieniu. Mimo to w czasach, gdy w Europie toczyły się wojny religijne, na tych ziemiach różne wyznania mogły żyć obok siebie. Część Żydów wygnanych z Hiszpanii w 1492 roku osiedliła się również w państwie osmańskim.

Osmanlı İmparatorluğu, Doğu ile Batı arasındaki büyük ticaret yollarının üzerinde bulunuyordu. Asya'dan Avrupa'ya taşınan ipek ve baharat, Osmanlı limanlarından ve kervan yollarından geçerdi. İstanbul, Bursa, Halep, Selanik ve Kahire, tüccarların ve zanaatkârların buluştuğu büyük ticaret merkezleriydi.

Imperium Osmańskie leżało na wielkich szlakach handlowych między Wschodem a Zachodem. Jedwab i przyprawy przewożone z Azji do Europy przechodziły przez osmańskie porty i szlaki karawanowe. Stambuł, Bursa, Aleppo, Saloniki i Kair były wielkimi ośrodkami handlu, w których spotykali się kupcy i rzemieślnicy.

Ticaretin kalbi çarşılarda ve hanlarda atardı. II. Mehmed döneminde temeli atılan Kapalıçarşı ile 17. yüzyılda yapılan Mısır Çarşısı yalnızca alışveriş yerleri değildi; haberler ve fikirler de buralarda dolaşırdı. Ancak Portekizli denizci Vasco da Gama'nın 1498'de Afrika'nın güneyini dolaşarak Hindistan'a ulaşmasının ardından baharat ticaretinin bir kısmı zamanla okyanus yollarına kaydı.

Serce handlu biło na bazarach i w karawanserajach. Kryty Bazar, którego budowę rozpoczęto za Mehmeda II, i Bazar Egipski, wzniesiony w XVII wieku, nie były tylko miejscami zakupów; krążyły w nich także wiadomości i idee. Gdy jednak portugalski żeglarz Vasco da Gama opłynął w 1498 roku południe Afryki i dotarł do Indii, część handlu przyprawami z czasem przeniosła się na szlaki oceaniczne.

İmparatorluğun gücü, en açık biçimde mimarisinde görülür. Osmanlı mimarları Selçuklu ve Bizans mirasından yararlanmış, zamanla kendilerine özgü bir üslup geliştirmiştir. Büyük merkezi kubbeler, ince uzun minareler, geniş avlular ve İznik çinileriyle süslenmiş iç mekânlar, bu üslubun en tanınmış özellikleridir.

Potęgę imperium najwyraźniej widać w jego architekturze. Osmańscy architekci czerpali z dziedzictwa seldżuckiego i bizantyjskiego, a z czasem wypracowali własny styl. Wielkie kopuły centralne, smukłe minarety, przestronne dziedzińce i wnętrza zdobione płytkami z Izniku to jego najbardziej znane cechy.

Bu geleneğin en büyük ustası Mimar Sinan'dır. Sinan, 1588'deki ölümüne kadar yarım asır boyunca saray mimarlarının başında kaldı. Kaynaklarda adı camiler, medreseler, hamamlar ve köprüler olmak üzere üç yüzü aşkın yapıyla birlikte anılır. Kendisi İstanbul'daki Şehzade Camii'ni "çıraklık", Süleymaniye'yi "kalfalık", Edirne'deki Selimiye'yi ise "ustalık" eseri olarak görürdü. Selimiye'nin kubbesi, çap bakımından Ayasofya'nınkiyle neredeyse aynıdır.

Największym mistrzem tej tradycji jest Mimar Sinan. Aż do śmierci w 1588 roku przez pół wieku stał na czele architektów dworskich. Źródła łączą jego imię z ponad trzystoma budowlami, w tym z meczetami, medresami, łaźniami i mostami. Sam uważał meczet Şehzade w Stambule za swoje dzieło „ucznia”, Süleymaniye za dzieło „czeladnika”, a Selimiye w Edirne za dzieło „mistrza”. Kopuła Selimiye ma niemal dokładnie taką samą średnicę jak kopuła Hagii Sophii.

17. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nun eski gücü azalmaya başladı. 1683'teki ikinci Viyana kuşatması bozgunla sonuçlandı. 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Macaristan'ın büyük bölümü elden çıktı. Avrupa'da gelişen bilim, yeni silahlar ve daha sonra Sanayi Devrimi, güç dengesini Batı'nın lehine çevirdi.

Od XVII wieku dawna potęga Imperium Osmańskiego zaczęła słabnąć. Drugie oblężenie Wiednia w 1683 roku zakończyło się klęską. Na mocy pokoju w Karłowicach, zawartego w 1699 roku, utracono większą część Węgier. Rozwój nauki i nowe rodzaje broni w Europie, a później rewolucja przemysłowa, przechyliły szalę sił na korzyść Zachodu.

İçeride ise merkezî otorite zayıfladı. Yeniçeriler zamanla siyasete karışan ve padişahları bile tahttan indirebilen bir güce dönüştü; II. Mahmud ocağı ancak 1826'da kaldırabildi. Taşrada yerel güçler büyüdü, uzun savaşlar da hazineyi boşalttı. 19. yüzyılın ortasında Rus Çarı I. Nikolay, imparatorluğu "hasta adam" olarak nitelendirdi ve bu ifade kısa sürede Avrupa'da yaygınlaştı.

Wewnątrz kraju słabła władza centralna. Janczarzy z czasem stali się siłą, która mieszała się do polityki i mogła nawet detronizować sułtanów; Mahmud II zdołał rozwiązać ich korpus dopiero w 1826 roku. Na prowincji rosła władza miejscowych możnych, a długie wojny wyczerpały skarb. W połowie XIX wieku car Rosji Mikołaj I nazwał imperium „chorym człowiekiem”, a określenie to szybko rozpowszechniło się w Europie.

19. yüzyılda Osmanlı devlet adamları, imparatorluğu kurtarmanın yolunu Avrupa'dan alınan kurumlarda aradı. Sultan Abdülmecid döneminde, 3 Kasım 1839'da Gülhane Bahçesi'nde okunan Tanzimat Fermanı bu dönemin başlangıcı sayılır. Ferman, Müslüman olsun olmasın bütün tebaanın can ve mal güvenliğini devletin güvencesi altına aldı.

W XIX wieku osmańscy mężowie stanu szukali sposobu na ocalenie imperium w instytucjach przejmowanych z Europy. Za początek tego okresu uważa się edykt Tanzimatu, odczytany 3 listopada 1839 roku w ogrodzie Gülhane za panowania sułtana Abdülmecida. Edykt objął gwarancją państwa życie i mienie wszystkich poddanych, bez względu na to, czy byli muzułmanami.

Tanzimat döneminde hukuk, eğitim, ordu ve basın alanlarında büyük değişiklikler yapıldı. Fransız hukuku örnek alınarak yeni kanunlar hazırlandı, Mekteb-i Mülkiye gibi modern okullar açıldı ve Türkçe özel gazeteler yayımlanmaya başladı. 1876'da ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-i Esasi ilan edildi, ertesi yıl da ilk Osmanlı meclisi toplandı. Ancak II. Abdülhamid meclisi 1878'de kapattı; reformlar da imparatorluğun dağılmasını durduramadı.

W okresie Tanzimatu przeprowadzono wielkie zmiany w prawie, oświacie, armii i prasie. Na wzór prawa francuskiego opracowano nowe ustawy, otwarto nowoczesne szkoły, takie jak Mekteb-i Mülkiye, i zaczęły ukazywać się prywatne gazety w języku tureckim. W 1876 roku ogłoszono pierwszą osmańską konstytucję, Kanun-i Esasi, a rok później zebrał się pierwszy osmański parlament. Abdülhamid II zamknął go jednak w 1878 roku, a reformy nie zdołały powstrzymać rozpadu imperium.

İmparatorluğun sonunu Birinci Dünya Savaşı getirdi. Osmanlı Devleti, 1914'te Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yanında savaşa girdi. 1915'te Çanakkale'de büyük bir zafer kazandı, ancak savaşın sonunda yenik düştü. 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkesi imzalandı ve İstanbul işgal edildi. 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması imparatorluğun topraklarını paylaştırıyordu; ancak bu antlaşma hiçbir zaman uygulanmadı.

Kres imperium przyniosła pierwsza wojna światowa. Państwo osmańskie przystąpiło do wojny w 1914 roku u boku Niemiec i Austro-Węgier. W 1915 roku odniosło wielkie zwycięstwo pod Gallipoli, ale pod koniec wojny zostało pokonane. 30 października 1918 roku podpisano rozejm w Mudros, a Stambuł został zajęty. Traktat z Sèvres, podpisany w 1920 roku, dzielił ziemie imperium; traktat ten nigdy jednak nie wszedł w życie.

Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Kurtuluş Savaşı, Anadolu'da yeni bir devletin yolunu açtı. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı ve son padişah VI. Mehmed Vahdeddin ülkeden ayrıldı. 1923'te Lozan Antlaşması imzalandı, ardından Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Osmanlı'nın izleri ise bugün Balkanlar'dan Orta Doğu'ya kadar dilde, mimaride, mutfakta ve ortak hafızada yaşamaya devam eder.

Wojna o niepodległość, prowadzona pod przywództwem Mustafy Kemala Atatürka, otworzyła drogę do powstania nowego państwa w Anatolii. 1 listopada 1922 roku zniesiono sułtanat, a ostatni sułtan, Mehmed VI Vahdettin, opuścił kraj. W 1923 roku podpisano traktat w Lozannie, a następnie proklamowano Republikę Turcji. Ślady Osmanów natomiast żyją do dziś, od Bałkanów po Bliski Wschód, w języku, architekturze, kuchni i wspólnej pamięci.

Osmanlı tarihi, yalnızca bir devletin doğuşunun ve çöküşünün hikâyesi değildir. Bu imparatorlukta farklı dinlerden ve dillerden insanlar uzun süre aynı devletin çatısı altında yaşadı, güçlü kurumlar yüzyıllarca ayakta kaldı. Ancak devlet, zamanla değişen dünyaya ayak uydurmakta zorlandı.

Historia osmańska to nie tylko dzieje narodzin i upadku państwa. W tym imperium ludzie różnych religii i języków długo żyli pod dachem jednego państwa, a silne instytucje przetrwały całe stulecia. Z czasem jednak państwu coraz trudniej było nadążać za zmieniającym się światem.

Bugünkü Türkiye'yi, Balkan ülkelerini ve Orta Doğu'nun haritasını anlamak için Osmanlı geçmişini bilmek gerekir. İstanbul'un siluetinden Saraybosna'nın çarşısına, Balkan ve Türk mutfaklarındaki ortak yemeklere kadar bu altı yüz yılın izleri hâlâ görülür.

Aby zrozumieć dzisiejszą Turcję, kraje bałkańskie i mapę Bliskiego Wschodu, trzeba znać osmańską przeszłość. Od panoramy Stambułu po bazar w Sarajewie i wspólne potrawy kuchni bałkańskich i tureckiej, ślady tych sześciuset lat są wciąż widoczne.