Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Mirası

Osmanlı İmparatorluğu, dünya tarihinin en uzun ömürlü devletlerinden biridir. 1300 yılı civarında küçük bir Anadolu beyliği olarak ortaya çıkmış ve 1922'ye kadar, yani altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalmıştır. En güçlü döneminde toprakları üç kıtaya yayılıyor, Budapeşte'den Bağdat'a, Kırım'dan Cezayir'e kadar uzanıyordu.

O Império Otomano é um dos Estados mais duradouros da história mundial. Surgiu por volta de 1300 como um pequeno principado da Anatólia e manteve-se de pé até 1922, ou seja, durante mais de seiscentos anos. No seu período de maior poder, os seus territórios estendiam-se por três continentes, de Budapeste a Bagdade e da Crimeia a Argel.

Osmanlı mirası yalnızca fetihlerle ölçülemez. Devletin yönetim düzeni, hukuku, camileri, çarşıları ve farklı dinlerden insanları bir arada yaşatan toplum yapısı da bu mirasın bir parçasıdır. Bugünkü Türkiye'nin, Balkanlar'ın ve Orta Doğu'nun pek çok özelliği bu geçmişe dayanır.

O legado otomano não se pode medir apenas pelas conquistas. A organização administrativa do Estado, o seu direito, as suas mesquitas, os seus bazares e uma sociedade que permitia a convivência de pessoas de religiões diferentes também fazem parte desse legado. Muitos traços da Turquia, dos Balcãs e do Médio Oriente atuais remontam a esse passado.

Osmanlı Devleti, 13. yüzyılın sonunda Anadolu'nun kuzeybatısında, Söğüt çevresinde kuruldu. Osman Gazi'nin yönetimindeki bu küçük beylik, komşu Türk beylikleri ve Bizans'ın zayıflayan sınır kaleleriyle savaşarak büyüdü. Osmanlılar yalnızca kılıç gücüyle yayılmadı; fethettikleri yerlerde halka iyi davrandılar ve yerel ileri gelenleri kendi saflarına çektiler.

O Estado otomano foi fundado no final do século XIII, no noroeste da Anatólia, na região de Söğüt. Sob o comando de Osman Gazi, este pequeno principado cresceu combatendo os principados turcos vizinhos e as enfraquecidas fortalezas fronteiriças bizantinas. Os otomanos não se expandiram apenas pela espada; trataram bem a população dos lugares que conquistavam e atraíram os notáveis locais para o seu lado.

Osman Gazi'nin oğlu Orhan Bey, 1326'da Bursa'yı aldı ve bu şehir beyliğin ilk başkenti oldu. Ardından 1331'de İznik, 1337'de ise İzmit fethedildi; Bizans böylece bu bölgedeki son büyük şehirlerini de kaybetti. Osmanlılar, 1354'te Gelibolu'yu alarak Avrupa'ya geçti. Bu adım, devletin geleceğini belirleyen gelişmelerden biri oldu.

Orhan Bey, filho de Osman Gazi, tomou Bursa em 1326, e a cidade tornou-se a primeira capital do principado. Seguiram-se a conquista de Iznik (Niceia) em 1331 e de Izmit (Nicomédia) em 1337; Bizâncio perdeu assim as suas últimas grandes cidades na região. Com a tomada de Galípoli em 1354, os otomanos passaram à Europa. Este passo foi um dos acontecimentos que determinaram o futuro do Estado.

29 Mayıs 1453, dünya tarihinin dönüm noktalarından biridir. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed'in ordusu, 53 gün süren kuşatmanın ardından Konstantinopolis'i aldı. Bin yılı aşkın bir süre Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti olan şehir, artık Osmanlıların elindeydi. Bazı tarihçiler bu olayı Orta Çağ'ın sonu olarak kabul eder.

O dia 29 de maio de 1453 é um dos pontos de viragem da história mundial. Após um cerco de 53 dias, o exército do sultão Maomé II, então com 21 anos, tomou Constantinopla. A cidade que durante mais de mil anos fora a capital do Império Romano do Oriente estava agora nas mãos dos otomanos. Alguns historiadores consideram este acontecimento o fim da Idade Média.

II. Mehmed, şehri yıkmak yerine yeniden canlandırmayı seçti. İstanbul imparatorluğun yeni başkenti oldu; sultan, Anadolu'dan ve Balkanlar'dan getirdiği Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileleri şehre yerleştirdi. Ayasofya camiye çevrildi, ancak Rum Ortodoks Patrikhanesi şehirde kaldı ve 1454'te Gennadios patrik seçildi. II. Mehmed, tarihe "Fatih" unvanıyla geçti.

Maomé II optou por revitalizar a cidade em vez de a destruir. Istambul tornou-se a nova capital do império; o sultão instalou nela famílias muçulmanas, cristãs e judias que trouxe da Anatólia e dos Balcãs. Santa Sofia foi transformada em mesquita, mas o Patriarcado Ortodoxo Grego permaneceu na cidade, e em 1454 Genádio foi eleito patriarca. Maomé II ficou para a história com o cognome de «o Conquistador».

Osmanlı tarihinin en parlak dönemi, genellikle Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanat yılları olarak kabul edilir. Batı'da "Muhteşem Süleyman" adıyla tanınan sultan, 1520'den 1566'ya kadar tam 46 yıl tahtta kaldı. 1526'da Mohaç Meydan Muharebesi'ni kazandı; 1529'da Viyana'yı kuşattı, ancak şehri alamadı. Bağdat ve Kuzey Afrika kıyılarının bir bölümü de onun döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.

O reinado de Solimão, a quem os turcos chamam «o Legislador», é geralmente considerado o período mais brilhante da história otomana. Conhecido no Ocidente como «Solimão, o Magnífico», o sultão ocupou o trono de 1520 a 1566, nada menos de 46 anos. Em 1526 venceu a Batalha de Mohács; em 1529 cercou Viena, mas não conseguiu tomá-la. Bagdade e parte da costa do Norte de África também passaram para o domínio otomano no seu tempo.

Kanuni'nin mirası savaşlarla sınırlı değildir. Onun döneminde hazırlanan kanunnameler, yönetim ve vergi düzenini yeniden belirledi; "Kanuni" lakabı da buradan gelir. Mimar Sinan, İstanbul'daki Süleymaniye Camii'ni bu dönemde, 1550 ile 1557 yılları arasında inşa etti. Süleyman, aynı zamanda "Muhibbi" mahlasıyla şiirler yazan bir şairdi.

O legado de Solimão não se limita às guerras. Os códigos de leis elaborados no seu reinado reorganizaram a administração e o sistema fiscal; daí vem o cognome de «o Legislador». Nesta época, entre 1550 e 1557, Mimar Sinan construiu a Mesquita de Süleymaniye, em Istambul. Solimão era também um poeta que escrevia versos sob o pseudónimo de «Muhibbi».

Osmanlılar, bu kadar geniş ve çeşitli toprakları yönetmek için ayrıntılı bir düzen kurdu. Merkezde padişah, sadrazam ve devletin önemli işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Hümayun bulunuyordu. Taşrada ise beylerbeyleri ve sancakbeyleri, yönetimi padişah adına yürütürdü. Bu düzen, yerel geleneklere de belli ölçüde yer bırakırdı.

Para governar territórios tão vastos e variados, os otomanos criaram uma organização minuciosa. No centro estavam o sultão, o grão-vizir e o Divã imperial, onde se discutiam os assuntos importantes do Estado. Nas províncias, os beylerbeys e os sanjakbeys exerciam o governo em nome do sultão. Esta organização deixava também algum espaço aos costumes locais.

Devşirme sistemi, Osmanlı yönetiminin en dikkat çekici uygulamalarından biriydi. Balkanlar'daki Hristiyan ailelerden alınan erkek çocuklar Müslüman olarak yetiştirilir, eğitimlerinin ardından yeniçeri ocağına ya da saraya verilirdi. Bu uygulama çocukları ailelerinden koparıyordu; ancak yetenekli olanlar devletin en yüksek makamlarına kadar yükselebiliyordu. Ünlü sadrazam Sokullu Mehmed Paşa da bir devşirmeydi.

O devşirme foi uma das práticas mais marcantes do governo otomano. Rapazes retirados a famílias cristãs dos Balcãs eram educados como muçulmanos e, depois de formados, entregues ao corpo dos janízaros ou ao palácio. Esta prática separava as crianças das suas famílias, mas os mais capazes podiam chegar aos mais altos cargos do Estado. O célebre grão-vizir Sokollu Mehmed Paxá também tinha vindo do devşirme.

Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler yüzyıllar boyunca aynı devletin çatısı altında yaşadı. Bunu mümkün kılan düzenlerden birine bugün "millet sistemi" adı verilir. Her dinî topluluk, eğitim, evlilik ve miras gibi işlerini kendi din adamları ve kurumları aracılığıyla yürütürdü.

Durante séculos, muçulmanos, cristãos e judeus viveram sob o teto do mesmo Estado no Império Otomano. Um dos mecanismos que tornaram isso possível tem hoje o nome de «sistema de millet». Cada comunidade religiosa tratava de assuntos como a educação, o casamento e as heranças através do seu próprio clero e das suas próprias instituições.

Rum Ortodokslar ve Ermeniler kendi patrikleri, Yahudiler ise hahambaşı aracılığıyla devlete bağlıydı. Gayrimüslimler cizye adı verilen ek bir vergi öder ve bazı haklardan yararlanamazdı; dolayısıyla bugünkü anlamda bir eşitlikten söz edilemez. Yine de Avrupa'da din savaşlarının sürdüğü bir çağda farklı inançlar bu topraklarda yan yana yaşayabildi. 1492'de İspanya'dan sürülen Yahudilerin bir kısmı da Osmanlı topraklarına yerleşti.

Os ortodoxos gregos e os arménios estavam ligados ao Estado através dos seus patriarcas, e os judeus através do grão-rabino. Os não muçulmanos pagavam um imposto adicional chamado jizia e não gozavam de certos direitos; por isso, não se pode falar de igualdade no sentido atual. Ainda assim, numa época em que as guerras de religião assolavam a Europa, diferentes crenças conseguiram viver lado a lado nestas terras. Parte dos judeus expulsos de Espanha em 1492 também se fixou em território otomano.

Osmanlı İmparatorluğu, Doğu ile Batı arasındaki büyük ticaret yollarının üzerinde bulunuyordu. Asya'dan Avrupa'ya taşınan ipek ve baharat, Osmanlı limanlarından ve kervan yollarından geçerdi. İstanbul, Bursa, Halep, Selanik ve Kahire, tüccarların ve zanaatkârların buluştuğu büyük ticaret merkezleriydi.

O Império Otomano situava-se nas grandes rotas comerciais entre o Oriente e o Ocidente. A seda e as especiarias levadas da Ásia para a Europa passavam pelos portos otomanos e pelas rotas das caravanas. Istambul, Bursa, Alepo, Salónica e o Cairo eram grandes centros comerciais onde se encontravam mercadores e artesãos.

Ticaretin kalbi çarşılarda ve hanlarda atardı. II. Mehmed döneminde temeli atılan Kapalıçarşı ile 17. yüzyılda yapılan Mısır Çarşısı yalnızca alışveriş yerleri değildi; haberler ve fikirler de buralarda dolaşırdı. Ancak Portekizli denizci Vasco da Gama'nın 1498'de Afrika'nın güneyini dolaşarak Hindistan'a ulaşmasının ardından baharat ticaretinin bir kısmı zamanla okyanus yollarına kaydı.

O coração do comércio batia nos bazares e nos caravançarais. O Grande Bazar, iniciado no tempo de Maomé II, e o Bazar das Especiarias, construído no século XVII, não eram apenas locais de compras; também por lá circulavam notícias e ideias. Mas depois de o navegador português Vasco da Gama ter contornado o sul de África e chegado à Índia em 1498, parte do comércio das especiarias foi-se deslocando para as rotas oceânicas.

İmparatorluğun gücü, en açık biçimde mimarisinde görülür. Osmanlı mimarları Selçuklu ve Bizans mirasından yararlanmış, zamanla kendilerine özgü bir üslup geliştirmiştir. Büyük merkezi kubbeler, ince uzun minareler, geniş avlular ve İznik çinileriyle süslenmiş iç mekânlar, bu üslubun en tanınmış özellikleridir.

O poder do império vê-se com mais clareza na sua arquitetura. Os arquitetos otomanos aproveitaram a herança seljúcida e bizantina e, com o tempo, desenvolveram um estilo próprio. Grandes cúpulas centrais, minaretes esguios, pátios amplos e interiores decorados com azulejos de Iznik são os traços mais conhecidos deste estilo.

Bu geleneğin en büyük ustası Mimar Sinan'dır. Sinan, 1588'deki ölümüne kadar yarım asır boyunca saray mimarlarının başında kaldı. Kaynaklarda adı camiler, medreseler, hamamlar ve köprüler olmak üzere üç yüzü aşkın yapıyla birlikte anılır. Kendisi İstanbul'daki Şehzade Camii'ni "çıraklık", Süleymaniye'yi "kalfalık", Edirne'deki Selimiye'yi ise "ustalık" eseri olarak görürdü. Selimiye'nin kubbesi, çap bakımından Ayasofya'nınkiyle neredeyse aynıdır.

O maior mestre desta tradição é Mimar Sinan. Até à sua morte, em 1588, esteve meio século à frente dos arquitetos da corte. As fontes associam o seu nome a mais de trezentos edifícios, entre mesquitas, madraças, banhos e pontes. Ele próprio considerava a Mesquita Şehzade, em Istambul, a sua obra de «aprendiz», a Süleymaniye a de «oficial» e a Selimiye, em Edirne, a de «mestre». A cúpula da Selimiye tem quase exatamente o mesmo diâmetro da de Santa Sofia.

17. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nun eski gücü azalmaya başladı. 1683'teki ikinci Viyana kuşatması bozgunla sonuçlandı. 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Macaristan'ın büyük bölümü elden çıktı. Avrupa'da gelişen bilim, yeni silahlar ve daha sonra Sanayi Devrimi, güç dengesini Batı'nın lehine çevirdi.

A partir do século XVII, o antigo poder do Império Otomano começou a diminuir. O segundo cerco de Viena, em 1683, terminou numa derrota esmagadora. Com o Tratado de Karlowitz, assinado em 1699, perdeu-se a maior parte da Hungria. O avanço da ciência e as novas armas na Europa e, mais tarde, a Revolução Industrial fizeram pender o equilíbrio de forças a favor do Ocidente.

İçeride ise merkezî otorite zayıfladı. Yeniçeriler zamanla siyasete karışan ve padişahları bile tahttan indirebilen bir güce dönüştü; II. Mahmud ocağı ancak 1826'da kaldırabildi. Taşrada yerel güçler büyüdü, uzun savaşlar da hazineyi boşalttı. 19. yüzyılın ortasında Rus Çarı I. Nikolay, imparatorluğu "hasta adam" olarak nitelendirdi ve bu ifade kısa sürede Avrupa'da yaygınlaştı.

No interior, a autoridade central enfraqueceu. Com o tempo, os janízaros tornaram-se uma força que se intrometia na política e podia até depor sultões; Mahmud II só conseguiu extinguir o corpo em 1826. Nas províncias cresceram os poderes locais, e as longas guerras esvaziaram o tesouro. Em meados do século XIX, o czar russo Nicolau I chamou ao império «o homem doente», e a expressão espalhou-se rapidamente pela Europa.

19. yüzyılda Osmanlı devlet adamları, imparatorluğu kurtarmanın yolunu Avrupa'dan alınan kurumlarda aradı. Sultan Abdülmecid döneminde, 3 Kasım 1839'da Gülhane Bahçesi'nde okunan Tanzimat Fermanı bu dönemin başlangıcı sayılır. Ferman, Müslüman olsun olmasın bütün tebaanın can ve mal güvenliğini devletin güvencesi altına aldı.

No século XIX, os estadistas otomanos procuraram salvar o império através de instituições importadas da Europa. O édito do Tanzimat, lido a 3 de novembro de 1839 no jardim de Gülhane, no reinado do sultão Abdülmecid, é considerado o início deste período. O édito colocou sob a garantia do Estado a vida e os bens de todos os súbditos, fossem ou não muçulmanos.

Tanzimat döneminde hukuk, eğitim, ordu ve basın alanlarında büyük değişiklikler yapıldı. Fransız hukuku örnek alınarak yeni kanunlar hazırlandı, Mekteb-i Mülkiye gibi modern okullar açıldı ve Türkçe özel gazeteler yayımlanmaya başladı. 1876'da ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-i Esasi ilan edildi, ertesi yıl da ilk Osmanlı meclisi toplandı. Ancak II. Abdülhamid meclisi 1878'de kapattı; reformlar da imparatorluğun dağılmasını durduramadı.

Durante o Tanzimat fizeram-se grandes mudanças no direito, na educação, no exército e na imprensa. Elaboraram-se novas leis segundo o modelo do direito francês, abriram escolas modernas como a Mekteb-i Mülkiye e começaram a publicar-se jornais privados em turco. Em 1876 foi proclamada a primeira constituição otomana, o Kanun-i Esasi, e no ano seguinte reuniu-se o primeiro parlamento otomano. Contudo, Abdülhamid II encerrou o parlamento em 1878, e as reformas não conseguiram travar a desagregação do império.

İmparatorluğun sonunu Birinci Dünya Savaşı getirdi. Osmanlı Devleti, 1914'te Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yanında savaşa girdi. 1915'te Çanakkale'de büyük bir zafer kazandı, ancak savaşın sonunda yenik düştü. 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkesi imzalandı ve İstanbul işgal edildi. 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması imparatorluğun topraklarını paylaştırıyordu; ancak bu antlaşma hiçbir zaman uygulanmadı.

Foi a Primeira Guerra Mundial que pôs fim ao império. O Estado otomano entrou na guerra em 1914 ao lado da Alemanha e da Áustria-Hungria. Em 1915 alcançou uma grande vitória em Galípoli, mas no fim da guerra foi derrotado. A 30 de outubro de 1918 foi assinado o Armistício de Mudros e Istambul foi ocupada. O Tratado de Sèvres, assinado em 1920, repartia os territórios do império; este tratado, porém, nunca chegou a ser aplicado.

Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Kurtuluş Savaşı, Anadolu'da yeni bir devletin yolunu açtı. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı ve son padişah VI. Mehmed Vahdeddin ülkeden ayrıldı. 1923'te Lozan Antlaşması imzalandı, ardından Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Osmanlı'nın izleri ise bugün Balkanlar'dan Orta Doğu'ya kadar dilde, mimaride, mutfakta ve ortak hafızada yaşamaya devam eder.

A Guerra da Independência, conduzida sob a liderança de Mustafa Kemal Atatürk, abriu caminho a um novo Estado na Anatólia. A 1 de novembro de 1922 o sultanato foi abolido, e o último sultão, Maomé VI Vahdettin, deixou o país. Em 1923 foi assinado o Tratado de Lausana e, em seguida, proclamada a República da Turquia. Os vestígios dos otomanos, esses, continuam vivos hoje, dos Balcãs ao Médio Oriente, na língua, na arquitetura, na cozinha e na memória comum.

Osmanlı tarihi, yalnızca bir devletin doğuşunun ve çöküşünün hikâyesi değildir. Bu imparatorlukta farklı dinlerden ve dillerden insanlar uzun süre aynı devletin çatısı altında yaşadı, güçlü kurumlar yüzyıllarca ayakta kaldı. Ancak devlet, zamanla değişen dünyaya ayak uydurmakta zorlandı.

A história otomana não é apenas a história do nascimento e da queda de um Estado. Neste império, pessoas de religiões e línguas diferentes viveram durante muito tempo sob o teto do mesmo Estado, e instituições sólidas mantiveram-se de pé durante séculos. Com o tempo, porém, o Estado teve dificuldade em acompanhar um mundo em mudança.

Bugünkü Türkiye'yi, Balkan ülkelerini ve Orta Doğu'nun haritasını anlamak için Osmanlı geçmişini bilmek gerekir. İstanbul'un siluetinden Saraybosna'nın çarşısına, Balkan ve Türk mutfaklarındaki ortak yemeklere kadar bu altı yüz yılın izleri hâlâ görülür.

Para compreender a Turquia de hoje, os países dos Balcãs e o mapa do Médio Oriente, é preciso conhecer o passado otomano. Do perfil de Istambul ao bazar de Sarajevo e aos pratos comuns às cozinhas balcânica e turca, os vestígios desses seiscentos anos continuam à vista.