İstanbul: Kıtaların Buluştuğu Yer

İstanbul, Avrupa ile Asya'yı ayıran İstanbul Boğazı'nın iki yakasına kurulmuş bir şehirdir. Sabah Üsküdar'dan vapura binen biri, yirmi dakika sonra başka bir kıtada, Eminönü'nde işinin başında olabilir. Şehrin tarihi en az 2.600 yıl öncesine uzanır.

Istambul é uma cidade construída nas duas margens do Bósforo, o estreito que separa a Europa da Ásia. Quem apanha o barco de manhã em Üsküdar pode estar a trabalhar vinte minutos depois em Eminönü, ou seja, noutro continente. A história da cidade remonta a pelo menos 2600 anos.

İstanbul, 330'dan 1923'e kadar yaklaşık 1.600 yıl boyunca önce Roma İmparatorluğu'na, ardından Bizans'a, son olarak da Osmanlı Devleti'ne başkentlik yaptı. Her dönem, bir öncekinin üzerine yeni bir katman ekledi. Bugün aynı sokakta bir Bizans sarnıcı, bir Osmanlı çeşmesi ve modern bir kafe yan yana bulunabilir.

Durante cerca de 1600 anos, de 330 a 1923, Istambul foi capital primeiro do Império Romano, depois de Bizâncio e por fim do Estado otomano. Cada época acrescentou uma nova camada à anterior. Hoje, na mesma rua, podem estar lado a lado uma cisterna bizantina, uma fonte otomana e um café moderno.

Geleneğe göre şehri MÖ 657'de Megaralı Byzas kurdu. Anlatılana göre Delfi kâhini, Byzas'a "körlerin karşısına" yerleşmesini söylemişti. Byzas, karşı kıyıdaki Kalkedon'a (bugünkü Kadıköy) yerleşenleri kör saydı, çünkü onlar bu güzel yarımadayı görmeyip karşısına şehir kurmuşlardı. Kendisi de Haliç ile Marmara Denizi arasındaki yarımadada Byzantion'u kurdu.

Segundo a tradição, a cidade foi fundada em 657 a.C. por Bizas de Mégara. Conta-se que o oráculo de Delfos dissera a Bizas que se fixasse «em frente aos cegos». Bizas considerou cegos os que se tinham instalado na margem oposta, em Calcedónia, a atual Kadıköy, porque tinham fundado a sua cidade diante desta bela península sem a verem. Ele próprio fundou Bizâncio na península entre o Corno de Ouro e o mar de Mármara.

Byzantion uzun süre orta büyüklükte bir ticaret şehri olarak kaldı. Balığı bol suları ve korunaklı limanı şehre zenginlik getirdi. Karadeniz'in ağzındaki konumu ise onu herkesin ele geçirmek istediği bir hedef hâline getirdi. Persler şehri aldı. Makedonya Kralı II. Filip ise şehri kuşattı, ancak alamadı. MS 196'da Roma İmparatoru Septimius Severus şehri yıktırdı, ardından yeniden inşa ettirdi.

Durante muito tempo, Bizâncio continuou a ser uma cidade comercial de média dimensão. As águas ricas em peixe e o porto abrigado trouxeram-lhe riqueza. Mas a sua posição à entrada do mar Negro fez dela também um alvo que todos queriam conquistar. Os persas tomaram a cidade. Filipe II da Macedónia cercou-a, mas não a conseguiu tomar. Em 196 d.C., o imperador romano Septímio Severo mandou destruí-la e depois reconstruí-la.

Roma İmparatoru I. Konstantin, 324'te bu şehri imparatorluğun yeni merkezi olarak seçti. "Yeni Roma", 11 Mayıs 330'da düzenlenen bir törenle resmen açıldı. Şehir kısa sürede kurucusunun adıyla anılmaya başladı: Konstantinopolis. Yeni forumlar, saraylar ve kiliseler yapıldı, Hipodrom genişletildi.

Em 324, o imperador romano Constantino I escolheu esta cidade para novo centro do império. A «Nova Roma» foi inaugurada oficialmente numa cerimónia a 11 de maio de 330. Pouco depois, a cidade passou a ser conhecida pelo nome do seu fundador: Constantinopla. Construíram-se novos fóruns, palácios e igrejas, e o Hipódromo foi ampliado.

476'da Batı Roma İmparatorluğu yıkıldı, ancak Doğu Roma varlığını sürdürdü. Bugün "Bizans" adıyla anılan bu devletin halkı, kendini hâlâ "Romalı" sayıyordu. Konstantinopolis bin yılı aşkın bir süre bu imparatorluğun başkenti olarak kaldı. Şehir, Orta Çağ'ın büyük bölümünde Avrupa'nın en kalabalık ve en zengin şehriydi.

Em 476 caiu o Império Romano do Ocidente, mas o do Oriente continuou a existir. Os habitantes deste Estado, hoje conhecido como «Bizâncio», continuavam a considerar-se «romanos». Constantinopla foi a capital deste império durante mais de mil anos. Durante grande parte da Idade Média, foi a cidade mais populosa e mais rica da Europa.

Şehri yüzyıllar boyunca, 5. yüzyılın başında II. Theodosius döneminde yapılan Kara Surları korudu. Avarlar ve Persler 626'da, Araplar 7. ve 8. yüzyıllarda, Ruslar ve Bulgarlar daha sonra bu surların önüne geldi, ancak hiçbiri şehri alamadı. Şehir ilk kez 1204'te düştü: Dördüncü Haçlı Seferi'nin askerleri deniz surlarını aşarak içeri girdi ve şehri yağmaladı.

Durante séculos, a cidade foi protegida pelas muralhas terrestres, construídas no início do século V no tempo de Teodósio II. Os ávaros e os persas em 626, os árabes nos séculos VII e VIII e, mais tarde, os rus e os búlgaros chegaram diante destas muralhas, mas nenhum conseguiu tomar a cidade. Esta caiu pela primeira vez em 1204: os soldados da Quarta Cruzada transpuseram as muralhas marítimas, entraram na cidade e saquearam-na.

Bizans döneminde Konstantinopolis, Ortodoks Hristiyanlığın merkeziydi. Patrik bu şehirde otururdu ve kilisenin büyük konsillerinden birkaçı burada toplandı. Sarayın karmaşık törenleri ve entrikaları ise dillere destandı. Türkçedeki "Bizans oyunu" deyimi, bugün de gizli ve dolambaçlı entrikalar için kullanılır.

Na época bizantina, Constantinopla era o centro do cristianismo ortodoxo. O patriarca residia na cidade, e vários dos grandes concílios da Igreja reuniram-se ali. As cerimónias complicadas e as intrigas da corte eram lendárias. A expressão turca «Bizans oyunu» (jogo bizantino) ainda hoje se usa para intrigas secretas e tortuosas.

Ayasofya'yı İmparator I. Justinianus yaptırdı ve yapı 537'de tamamlandı. Mimarları Trallesli Anthemios ile Miletli İsidoros'tur. Bizans döneminde Patrikliğin ana kilisesi olan Ayasofya, yaklaşık bin yıl boyunca dünyanın en büyük kilisesi olarak kaldı. Yerden yaklaşık 55 metre yükseklikteki kubbesi, tabanındaki 40 pencere sayesinde havada asılı duruyormuş gibi görünür.

Santa Sofia foi mandada construir pelo imperador Justiniano I e ficou concluída em 537. Os seus arquitetos foram Antémio de Trales e Isidoro de Mileto. Santa Sofia, igreja principal do Patriarcado na época bizantina, foi durante quase mil anos a maior igreja do mundo. A sua cúpula, a cerca de 55 metros do chão, parece flutuar no ar graças às 40 janelas da sua base.

1453'te şehri alan Fatih Sultan Mehmed, Ayasofya'yı camiye çevirdi. Yapı yıkılmadı. Minareler zamanla eklendi, figürlü mozaikler ise sonraki yüzyıllarda sıvayla örtüldü. Ayasofya, 1934'te alınan bir kararla müzeye dönüştürüldü, 2020'de ise yeniden cami oldu. Bugün Bizans mozaikleri ile büyük hat levhaları aynı mekânda görülebilir.

Maomé, o Conquistador, que tomou a cidade em 1453, transformou Santa Sofia em mesquita. O edifício não foi demolido. Com o tempo acrescentaram-se minaretes, e os mosaicos figurativos foram cobertos com reboco nos séculos seguintes. Por uma decisão tomada em 1934, Santa Sofia passou a ser um museu, e em 2020 voltou a ser mesquita. Hoje podem ver-se no mesmo espaço mosaicos bizantinos e grandes medalhões caligráficos.

Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı ve 53 gün sürdü. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed, Macar usta Urban'a dev toplar döktürdü. Bunların en büyüğü "Şahi" adıyla anılır. Bizanslılar Haliç'in girişini kalın bir zincirle kapatmıştı. Osmanlılar ise 22 Nisan'da gemilerini Galata'nın arkasındaki tepelerden karadan yürüterek Haliç'e indirdi. Şehir 29 Mayıs'ta düştü.

O cerco começou a 6 de abril de 1453 e durou 53 dias. O sultão Maomé II, de 21 anos, mandou o mestre húngaro Urbano fundir canhões gigantes. O maior deles é conhecido pelo nome de «Şahi». Os bizantinos tinham fechado a entrada do Corno de Ouro com uma pesada corrente. Os otomanos, por sua vez, a 22 de abril fizeram passar os seus navios por terra, pelas colinas atrás de Gálata, e desceram-nos até ao Corno de Ouro. A cidade caiu a 29 de maio.

Fetihten sonra II. Mehmed şehri yeniden canlandırmaya girişti. Anadolu'dan ve Balkanlardan getirilen Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileler şehre yerleştirildi. Topkapı Sarayı yapıldı. Kapalıçarşı'nın çekirdeğini oluşturan bedesten de bu dönemde kuruldu. 1492'de, II. Bayezid döneminde, İspanya'dan sürülen Yahudiler de şehre geldi. Osmanlılar resmî yazışmalarda çoğunlukla "Kostantiniyye" adını kullanıyordu, halk ise şehre "İstanbul" diyordu.

Depois da conquista, Maomé II dedicou-se a fazer renascer a cidade. Famílias muçulmanas, cristãs e judias trazidas da Anatólia e dos Balcãs foram instaladas ali. Construiu-se o palácio de Topkapı. Também o bedesten, núcleo do Grande Bazar, foi fundado nesta época. Em 1492, no reinado de Bayezid II, chegaram também à cidade os judeus expulsos de Espanha. Nos documentos oficiais, os otomanos usavam sobretudo o nome «Kostantiniyye», enquanto o povo chamava à cidade «Istambul».

Osmanlı İstanbul'u çok dilli ve çok dinli bir şehirdi. Galata'da Cenevizliler ve Avrupalı tüccarlar, Fener'de Rum aileler, Balat'ta Yahudiler, Samatya ve Kumkapı'da Ermeniler yaşardı. Her cemaatin kendi kilisesi, havrası ya da camisi ve kendi okulları vardı.

A Istambul otomana era uma cidade de muitas línguas e muitas religiões. Em Gálata viviam genoveses e mercadores europeus, em Fener famílias gregas, em Balat judeus, e em Samatya e Kumkapı arménios. Cada comunidade tinha a sua igreja, sinagoga ou mesquita e as suas próprias escolas.

Topkapı Sarayı yaklaşık 400 yıl boyunca padişahların evi ve devletin yönetim merkeziydi. Divan burada toplanır, hazine burada saklanırdı. Saray mutfaklarında her gün binlerce kişi için yemek pişirilirdi. 1856'da padişah Dolmabahçe Sarayı'na taşındı. Osmanlı Devleti, 600 yılı aşkın tarihinde toplam 36 padişah tarafından yönetildi.

Durante cerca de 400 anos, o palácio de Topkapı foi a residência dos sultões e o centro do governo do Estado. Ali se reunia o Divã e ali se guardava o tesouro. Nas cozinhas do palácio cozinhava-se todos os dias para milhares de pessoas. Em 1856, o sultão mudou-se para o palácio de Dolmabahçe. Nos seus mais de 600 anos de história, o Estado otomano foi governado por 36 sultões ao todo.

İstanbul Boğazı, Karadeniz'i Marmara Denizi'ne bağlar. Uzunluğu yaklaşık 31 kilometre, en dar yerindeki genişliği ise 700 metre kadardır. Tarih boyunca Karadeniz'den Akdeniz'e giden her gemi buradan geçmek zorundaydı. II. Mehmed de kuşatmadan bir yıl önce, 1452'de, Boğaz'ın en dar yerinde Rumeli Hisarı'nı yaptırdı.

O Bósforo liga o mar Negro ao mar de Mármara. Tem cerca de 31 quilómetros de comprimento e uns 700 metros de largura no ponto mais estreito. Ao longo da história, todos os navios que iam do mar Negro para o Mediterrâneo tinham de passar por aqui. Também Maomé II mandou construir em 1452, um ano antes do cerco, a fortaleza de Rumeli Hisarı no ponto mais estreito do Bósforo.

Boğaz, bugün İstanbul'un en sevilen manzarasıdır. Kıyı boyunca ahşap yalılar, balık lokantaları ve çay bahçeleri sıralanır. İki yakayı 1973'ten beri köprüler, 2013'ten beri de deniz altından geçen Marmaray tüneli birbirine bağlar. Yine de pek çok İstanbullu karşıya geçmek için vapuru tercih eder.

Hoje o Bósforo é a paisagem mais querida de Istambul. Ao longo da margem sucedem-se mansões de madeira à beira da água, restaurantes de peixe e jardins de chá. Desde 1973 as pontes e, desde 2013, também o túnel submarino do Marmaray ligam as duas margens. Mesmo assim, muitos habitantes de Istambul preferem o barco para atravessar.

13 Ekim 1923'te Ankara yeni devletin başkenti oldu. 29 Ekim'de ise cumhuriyet ilan edildi. Kurtuluş Savaşı Ankara'dan yönetilmişti. Anadolu'nun ortasındaki bu şehir daha güvenli de görülüyordu. Böylece İstanbul, yaklaşık 1.600 yıl sonra ilk kez başkent olmaktan çıktı.

A 13 de outubro de 1923, Ancara tornou-se a capital do novo Estado. A 29 de outubro foi proclamada a República. A Guerra da Independência tinha sido dirigida a partir de Ancara. Além disso, esta cidade no centro da Anatólia era considerada mais segura. Assim, ao fim de cerca de 1600 anos, Istambul deixou pela primeira vez de ser capital.

Yine de İstanbul ülkenin ekonomi, kültür ve eğitim merkezi olmayı sürdürdü. 1950'lerden itibaren Anadolu'dan gelen büyük göç dalgalarıyla nüfusu katlanarak arttı. Bugün yaklaşık 16 milyon kişinin yaşadığı İstanbul, Avrupa'nın en kalabalık şehri kabul edilir. Hızlı büyüme beraberinde trafik, konut ve çevre sorunlarını da getirdi.

Mesmo assim, Istambul continuou a ser o centro económico, cultural e educativo do país. A partir dos anos 1950, grandes vagas de migração vindas da Anatólia multiplicaram a sua população. Hoje Istambul, onde vivem cerca de 16 milhões de pessoas, é considerada a cidade mais populosa da Europa. O crescimento rápido trouxe também problemas de trânsito, habitação e ambiente.

Sultanahmet'te Bizans ve Osmanlı mirası iç içedir. Eski Hipodrom'un yerinde bugün Mısır'dan getirilen bir dikilitaş ile Yılanlı Sütun durur. Birkaç adım ötede Ayasofya'nın kubbesi ve 17. yüzyılın başında yapılan altı minareli Sultanahmet Camii yükselir. Kapalıçarşı ve Mısır Çarşısı da buraya yürüme mesafesindedir.

Em Sultanahmet, as heranças bizantina e otomana entrelaçam-se. No lugar do antigo Hipódromo erguem-se hoje um obelisco trazido do Egito e a Coluna Serpentina. A poucos passos elevam-se a cúpula de Santa Sofia e a Mesquita do Sultão Ahmed, com os seus seis minaretes, construída no início do século XVII. O Grande Bazar e o Bazar das Especiarias também ficam a uma curta distância a pé.

Beyoğlu ise bambaşka bir İstanbul'dur. 19. yüzyılda Avrupalı tüccarların ve elçiliklerin semti olan Pera'nın ana caddesi, bugünkü İstiklal Caddesi'dir. Fener ve Balat'ın renkli evleri, şehrin Rum ve Yahudi geçmişini hatırlatır. Asya yakasında Üsküdar eski camileri ve sahiliyle, Kadıköy ise çarşısı, kafeleri ve konser salonlarıyla tanınır.

Beyoğlu é uma Istambul completamente diferente. A rua principal de Pera, o bairro dos mercadores europeus e das embaixadas no século XIX, é a atual avenida İstiklal. As casas coloridas de Fener e Balat lembram o passado grego e judeu da cidade. Na margem asiática, Üsküdar é conhecida pelas suas velhas mesquitas e pela marginal, e Kadıköy pelo mercado, pelos cafés e pelas salas de concertos.

İstanbul mutfağı, şehrin çok kültürlü geçmişini yansıtır. Bu mutfakta Osmanlı saray mutfağının mirası, Rum, Ermeni, Yahudi, Balkan ve Arap mutfaklarıyla harmanlanmıştır. Sokakta simit, midye dolma ve kokoreç satılır. Eminönü'nde teknelerde pişirilen balık ekmeğin ünü ise şehrin sınırlarını çoktan aşmıştır.

A cozinha de Istambul reflete o passado multicultural da cidade. Nela, a herança da cozinha do palácio otomano mistura-se com as cozinhas grega, arménia, judaica, balcânica e árabe. Na rua vendem-se simit, mexilhões recheados (midye dolma) e kokoreç. A fama do balık ekmek, a sanduíche de peixe preparada em barcos em Eminönü, há muito que ultrapassou os limites da cidade.

Mısır Çarşısı'nın tezgâhlarında baharat, kuru meyve ve lokum yığınları göze çarpar. Türk kahvesi kültürü 2013'te UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesine alındı. Kahvaltı da İstanbul'da başlı başına bir gelenektir: Hafta sonları Boğaz kıyısındaki kahvaltı mekânlarında peynir, zeytin, bal ve kaymakla uzun sofralar kurulur.

Nas bancas do Bazar das Especiarias saltam à vista montes de especiarias, frutos secos e delícias turcas. A cultura do café turco entrou em 2013 na lista do Património Cultural Imaterial da UNESCO. Também o pequeno-almoço é, em Istambul, uma tradição por direito próprio: aos fins de semana, nos espaços de pequeno-almoço à beira do Bósforo, montam-se mesas compridas com queijo, azeitonas, mel e kaymak.

İstanbul'da bir gün içinde birkaç çağı dolaşmak mümkündür. Bir gezgin sabah yaklaşık 1.500 yıllık Ayasofya'nın kubbesinin altında durabilir, öğle saatlerinde Kapalıçarşı'nın sokaklarında kaybolabilir. Akşamüstü ise vapura binip çay eşliğinde Asya yakasına geçebilir.

Em Istambul é possível percorrer várias épocas num único dia. Um viajante pode estar de manhã sob a cúpula de Santa Sofia, com cerca de 1500 anos, e perder-se ao meio-dia nas ruelas do Grande Bazar. Ao fim da tarde, pode apanhar o barco e passar para a margem asiática a beber um chá.

Antik sütunlar, Bizans surları, Osmanlı camileri ve gökdelenler aynı şehrin parçalarıdır. Byzantion'dan Konstantinopolis'e, oradan İstanbul'a uzanan 2.600 yıllık hikâye bugün de devam eder. Her gün Boğaz'ın iki yakası arasında gidip gelen insanlar, bu hikâyenin yeni sayfalarını yazar.

Colunas antigas, muralhas bizantinas, mesquitas otomanas e arranha-céus fazem parte da mesma cidade. A história de 2600 anos que vai de Bizâncio a Constantinopla e daí a Istambul continua ainda hoje. As pessoas que todos os dias vão e vêm entre as duas margens do Bósforo escrevem as suas novas páginas.