İstanbul: Kıtaların Buluştuğu Yer

İstanbul, Avrupa ile Asya'yı ayıran İstanbul Boğazı'nın iki yakasına kurulmuş bir şehirdir. Sabah Üsküdar'dan vapura binen biri, yirmi dakika sonra başka bir kıtada, Eminönü'nde işinin başında olabilir. Şehrin tarihi en az 2.600 yıl öncesine uzanır.

Istanbul est une ville bâtie sur les deux rives du Bosphore, le détroit qui sépare l'Europe de l'Asie. Quelqu'un qui prend le vapeur le matin à Üsküdar peut être au travail vingt minutes plus tard à Eminönü, c'est-à-dire sur un autre continent. L'histoire de la ville remonte à au moins 2 600 ans.

İstanbul, 330'dan 1923'e kadar yaklaşık 1.600 yıl boyunca önce Roma İmparatorluğu'na, ardından Bizans'a, son olarak da Osmanlı Devleti'ne başkentlik yaptı. Her dönem, bir öncekinin üzerine yeni bir katman ekledi. Bugün aynı sokakta bir Bizans sarnıcı, bir Osmanlı çeşmesi ve modern bir kafe yan yana bulunabilir.

Pendant environ 1 600 ans, de 330 à 1923, Istanbul fut la capitale de l'Empire romain, puis de Byzance et enfin de l'État ottoman. Chaque époque ajouta une nouvelle strate à la précédente. Aujourd'hui, une citerne byzantine, une fontaine ottomane et un café moderne peuvent se côtoyer dans la même rue.

Geleneğe göre şehri MÖ 657'de Megaralı Byzas kurdu. Anlatılana göre Delfi kâhini, Byzas'a "körlerin karşısına" yerleşmesini söylemişti. Byzas, karşı kıyıdaki Kalkedon'a (bugünkü Kadıköy) yerleşenleri kör saydı, çünkü onlar bu güzel yarımadayı görmeyip karşısına şehir kurmuşlardı. Kendisi de Haliç ile Marmara Denizi arasındaki yarımadada Byzantion'u kurdu.

Selon la tradition, la ville fut fondée en 657 av. J.-C. par Byzas de Mégare. On raconte que l'oracle de Delphes avait conseillé à Byzas de s'établir « en face des aveugles ». Byzas jugea aveugles ceux qui s'étaient installés sur la rive opposée, à Chalcédoine, l'actuel Kadıköy, car ils avaient bâti leur ville en face de cette belle péninsule sans la voir. Lui-même fonda Byzantion sur la péninsule située entre la Corne d'Or et la mer de Marmara.

Byzantion uzun süre orta büyüklükte bir ticaret şehri olarak kaldı. Balığı bol suları ve korunaklı limanı şehre zenginlik getirdi. Karadeniz'in ağzındaki konumu ise onu herkesin ele geçirmek istediği bir hedef hâline getirdi. Persler şehri aldı. Makedonya Kralı II. Filip ise şehri kuşattı, ancak alamadı. MS 196'da Roma İmparatoru Septimius Severus şehri yıktırdı, ardından yeniden inşa ettirdi.

Byzantion resta longtemps une cité marchande de taille moyenne. Ses eaux poissonneuses et son port abrité l'enrichirent. Mais sa position à l'entrée de la mer Noire en fit aussi une proie que tous voulaient s'approprier. Les Perses prirent la ville. Philippe II de Macédoine l'assiégea, sans parvenir à la prendre. En 196 apr. J.-C., l'empereur romain Septime Sévère la fit détruire, puis reconstruire.

Roma İmparatoru I. Konstantin, 324'te bu şehri imparatorluğun yeni merkezi olarak seçti. "Yeni Roma", 11 Mayıs 330'da düzenlenen bir törenle resmen açıldı. Şehir kısa sürede kurucusunun adıyla anılmaya başladı: Konstantinopolis. Yeni forumlar, saraylar ve kiliseler yapıldı, Hipodrom genişletildi.

En 324, l'empereur romain Constantin Ier choisit cette ville comme nouveau centre de l'empire. La « Nouvelle Rome » fut officiellement inaugurée lors d'une cérémonie le 11 mai 330. La ville prit bientôt le nom de son fondateur : Constantinople. On construisit de nouveaux forums, des palais et des églises, et l'Hippodrome fut agrandi.

476'da Batı Roma İmparatorluğu yıkıldı, ancak Doğu Roma varlığını sürdürdü. Bugün "Bizans" adıyla anılan bu devletin halkı, kendini hâlâ "Romalı" sayıyordu. Konstantinopolis bin yılı aşkın bir süre bu imparatorluğun başkenti olarak kaldı. Şehir, Orta Çağ'ın büyük bölümünde Avrupa'nın en kalabalık ve en zengin şehriydi.

En 476, l'Empire romain d'Occident s'effondra, mais l'Empire romain d'Orient survécut. Les habitants de cet État, que l'on appelle aujourd'hui « Byzance », se considéraient toujours comme des « Romains ». Constantinople resta la capitale de cet empire pendant plus de mille ans. Pendant la plus grande partie du Moyen Âge, elle fut la ville la plus peuplée et la plus riche d'Europe.

Şehri yüzyıllar boyunca, 5. yüzyılın başında II. Theodosius döneminde yapılan Kara Surları korudu. Avarlar ve Persler 626'da, Araplar 7. ve 8. yüzyıllarda, Ruslar ve Bulgarlar daha sonra bu surların önüne geldi, ancak hiçbiri şehri alamadı. Şehir ilk kez 1204'te düştü: Dördüncü Haçlı Seferi'nin askerleri deniz surlarını aşarak içeri girdi ve şehri yağmaladı.

Pendant des siècles, la ville fut protégée par les murailles terrestres, construites au début du Ve siècle sous Théodose II. Les Avars et les Perses en 626, les Arabes aux VIIe et VIIIe siècles, puis les Rus et les Bulgares se présentèrent devant ces murs, mais aucun ne prit la ville. Elle tomba pour la première fois en 1204 : les soldats de la quatrième croisade franchirent les murailles maritimes, entrèrent dans la ville et la mirent à sac.

Bizans döneminde Konstantinopolis, Ortodoks Hristiyanlığın merkeziydi. Patrik bu şehirde otururdu ve kilisenin büyük konsillerinden birkaçı burada toplandı. Sarayın karmaşık törenleri ve entrikaları ise dillere destandı. Türkçedeki "Bizans oyunu" deyimi, bugün de gizli ve dolambaçlı entrikalar için kullanılır.

À l'époque byzantine, Constantinople était le centre du christianisme orthodoxe. Le patriarche y résidait, et plusieurs grands conciles de l'Église s'y réunirent. Les cérémonies compliquées et les intrigues de la cour étaient légendaires. L'expression turque « Bizans oyunu » (jeu byzantin) désigne encore aujourd'hui des intrigues secrètes et tortueuses.

Ayasofya'yı İmparator I. Justinianus yaptırdı ve yapı 537'de tamamlandı. Mimarları Trallesli Anthemios ile Miletli İsidoros'tur. Bizans döneminde Patrikliğin ana kilisesi olan Ayasofya, yaklaşık bin yıl boyunca dünyanın en büyük kilisesi olarak kaldı. Yerden yaklaşık 55 metre yükseklikteki kubbesi, tabanındaki 40 pencere sayesinde havada asılı duruyormuş gibi görünür.

Sainte-Sophie fut construite sur l'ordre de l'empereur Justinien Ier et achevée en 537. Ses architectes étaient Anthémius de Tralles et Isidore de Milet. Église principale du patriarcat à l'époque byzantine, Sainte-Sophie resta pendant près de mille ans la plus grande église du monde. Sa coupole, à environ 55 mètres du sol, semble flotter dans les airs grâce aux 40 fenêtres percées à sa base.

1453'te şehri alan Fatih Sultan Mehmed, Ayasofya'yı camiye çevirdi. Yapı yıkılmadı. Minareler zamanla eklendi, figürlü mozaikler ise sonraki yüzyıllarda sıvayla örtüldü. Ayasofya, 1934'te alınan bir kararla müzeye dönüştürüldü, 2020'de ise yeniden cami oldu. Bugün Bizans mozaikleri ile büyük hat levhaları aynı mekânda görülebilir.

Mehmed le Conquérant, qui prit la ville en 1453, transforma Sainte-Sophie en mosquée. Le bâtiment ne fut pas démoli. Des minarets furent ajoutés au fil du temps, tandis que les mosaïques figuratives furent recouvertes d'enduit dans les siècles suivants. Par une décision prise en 1934, Sainte-Sophie devint un musée, puis redevint une mosquée en 2020. On peut aujourd'hui voir dans un même espace des mosaïques byzantines et de grands médaillons calligraphiés.

Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı ve 53 gün sürdü. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed, Macar usta Urban'a dev toplar döktürdü. Bunların en büyüğü "Şahi" adıyla anılır. Bizanslılar Haliç'in girişini kalın bir zincirle kapatmıştı. Osmanlılar ise 22 Nisan'da gemilerini Galata'nın arkasındaki tepelerden karadan yürüterek Haliç'e indirdi. Şehir 29 Mayıs'ta düştü.

Le siège commença le 6 avril 1453 et dura 53 jours. Le sultan Mehmed II, âgé de 21 ans, fit fondre d'énormes canons par le maître hongrois Urban. Le plus grand d'entre eux est connu sous le nom de « Şahi ». Les Byzantins avaient fermé l'entrée de la Corne d'Or par une lourde chaîne. Le 22 avril, les Ottomans firent alors passer leurs navires par voie de terre, sur les collines derrière Galata, et les mirent à l'eau dans la Corne d'Or. La ville tomba le 29 mai.

Fetihten sonra II. Mehmed şehri yeniden canlandırmaya girişti. Anadolu'dan ve Balkanlardan getirilen Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileler şehre yerleştirildi. Topkapı Sarayı yapıldı. Kapalıçarşı'nın çekirdeğini oluşturan bedesten de bu dönemde kuruldu. 1492'de, II. Bayezid döneminde, İspanya'dan sürülen Yahudiler de şehre geldi. Osmanlılar resmî yazışmalarda çoğunlukla "Kostantiniyye" adını kullanıyordu, halk ise şehre "İstanbul" diyordu.

Après la conquête, Mehmed II entreprit de redonner vie à la ville. Des familles musulmanes, chrétiennes et juives venues d'Anatolie et des Balkans y furent installées. Le palais de Topkapı fut construit. Le bedesten, qui forme le cœur du Grand Bazar, fut lui aussi fondé à cette époque. En 1492, sous Bayezid II, les Juifs expulsés d'Espagne arrivèrent à leur tour dans la ville. Dans les documents officiels, les Ottomans employaient le plus souvent le nom de « Kostantiniyye », tandis que le peuple disait « Istanbul ».

Osmanlı İstanbul'u çok dilli ve çok dinli bir şehirdi. Galata'da Cenevizliler ve Avrupalı tüccarlar, Fener'de Rum aileler, Balat'ta Yahudiler, Samatya ve Kumkapı'da Ermeniler yaşardı. Her cemaatin kendi kilisesi, havrası ya da camisi ve kendi okulları vardı.

L'Istanbul ottomane était une ville de nombreuses langues et de nombreuses religions. Les Génois et les marchands européens vivaient à Galata, les familles grecques à Fener, les Juifs à Balat, les Arméniens à Samatya et Kumkapı. Chaque communauté avait son église, sa synagogue ou sa mosquée, et ses propres écoles.

Topkapı Sarayı yaklaşık 400 yıl boyunca padişahların evi ve devletin yönetim merkeziydi. Divan burada toplanır, hazine burada saklanırdı. Saray mutfaklarında her gün binlerce kişi için yemek pişirilirdi. 1856'da padişah Dolmabahçe Sarayı'na taşındı. Osmanlı Devleti, 600 yılı aşkın tarihinde toplam 36 padişah tarafından yönetildi.

Pendant environ 400 ans, le palais de Topkapı fut la résidence des sultans et le centre du gouvernement. Le Divan s'y réunissait et le trésor y était gardé. Chaque jour, les cuisines du palais préparaient des repas pour des milliers de personnes. En 1856, le sultan s'installa au palais de Dolmabahçe. Au cours de ses plus de 600 ans d'histoire, l'État ottoman fut gouverné par 36 sultans au total.

İstanbul Boğazı, Karadeniz'i Marmara Denizi'ne bağlar. Uzunluğu yaklaşık 31 kilometre, en dar yerindeki genişliği ise 700 metre kadardır. Tarih boyunca Karadeniz'den Akdeniz'e giden her gemi buradan geçmek zorundaydı. II. Mehmed de kuşatmadan bir yıl önce, 1452'de, Boğaz'ın en dar yerinde Rumeli Hisarı'nı yaptırdı.

Le Bosphore relie la mer Noire à la mer de Marmara. Il mesure environ 31 kilomètres de long et quelque 700 mètres de large à son point le plus étroit. Tout au long de l'histoire, chaque navire allant de la mer Noire à la Méditerranée devait passer par là. En 1452, un an avant le siège, Mehmed II fit d'ailleurs construire la forteresse de Rumeli Hisarı au point le plus étroit du détroit.

Boğaz, bugün İstanbul'un en sevilen manzarasıdır. Kıyı boyunca ahşap yalılar, balık lokantaları ve çay bahçeleri sıralanır. İki yakayı 1973'ten beri köprüler, 2013'ten beri de deniz altından geçen Marmaray tüneli birbirine bağlar. Yine de pek çok İstanbullu karşıya geçmek için vapuru tercih eder.

Aujourd'hui, le Bosphore offre la vue la plus aimée d'Istanbul. Des yalı, ces demeures en bois au bord de l'eau, des restaurants de poisson et des jardins de thé se succèdent le long de la rive. Depuis 1973, des ponts, et depuis 2013 le tunnel sous-marin du Marmaray, relient les deux rives. Beaucoup de Stambouliotes préfèrent pourtant prendre le vapeur pour traverser.

13 Ekim 1923'te Ankara yeni devletin başkenti oldu. 29 Ekim'de ise cumhuriyet ilan edildi. Kurtuluş Savaşı Ankara'dan yönetilmişti. Anadolu'nun ortasındaki bu şehir daha güvenli de görülüyordu. Böylece İstanbul, yaklaşık 1.600 yıl sonra ilk kez başkent olmaktan çıktı.

Le 13 octobre 1923, Ankara devint la capitale du nouvel État. Le 29 octobre, la République fut proclamée. La guerre d'indépendance avait été dirigée depuis Ankara. Cette ville située au centre de l'Anatolie était en outre jugée plus sûre. Ainsi, pour la première fois depuis environ 1 600 ans, Istanbul cessa d'être une capitale.

Yine de İstanbul ülkenin ekonomi, kültür ve eğitim merkezi olmayı sürdürdü. 1950'lerden itibaren Anadolu'dan gelen büyük göç dalgalarıyla nüfusu katlanarak arttı. Bugün yaklaşık 16 milyon kişinin yaşadığı İstanbul, Avrupa'nın en kalabalık şehri kabul edilir. Hızlı büyüme beraberinde trafik, konut ve çevre sorunlarını da getirdi.

Istanbul resta pourtant le centre économique, culturel et universitaire du pays. À partir des années 1950, de grandes vagues de migration venues d'Anatolie firent exploser sa population. Aujourd'hui, avec environ 16 millions d'habitants, Istanbul est considérée comme la ville la plus peuplée d'Europe. Cette croissance rapide a aussi entraîné des problèmes de circulation, de logement et d'environnement.

Sultanahmet'te Bizans ve Osmanlı mirası iç içedir. Eski Hipodrom'un yerinde bugün Mısır'dan getirilen bir dikilitaş ile Yılanlı Sütun durur. Birkaç adım ötede Ayasofya'nın kubbesi ve 17. yüzyılın başında yapılan altı minareli Sultanahmet Camii yükselir. Kapalıçarşı ve Mısır Çarşısı da buraya yürüme mesafesindedir.

À Sultanahmet, les héritages byzantin et ottoman s'entremêlent. Là où se trouvait l'ancien Hippodrome se dressent aujourd'hui un obélisque rapporté d'Égypte et la colonne Serpentine. À quelques pas s'élèvent la coupole de Sainte-Sophie et la mosquée Sultan Ahmed, aux six minarets, construite au début du XVIIe siècle. Le Grand Bazar et le bazar aux épices sont eux aussi accessibles à pied.

Beyoğlu ise bambaşka bir İstanbul'dur. 19. yüzyılda Avrupalı tüccarların ve elçiliklerin semti olan Pera'nın ana caddesi, bugünkü İstiklal Caddesi'dir. Fener ve Balat'ın renkli evleri, şehrin Rum ve Yahudi geçmişini hatırlatır. Asya yakasında Üsküdar eski camileri ve sahiliyle, Kadıköy ise çarşısı, kafeleri ve konser salonlarıyla tanınır.

Beyoğlu est une tout autre Istanbul. La rue principale de Péra, quartier des marchands européens et des ambassades au XIXe siècle, est l'actuelle avenue İstiklal. Les maisons colorées de Fener et de Balat rappellent le passé grec et juif de la ville. Sur la rive asiatique, Üsküdar est connue pour ses vieilles mosquées et son front de mer, Kadıköy pour son marché, ses cafés et ses salles de concert.

İstanbul mutfağı, şehrin çok kültürlü geçmişini yansıtır. Bu mutfakta Osmanlı saray mutfağının mirası, Rum, Ermeni, Yahudi, Balkan ve Arap mutfaklarıyla harmanlanmıştır. Sokakta simit, midye dolma ve kokoreç satılır. Eminönü'nde teknelerde pişirilen balık ekmeğin ünü ise şehrin sınırlarını çoktan aşmıştır.

La cuisine d'Istanbul reflète le passé multiculturel de la ville. L'héritage de la cuisine du palais ottoman s'y mêle aux cuisines grecque, arménienne, juive, balkanique et arabe. Dans la rue, on vend des simits, des moules farcies (midye dolma) et du kokoreç. La réputation du balık ekmek, le sandwich au poisson préparé sur des bateaux à Eminönü, a depuis longtemps dépassé les limites de la ville.

Mısır Çarşısı'nın tezgâhlarında baharat, kuru meyve ve lokum yığınları göze çarpar. Türk kahvesi kültürü 2013'te UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesine alındı. Kahvaltı da İstanbul'da başlı başına bir gelenektir: Hafta sonları Boğaz kıyısındaki kahvaltı mekânlarında peynir, zeytin, bal ve kaymakla uzun sofralar kurulur.

Sur les étals du bazar aux épices, on remarque des montagnes d'épices, de fruits secs et de loukoums. La culture du café turc a été inscrite en 2013 sur la liste du patrimoine culturel immatériel de l'UNESCO. Le petit-déjeuner est lui aussi une tradition à part entière à Istanbul : le week-end, dans les établissements qui le servent au bord du Bosphore, on dresse de longues tables garnies de fromage, d'olives, de miel et de kaymak.

İstanbul'da bir gün içinde birkaç çağı dolaşmak mümkündür. Bir gezgin sabah yaklaşık 1.500 yıllık Ayasofya'nın kubbesinin altında durabilir, öğle saatlerinde Kapalıçarşı'nın sokaklarında kaybolabilir. Akşamüstü ise vapura binip çay eşliğinde Asya yakasına geçebilir.

À Istanbul, on peut traverser plusieurs époques en une seule journée. Un voyageur peut se tenir le matin sous la coupole de Sainte-Sophie, vieille d'environ 1 500 ans, puis se perdre à midi dans les ruelles du Grand Bazar. En fin d'après-midi, il peut prendre le vapeur et passer sur la rive asiatique en buvant un thé.

Antik sütunlar, Bizans surları, Osmanlı camileri ve gökdelenler aynı şehrin parçalarıdır. Byzantion'dan Konstantinopolis'e, oradan İstanbul'a uzanan 2.600 yıllık hikâye bugün de devam eder. Her gün Boğaz'ın iki yakası arasında gidip gelen insanlar, bu hikâyenin yeni sayfalarını yazar.

Colonnes antiques, murailles byzantines, mosquées ottomanes et gratte-ciel font partie de la même ville. L'histoire longue de 2 600 ans qui mène de Byzantion à Constantinople, puis à Istanbul, se poursuit aujourd'hui. Ceux qui passent chaque jour d'une rive du Bosphore à l'autre en écrivent les nouvelles pages.