Bir Milletin Doğuşu

1923 yılı, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu yıl, altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalan Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine Ankara'da Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Değişiklik yalnızca yönetim biçimiyle sınırlı kalmadı; eğitimden hukuka, alfabeden ulusal kimliğe kadar pek çok alan yeniden biçimlendi.

L'année 1923 est l'un des tournants les plus importants de l'histoire turque. Cette année-là, la République de Turquie fut fondée à Ankara, à la place de l'Empire ottoman, qui avait duré plus de six cents ans. Le changement ne se limita pas à la forme du gouvernement : de nombreux domaines, de l'éducation au droit et de l'alphabet à l'identité nationale, furent remodelés.

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı toprakları paylaşılmaya başlandı. İstanbul işgal edildi; Anadolu'nun büyük bölümüne de yabancı askerler yerleşti. Cumhuriyetin hikâyesi, umudun neredeyse tükendiği bu günlerde örgütlenen bir direnişle başlar.

Après la Première Guerre mondiale, le partage des territoires ottomans commença. Istanbul fut occupée, et des troupes étrangères s'installèrent dans une grande partie de l'Anatolie. L'histoire de la République commence par une résistance organisée en ces jours où l'espoir était presque épuisé.

Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918'de Limni adasındaki Mondros limanında imzalanan ateşkesle Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çekildi. İki hafta sonra İtilaf Devletleri'nin savaş gemileri İstanbul önlerine demir attı. Ardından Anadolu'nun çeşitli bölgelerine İngiliz, Fransız ve İtalyan askerleri çıkarıldı. 15 Mayıs 1919'da ise Yunan ordusu İzmir'i işgal etti.

Par un armistice signé le 30 octobre 1918 dans le port de Moudros, sur l'île de Lemnos, l'État ottoman se retira vaincu de la Première Guerre mondiale. Deux semaines plus tard, les navires de guerre alliés jetèrent l'ancre devant Istanbul. Des troupes britanniques, françaises et italiennes débarquèrent ensuite dans diverses régions d'Anatolie. Le 15 mai 1919, l'armée grecque occupa Izmir.

Dört gün sonra, 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Samsun'a çıktı. Dokuzuncu Ordu Müfettişi sıfatıyla bölgedeki asayişi sağlamakla görevlendirilmişti. Asıl amacı ise dağınık direniş gruplarını birleştirmek ve işgale karşı düzenli bir mücadele başlatmaktı. 19 Mayıs, bugün Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanır.

Quatre jours plus tard, le 19 mai 1919, Mustafa Kemal débarqua à Samsun. En tant qu'inspecteur de la Neuvième armée, il avait été chargé de maintenir l'ordre dans la région. Son véritable but était pourtant d'unir les groupes de résistance dispersés et de lancer une lutte organisée contre l'occupation. Aujourd'hui, le 19 mai est célébré comme la fête de la Commémoration d'Atatürk, de la Jeunesse et des Sports.

Mustafa Kemal, kısa sürede ülke çapında bir örgütlenme kurdu. Temmuz 1919'da Erzurum'da, Eylül 1919'da ise Sivas'ta kongreler toplandı. Bu kongrelerde vatanın bölünmez bir bütün olduğu ve milletin geleceğine yine milletin karar vereceği ilan edildi.

Mustafa Kemal mit rapidement sur pied une organisation à l'échelle du pays. Des congrès se réunirent à Erzurum en juillet 1919, puis à Sivas en septembre 1919. Ils proclamèrent que la patrie formait un tout indivisible et que la nation déciderait elle-même de son avenir.

Sivas Kongresi, millî mücadelenin dönüm noktalarından biri oldu. Yurdun dört bir yanındaki direniş dernekleri burada "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleşti; böylece yerel direnişler tek bir ulusal harekete dönüştü. Mustafa Kemal ve arkadaşları, Aralık 1919'da Ankara'ya geçti. İşgal bölgelerinden uzak olan ve demiryolu üzerinde bulunan bu küçük şehir, kısa sürede millî hareketin merkezi hâline geldi.

Le congrès de Sivas fut l'un des tournants de la lutte nationale. Les associations de résistance de toutes les régions du pays s'y unirent sous le nom d'« Association pour la défense des droits de l'Anatolie et de la Roumélie » ; les résistances locales devinrent ainsi un seul mouvement national. En décembre 1919, Mustafa Kemal et ses compagnons s'installèrent à Ankara. Cette petite ville, éloignée des zones occupées et située sur le chemin de fer, devint bientôt le centre du mouvement national.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı. İstanbul'daki padişah hükümeti, işgal kuvvetlerinin denetimi altındaydı. Bu nedenle Meclis, yasa yapmanın yanı sıra hükümeti de kendi içinden kurdu. 23 Nisan, bugün Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanır.

La Grande Assemblée nationale de Turquie s'ouvrit à Ankara le 23 avril 1920. Le gouvernement du sultan à Istanbul était sous le contrôle des forces d'occupation. C'est pourquoi l'Assemblée ne se contenta pas de voter des lois : elle forma aussi un gouvernement issu de ses propres rangs. Aujourd'hui, le 23 avril est célébré comme la fête de la Souveraineté nationale et de l'Enfance.

Mustafa Kemal, Meclis Başkanı seçildi. Meclisin açılmasıyla yeni bir ilke hayata geçti: Yönetme yetkisi artık padişahtan değil, milletten geliyordu. 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla bu ilke, kurulacak cumhuriyetin temel taşı oldu.

Mustafa Kemal fut élu président de l'Assemblée. Avec l'ouverture de celle-ci, un principe nouveau entra dans les faits : le pouvoir de gouverner ne venait plus du sultan, mais de la nation. Avec l'abolition du sultanat le 1er novembre 1922, ce principe devint la pierre angulaire de la future république.

Kurtuluş Savaşı 1919'dan 1922'ye kadar sürdü ve birkaç cephede birden yürütüldü. Doğuda 1920'de Ermenistan'a karşı savaşıldı. Güneyde Antep, Maraş ve Urfa çevresinde Fransız kuvvetleriyle çatışmalar yaşandı. En uzun ve en kanlı mücadele ise batıda Yunan ordusuna karşı verildi; 1921'deki Sakarya Meydan Muharebesi tam 22 gün sürdü.

La guerre d'indépendance dura de 1919 à 1922 et fut menée sur plusieurs fronts à la fois. À l'est, on combattit l'Arménie en 1920. Au sud, des affrontements eurent lieu avec les forces françaises autour d'Antep, de Maraş et d'Urfa. Mais la lutte la plus longue et la plus sanglante se déroula à l'ouest contre l'armée grecque ; la bataille de la Sakarya, en 1921, dura vingt-deux jours entiers.

26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz, savaşın sonucunu belirledi ve Türk ordusu 9 Eylül'de İzmir'e girdi. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile yeni Türkiye'nin sınırları uluslararası alanda tanındı. Böylece 1920'de imzalanan ama hiçbir zaman uygulanmayan Sevr Antlaşması'nın ağır şartları da tarihe karıştı.

La Grande Offensive, lancée le 26 août 1922, décida de l'issue de la guerre, et l'armée turque entra dans Izmir le 9 septembre. Le traité de Lausanne, signé le 24 juillet 1923, fit reconnaître sur le plan international les frontières de la nouvelle Turquie. Les dures conditions du traité de Sèvres, signé en 1920 mais jamais appliqué, appartinrent ainsi au passé.

Lozan'dan sonra sıra yeni devletin yönetim biçimini belirlemeye geldi. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edildi. 29 Ekim 1923 akşamı Meclis cumhuriyeti ilan etti ve Mustafa Kemal'i oybirliğiyle cumhurbaşkanı seçti. Başbakanlığa ise sonradan İnönü soyadını alacak olan İsmet Paşa getirildi.

Après Lausanne, il fallut fixer la forme du gouvernement du nouvel État. Le 13 octobre 1923, Ankara fut proclamée capitale. Le soir du 29 octobre 1923, l'Assemblée proclama la république et élut Mustafa Kemal président à l'unanimité. İsmet Pacha, qui prit plus tard le nom d'İnönü, devint Premier ministre.

Cumhuriyetin ilanı, yalnızca yönetim biçimini değiştirmekle kalmadı. Hanedana ve dinî meşruiyete dayanan Osmanlı düzeninin yerini, millî egemenliğe ve hukuka dayanan, zamanla laikliği de benimseyen yeni bir devlet anlayışı aldı. Meclis'in genel kurul salonunda bugün de "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü yazılıdır.

La proclamation de la république ne se borna pas à changer la forme du gouvernement. L'ordre ottoman, fondé sur la dynastie et sur la légitimité religieuse, céda la place à une nouvelle conception de l'État, fondée sur la souveraineté nationale et le droit, et qui adopta avec le temps la laïcité. Dans l'hémicycle de l'Assemblée, on peut encore lire aujourd'hui : « La souveraineté appartient sans condition ni réserve à la nation. »

Cumhuriyetin ilanından sonra reformlar art arda geldi. 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı ve Osmanlı hanedanının üyeleri yurt dışına çıkarıldı. Aynı yılın nisan ayında ise yeni bir anayasa kabul edildi.

Après la proclamation de la république, les réformes se succédèrent. Le 3 mars 1924, le califat fut aboli et les membres de la dynastie ottomane furent expulsés du pays. En avril de la même année, une nouvelle Constitution fut adoptée.

1925'te tekke ve zaviyeler kapatıldı. 1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bu kanunla çok eşlilik yasaklandı, kadınlar da boşanma davası açma hakkını elde etti. 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı. Bütün bu değişiklikler, beş yıldan kısa bir sürede gerçekleştirildi.

En 1925, les couvents et les sanctuaires des confréries furent fermés. En 1926 entra en vigueur le Code civil turc, élaboré sur le modèle du Code civil suisse. Ce code interdit la polygamie, et les femmes obtinrent le droit de demander le divorce. En 1928, la phrase « La religion de l'État est l'islam » fut retirée de la Constitution. Tous ces changements furent accomplis en moins de cinq ans.

Ocak 1923'te Lozan'da imzalanan bir sözleşmeyle Türkiye ile Yunanistan arasında zorunlu nüfus mübadelesi kararlaştırıldı. Yaklaşık 1,2 milyon Ortodoks Hristiyan Türkiye'den Yunanistan'a, 400.000 kadar Müslüman da Yunanistan'dan Türkiye'ye göç etmek zorunda kaldı. Mübadelede dil ya da köken değil, din esas alındı. İstanbul Rumları ile Batı Trakya Müslümanları ise mübadelenin dışında tutuldu.

Par une convention signée à Lausanne en janvier 1923, la Turquie et la Grèce convinrent d'un échange obligatoire de populations. Environ 1,2 million de chrétiens orthodoxes durent quitter la Turquie pour la Grèce, et quelque 400 000 musulmans la Grèce pour la Turquie. Le critère retenu n'était ni la langue ni l'origine, mais la religion. Les Grecs d'Istanbul et les musulmans de Thrace occidentale furent exclus de l'échange.

Mübadele, kuşaklar boyunca aynı topraklarda yaşamış insanları yurtlarından kopardı. Kapadokya'nın Türkçe konuşan Ortodoks Karamanlıları Yunanistan'a, Rumca konuşan Girit Müslümanları ise Türkiye'ye gönderildi. Pek çok aile evini, tarlasını ve yakınlarının mezarlarını geride bıraktı. Mübadillerin anıları, bugün hem Türkiye'de hem de Yunanistan'da kitaplara, şarkılara ve filmlere konu olur.

L'échange arracha à leur terre des gens qui y vivaient depuis des générations. Les Karamanlides de Cappadoce, orthodoxes de langue turque, furent envoyés en Grèce, et les musulmans de Crète, de langue grecque, en Turquie. Beaucoup de familles laissèrent derrière elles leur maison, leurs champs et les tombes de leurs proches. Aujourd'hui, les souvenirs des populations échangées font l'objet de livres, de chansons et de films, en Turquie comme en Grèce.

Cumhuriyetin kuruluşu, tarihçilerin bugün de tartıştığı bir miras bırakmıştır. Bir yanda hızlı modernleşme reformları, uluslararası alanda tanınan bağımsız bir devlet ve kadın hakları alanında erken atılmış adımlar bulunur. Öte yanda ise zorunlu nüfus hareketleri, farklı etnik ve dinî topluluklara yönelik politikalar ve uzun süren tek parti yönetimi sıkça eleştirilir.

La fondation de la République a laissé un héritage dont les historiens débattent encore aujourd'hui. D'un côté, il y a des réformes de modernisation rapides, un État indépendant reconnu sur le plan international et des avancées précoces pour les droits des femmes. De l'autre, les déplacements forcés de population, la politique menée envers diverses communautés ethniques et religieuses et la longue période du parti unique sont souvent critiqués.

Laiklik, millî egemenlik ve Batı'ya yönelme, on yıllar boyunca Türk siyasetinin ana eksenini oluşturdu. Türkiye 1946'da çok partili hayata geçti, 1952'de NATO'ya katıldı ve 1987'de Avrupa Topluluğu'na üyelik başvurusunda bulundu. 1923'te savaştan yeni çıkmış yoksul bir tarım ülkesi olan Türkiye, sonraki on yıllarda sanayisi ve şehirleri hızla büyüyen bir ülkeye dönüştü.

Pendant des décennies, la laïcité, la souveraineté nationale et l'orientation vers l'Occident formèrent l'axe principal de la politique turque. La Turquie passa au multipartisme en 1946, entra dans l'OTAN en 1952 et demanda son adhésion à la Communauté européenne en 1987. En 1923, la Turquie était un pays agricole pauvre qui sortait à peine de la guerre ; dans les décennies suivantes, elle devint un pays dont l'industrie et les villes connurent une croissance rapide.

1923'te yalnızca yeni bir devlet değil, yeni bir düşünce biçimi de doğdu. Osmanlı'nın çöküşünün ardından yeni Türkiye, gelenekle modernlik arasındaki gerilimin içinde şekillendi. Bu süreç ne yalnızca bir zafer ne de yalnızca bir yıkım hikâyesiydi; içinde hem büyük bir değişim isteği hem de derin acılar vardı.

En 1923 naquirent non seulement un nouvel État, mais aussi une nouvelle manière de penser. Après l'effondrement de l'Empire ottoman, la nouvelle Turquie prit forme dans la tension entre tradition et modernité. Ce processus ne fut ni une simple histoire de victoire ni une simple histoire de destruction ; il porta à la fois un fort désir de changement et de profondes souffrances.

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu, bir imparatorluğun dağılıp yerine bir ulus devletin kurulmasının en iyi bilinen örneklerinden biridir. 1923'te başlayan değişim, birkaç yıl içinde ülkenin yazısından takvimine kadar pek çok şeyi yeniden biçimlendirdi.

La fondation de la République de Turquie est l'un des exemples les plus connus d'un empire qui se désagrège et d'un État-nation qui se fonde à sa place. Le changement commencé en 1923 transforma beaucoup de choses en quelques années, de l'écriture du pays jusqu'à son calendrier.