Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Mirası

Osmanlı İmparatorluğu, dünya tarihinin en uzun ömürlü devletlerinden biridir. 1300 yılı civarında küçük bir Anadolu beyliği olarak ortaya çıkmış ve 1922'ye kadar, yani altı yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalmıştır. En güçlü döneminde toprakları üç kıtaya yayılıyor, Budapeşte'den Bağdat'a, Kırım'dan Cezayir'e kadar uzanıyordu.

L'Impero ottomano è uno degli Stati più longevi della storia mondiale. Nacque intorno al 1300 come piccolo principato anatolico e rimase in piedi fino al 1922, cioè per più di seicento anni. Nel periodo di massima potenza i suoi territori si estendevano su tre continenti, da Budapest a Baghdad e dalla Crimea ad Algeri.

Osmanlı mirası yalnızca fetihlerle ölçülemez. Devletin yönetim düzeni, hukuku, camileri, çarşıları ve farklı dinlerden insanları bir arada yaşatan toplum yapısı da bu mirasın bir parçasıdır. Bugünkü Türkiye'nin, Balkanlar'ın ve Orta Doğu'nun pek çok özelliği bu geçmişe dayanır.

L'eredità ottomana non si può misurare soltanto con le conquiste. Anche l'ordinamento amministrativo dello Stato, il suo diritto, le moschee, i bazar e una società che permetteva a persone di fedi diverse di vivere insieme fanno parte di questa eredità. Molti tratti della Turchia, dei Balcani e del Medio Oriente di oggi risalgono a questo passato.

Osmanlı Devleti, 13. yüzyılın sonunda Anadolu'nun kuzeybatısında, Söğüt çevresinde kuruldu. Osman Gazi'nin yönetimindeki bu küçük beylik, komşu Türk beylikleri ve Bizans'ın zayıflayan sınır kaleleriyle savaşarak büyüdü. Osmanlılar yalnızca kılıç gücüyle yayılmadı; fethettikleri yerlerde halka iyi davrandılar ve yerel ileri gelenleri kendi saflarına çektiler.

Lo Stato ottomano fu fondato alla fine del XIII secolo nell'Anatolia nord-occidentale, nella zona di Söğüt. Sotto la guida di Osman Gazi, questo piccolo principato crebbe combattendo contro i principati turchi vicini e le fortezze di confine bizantine ormai indebolite. Gli ottomani non si espansero solo con la spada; trattarono bene la popolazione dei luoghi conquistati e attirarono dalla propria parte i notabili locali.

Osman Gazi'nin oğlu Orhan Bey, 1326'da Bursa'yı aldı ve bu şehir beyliğin ilk başkenti oldu. Ardından 1331'de İznik, 1337'de ise İzmit fethedildi; Bizans böylece bu bölgedeki son büyük şehirlerini de kaybetti. Osmanlılar, 1354'te Gelibolu'yu alarak Avrupa'ya geçti. Bu adım, devletin geleceğini belirleyen gelişmelerden biri oldu.

Orhan Bey, figlio di Osman Gazi, prese Bursa nel 1326, e la città divenne la prima capitale del principato. In seguito furono conquistate Iznik (Nicea) nel 1331 e Izmit (Nicomedia) nel 1337; così Bisanzio perse anche le sue ultime grandi città nella regione. Con la presa di Gallipoli nel 1354 gli ottomani passarono in Europa. Questo passo fu uno degli eventi che decisero il futuro dello Stato.

29 Mayıs 1453, dünya tarihinin dönüm noktalarından biridir. 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed'in ordusu, 53 gün süren kuşatmanın ardından Konstantinopolis'i aldı. Bin yılı aşkın bir süre Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti olan şehir, artık Osmanlıların elindeydi. Bazı tarihçiler bu olayı Orta Çağ'ın sonu olarak kabul eder.

Il 29 maggio 1453 è una delle svolte della storia mondiale. Dopo un assedio di 53 giorni, l'esercito del ventunenne sultano Maometto II prese Costantinopoli. La città che per oltre mille anni era stata la capitale dell'Impero romano d'Oriente era ora in mano agli ottomani. Alcuni storici considerano questo evento la fine del Medioevo.

II. Mehmed, şehri yıkmak yerine yeniden canlandırmayı seçti. İstanbul imparatorluğun yeni başkenti oldu; sultan, Anadolu'dan ve Balkanlar'dan getirdiği Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileleri şehre yerleştirdi. Ayasofya camiye çevrildi, ancak Rum Ortodoks Patrikhanesi şehirde kaldı ve 1454'te Gennadios patrik seçildi. II. Mehmed, tarihe "Fatih" unvanıyla geçti.

Maometto II scelse di far rinascere la città anziché distruggerla. Istanbul divenne la nuova capitale dell'impero; il sultano vi insediò famiglie musulmane, cristiane ed ebree fatte venire dall'Anatolia e dai Balcani. Santa Sofia fu trasformata in moschea, ma il Patriarcato greco-ortodosso rimase in città, e nel 1454 Gennadio fu eletto patriarca. Maometto II è passato alla storia con l'appellativo di «Conquistatore».

Osmanlı tarihinin en parlak dönemi, genellikle Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanat yılları olarak kabul edilir. Batı'da "Muhteşem Süleyman" adıyla tanınan sultan, 1520'den 1566'ya kadar tam 46 yıl tahtta kaldı. 1526'da Mohaç Meydan Muharebesi'ni kazandı; 1529'da Viyana'yı kuşattı, ancak şehri alamadı. Bağdat ve Kuzey Afrika kıyılarının bir bölümü de onun döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.

Il regno di Solimano, che i turchi chiamano «il Legislatore», è considerato in genere il periodo più splendido della storia ottomana. Noto in Occidente come «Solimano il Magnifico», il sultano regnò dal 1520 al 1566, ben 46 anni. Nel 1526 vinse la battaglia di Mohács; nel 1529 assediò Vienna, ma non riuscì a conquistarla. Anche Baghdad e una parte delle coste nordafricane passarono sotto il dominio ottomano durante il suo regno.

Kanuni'nin mirası savaşlarla sınırlı değildir. Onun döneminde hazırlanan kanunnameler, yönetim ve vergi düzenini yeniden belirledi; "Kanuni" lakabı da buradan gelir. Mimar Sinan, İstanbul'daki Süleymaniye Camii'ni bu dönemde, 1550 ile 1557 yılları arasında inşa etti. Süleyman, aynı zamanda "Muhibbi" mahlasıyla şiirler yazan bir şairdi.

L'eredità di Solimano non si limita alle guerre. I codici di leggi preparati sotto il suo regno riorganizzarono l'amministrazione e il sistema fiscale; da qui deriva l'appellativo di «Legislatore». In questo periodo, tra il 1550 e il 1557, Mimar Sinan costruì la moschea di Süleymaniye a Istanbul. Solimano era anche un poeta, che scriveva versi con lo pseudonimo di «Muhibbi».

Osmanlılar, bu kadar geniş ve çeşitli toprakları yönetmek için ayrıntılı bir düzen kurdu. Merkezde padişah, sadrazam ve devletin önemli işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Hümayun bulunuyordu. Taşrada ise beylerbeyleri ve sancakbeyleri, yönetimi padişah adına yürütürdü. Bu düzen, yerel geleneklere de belli ölçüde yer bırakırdı.

Per governare territori così vasti e diversi, gli ottomani crearono un ordinamento accurato. Al centro c'erano il sultano, il gran visir e il Divano imperiale, dove si discutevano i principali affari di Stato. Nelle province, i beylerbey e i sangiacbey amministravano in nome del sultano. Questo ordinamento lasciava anche un certo spazio alle consuetudini locali.

Devşirme sistemi, Osmanlı yönetiminin en dikkat çekici uygulamalarından biriydi. Balkanlar'daki Hristiyan ailelerden alınan erkek çocuklar Müslüman olarak yetiştirilir, eğitimlerinin ardından yeniçeri ocağına ya da saraya verilirdi. Bu uygulama çocukları ailelerinden koparıyordu; ancak yetenekli olanlar devletin en yüksek makamlarına kadar yükselebiliyordu. Ünlü sadrazam Sokullu Mehmed Paşa da bir devşirmeydi.

Il devşirme fu una delle pratiche più singolari del governo ottomano. Ragazzi prelevati da famiglie cristiane dei Balcani venivano cresciuti come musulmani e, dopo l'addestramento, assegnati al corpo dei giannizzeri o al palazzo. Questa pratica strappava i bambini alle loro famiglie, ma i più capaci potevano salire fino alle più alte cariche dello Stato. Anche il celebre gran visir Sokollu Mehmed Pascià proveniva dal devşirme.

Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler yüzyıllar boyunca aynı devletin çatısı altında yaşadı. Bunu mümkün kılan düzenlerden birine bugün "millet sistemi" adı verilir. Her dinî topluluk, eğitim, evlilik ve miras gibi işlerini kendi din adamları ve kurumları aracılığıyla yürütürdü.

Per secoli musulmani, cristiani ed ebrei vissero sotto il tetto dello stesso Stato nell'Impero ottomano. Uno degli ordinamenti che lo resero possibile oggi viene chiamato «sistema dei millet». Ogni comunità religiosa gestiva questioni come l'istruzione, il matrimonio e l'eredità tramite il proprio clero e le proprie istituzioni.

Rum Ortodokslar ve Ermeniler kendi patrikleri, Yahudiler ise hahambaşı aracılığıyla devlete bağlıydı. Gayrimüslimler cizye adı verilen ek bir vergi öder ve bazı haklardan yararlanamazdı; dolayısıyla bugünkü anlamda bir eşitlikten söz edilemez. Yine de Avrupa'da din savaşlarının sürdüğü bir çağda farklı inançlar bu topraklarda yan yana yaşayabildi. 1492'de İspanya'dan sürülen Yahudilerin bir kısmı da Osmanlı topraklarına yerleşti.

I greco-ortodossi e gli armeni erano legati allo Stato attraverso i loro patriarchi, gli ebrei attraverso il rabbino capo. I non musulmani pagavano un'imposta aggiuntiva chiamata jizya e non godevano di alcuni diritti; non si può quindi parlare di uguaglianza nel senso odierno. Eppure, in un'epoca in cui in Europa infuriavano le guerre di religione, fedi diverse riuscirono a convivere in queste terre. Una parte degli ebrei cacciati dalla Spagna nel 1492 si stabilì anch'essa nei territori ottomani.

Osmanlı İmparatorluğu, Doğu ile Batı arasındaki büyük ticaret yollarının üzerinde bulunuyordu. Asya'dan Avrupa'ya taşınan ipek ve baharat, Osmanlı limanlarından ve kervan yollarından geçerdi. İstanbul, Bursa, Halep, Selanik ve Kahire, tüccarların ve zanaatkârların buluştuğu büyük ticaret merkezleriydi.

L'Impero ottomano si trovava lungo le grandi vie commerciali tra Oriente e Occidente. La seta e le spezie trasportate dall'Asia all'Europa passavano per i porti ottomani e lungo le vie carovaniere. Istanbul, Bursa, Aleppo, Salonicco e il Cairo erano grandi centri commerciali dove si incontravano mercanti e artigiani.

Ticaretin kalbi çarşılarda ve hanlarda atardı. II. Mehmed döneminde temeli atılan Kapalıçarşı ile 17. yüzyılda yapılan Mısır Çarşısı yalnızca alışveriş yerleri değildi; haberler ve fikirler de buralarda dolaşırdı. Ancak Portekizli denizci Vasco da Gama'nın 1498'de Afrika'nın güneyini dolaşarak Hindistan'a ulaşmasının ardından baharat ticaretinin bir kısmı zamanla okyanus yollarına kaydı.

Il cuore del commercio batteva nei bazar e nei caravanserragli. Il Gran Bazar, avviato ai tempi di Maometto II, e il Bazar delle Spezie, costruito nel XVII secolo, non erano solo luoghi di acquisto; vi circolavano anche notizie e idee. Ma dopo che il navigatore portoghese Vasco da Gama, nel 1498, ebbe doppiato l'Africa meridionale e raggiunto l'India, una parte del commercio delle spezie si spostò a poco a poco sulle rotte oceaniche.

İmparatorluğun gücü, en açık biçimde mimarisinde görülür. Osmanlı mimarları Selçuklu ve Bizans mirasından yararlanmış, zamanla kendilerine özgü bir üslup geliştirmiştir. Büyük merkezi kubbeler, ince uzun minareler, geniş avlular ve İznik çinileriyle süslenmiş iç mekânlar, bu üslubun en tanınmış özellikleridir.

La potenza dell'impero si vede con maggiore chiarezza nella sua architettura. Gli architetti ottomani attinsero all'eredità selgiuchide e bizantina e col tempo svilupparono uno stile proprio. Grandi cupole centrali, minareti sottili, ampi cortili e interni decorati con le piastrelle di Iznik sono i tratti più noti di questo stile.

Bu geleneğin en büyük ustası Mimar Sinan'dır. Sinan, 1588'deki ölümüne kadar yarım asır boyunca saray mimarlarının başında kaldı. Kaynaklarda adı camiler, medreseler, hamamlar ve köprüler olmak üzere üç yüzü aşkın yapıyla birlikte anılır. Kendisi İstanbul'daki Şehzade Camii'ni "çıraklık", Süleymaniye'yi "kalfalık", Edirne'deki Selimiye'yi ise "ustalık" eseri olarak görürdü. Selimiye'nin kubbesi, çap bakımından Ayasofya'nınkiyle neredeyse aynıdır.

Il più grande maestro di questa tradizione è Mimar Sinan. Fino alla morte, nel 1588, rimase per mezzo secolo a capo degli architetti di corte. Le fonti associano il suo nome a più di trecento edifici, tra cui moschee, madrase, bagni e ponti. Egli stesso considerava la moschea Şehzade di Istanbul la sua opera da «apprendista», la Süleymaniye quella da «lavorante» e la Selimiye di Edirne quella da «maestro». La cupola della Selimiye ha quasi esattamente lo stesso diametro di quella di Santa Sofia.

17. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nun eski gücü azalmaya başladı. 1683'teki ikinci Viyana kuşatması bozgunla sonuçlandı. 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Macaristan'ın büyük bölümü elden çıktı. Avrupa'da gelişen bilim, yeni silahlar ve daha sonra Sanayi Devrimi, güç dengesini Batı'nın lehine çevirdi.

Dal XVII secolo l'antica potenza dell'Impero ottomano cominciò a declinare. Il secondo assedio di Vienna, nel 1683, si concluse con una disfatta. Con la pace di Carlowitz, firmata nel 1699, andò perduta la maggior parte dell'Ungheria. Il progresso della scienza e le nuove armi in Europa, e più tardi la rivoluzione industriale, spostarono l'equilibrio delle forze a favore dell'Occidente.

İçeride ise merkezî otorite zayıfladı. Yeniçeriler zamanla siyasete karışan ve padişahları bile tahttan indirebilen bir güce dönüştü; II. Mahmud ocağı ancak 1826'da kaldırabildi. Taşrada yerel güçler büyüdü, uzun savaşlar da hazineyi boşalttı. 19. yüzyılın ortasında Rus Çarı I. Nikolay, imparatorluğu "hasta adam" olarak nitelendirdi ve bu ifade kısa sürede Avrupa'da yaygınlaştı.

All'interno, l'autorità centrale si indebolì. Col tempo i giannizzeri divennero una forza che si immischiava nella politica e poteva persino deporre i sultani; Mahmud II riuscì a sciogliere il corpo solo nel 1826. Nelle province crebbero i poteri locali, e le lunghe guerre svuotarono le casse dello Stato. A metà dell'Ottocento lo zar russo Nicola I definì l'impero «il malato», e l'espressione si diffuse presto in Europa.

19. yüzyılda Osmanlı devlet adamları, imparatorluğu kurtarmanın yolunu Avrupa'dan alınan kurumlarda aradı. Sultan Abdülmecid döneminde, 3 Kasım 1839'da Gülhane Bahçesi'nde okunan Tanzimat Fermanı bu dönemin başlangıcı sayılır. Ferman, Müslüman olsun olmasın bütün tebaanın can ve mal güvenliğini devletin güvencesi altına aldı.

Nell'Ottocento gli statisti ottomani cercarono di salvare l'impero con istituzioni prese dall'Europa. L'editto del Tanzimat, letto il 3 novembre 1839 nel giardino di Gülhane sotto il sultano Abdülmecid, è considerato l'inizio di questo periodo. L'editto pose sotto la garanzia dello Stato la vita e i beni di tutti i sudditi, musulmani e non.

Tanzimat döneminde hukuk, eğitim, ordu ve basın alanlarında büyük değişiklikler yapıldı. Fransız hukuku örnek alınarak yeni kanunlar hazırlandı, Mekteb-i Mülkiye gibi modern okullar açıldı ve Türkçe özel gazeteler yayımlanmaya başladı. 1876'da ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-i Esasi ilan edildi, ertesi yıl da ilk Osmanlı meclisi toplandı. Ancak II. Abdülhamid meclisi 1878'de kapattı; reformlar da imparatorluğun dağılmasını durduramadı.

Durante il Tanzimat furono introdotti grandi cambiamenti nel diritto, nell'istruzione, nell'esercito e nella stampa. Furono preparate nuove leggi sul modello del diritto francese, aprirono scuole moderne come la Mekteb-i Mülkiye e cominciarono a uscire giornali privati in turco. Nel 1876 fu promulgata la prima costituzione ottomana, il Kanun-i Esasi, e l'anno dopo si riunì il primo parlamento ottomano. Ma Abdülhamid II chiuse il parlamento nel 1878, e le riforme non riuscirono a fermare la disgregazione dell'impero.

İmparatorluğun sonunu Birinci Dünya Savaşı getirdi. Osmanlı Devleti, 1914'te Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yanında savaşa girdi. 1915'te Çanakkale'de büyük bir zafer kazandı, ancak savaşın sonunda yenik düştü. 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkesi imzalandı ve İstanbul işgal edildi. 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması imparatorluğun topraklarını paylaştırıyordu; ancak bu antlaşma hiçbir zaman uygulanmadı.

A porre fine all'impero fu la Prima guerra mondiale. Lo Stato ottomano entrò in guerra nel 1914 a fianco della Germania e dell'Austria-Ungheria. Nel 1915 ottenne una grande vittoria a Gallipoli, ma alla fine della guerra fu sconfitto. Il 30 ottobre 1918 fu firmato l'armistizio di Mudros e Istanbul fu occupata. Il trattato di Sèvres, firmato nel 1920, spartiva i territori dell'impero; questo trattato, però, non fu mai applicato.

Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Kurtuluş Savaşı, Anadolu'da yeni bir devletin yolunu açtı. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı ve son padişah VI. Mehmed Vahdeddin ülkeden ayrıldı. 1923'te Lozan Antlaşması imzalandı, ardından Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Osmanlı'nın izleri ise bugün Balkanlar'dan Orta Doğu'ya kadar dilde, mimaride, mutfakta ve ortak hafızada yaşamaya devam eder.

La guerra d'indipendenza, condotta sotto la guida di Mustafa Kemal Atatürk, aprì la strada a un nuovo Stato in Anatolia. Il 1° novembre 1922 fu abolito il sultanato, e l'ultimo sultano, Maometto VI Vahdettin, lasciò il paese. Nel 1923 fu firmato il trattato di Losanna e poi fu proclamata la Repubblica di Turchia. Le tracce degli ottomani, invece, vivono ancora oggi dai Balcani al Medio Oriente, nella lingua, nell'architettura, nella cucina e nella memoria comune.

Osmanlı tarihi, yalnızca bir devletin doğuşunun ve çöküşünün hikâyesi değildir. Bu imparatorlukta farklı dinlerden ve dillerden insanlar uzun süre aynı devletin çatısı altında yaşadı, güçlü kurumlar yüzyıllarca ayakta kaldı. Ancak devlet, zamanla değişen dünyaya ayak uydurmakta zorlandı.

La storia ottomana non è soltanto la storia della nascita e del crollo di uno Stato. In questo impero persone di religioni e lingue diverse vissero a lungo sotto il tetto dello stesso Stato, e istituzioni solide resistettero per secoli. Col tempo, però, lo Stato faticò a tenere il passo con un mondo che cambiava.

Bugünkü Türkiye'yi, Balkan ülkelerini ve Orta Doğu'nun haritasını anlamak için Osmanlı geçmişini bilmek gerekir. İstanbul'un siluetinden Saraybosna'nın çarşısına, Balkan ve Türk mutfaklarındaki ortak yemeklere kadar bu altı yüz yılın izleri hâlâ görülür.

Per capire la Turchia di oggi, i paesi balcanici e la carta del Medio Oriente bisogna conoscere il passato ottomano. Dal profilo di Istanbul al bazar di Sarajevo, fino ai piatti comuni alle cucine balcaniche e turca, le tracce di quei seicento anni sono ancora visibili.