Türkiye'de Gelenekler ve Günlük Yaşam

Bir ülkeyi tanımak için tarihini ve coğrafyasını bilmek yetmez, insanların gündelik hayatına da bakmak gerekir. Türkiye'nin gündelik hayatında Anadolu'nun eski gelenekleri, İslam kültürü ve modern şehir yaşamı iç içedir.

Para conocer un país no basta con saber su historia y su geografía; también hay que fijarse en la vida diaria de su gente. En la vida cotidiana de Turquía se entrelazan las antiguas tradiciones de Anatolia, la cultura islámica y la vida urbana moderna.

Konukseverlik, aile bağları, komşuluk ve büyüklere saygı bu hayatın temel taşlarıdır. Bu değerler kitaplarda kalmaz. Kapıda çıkarılan ayakkabıda, ikram edilen çayda, otobüste yaşlılara verilen yerde her gün kendini gösterir.

La hospitalidad, los lazos familiares, la buena vecindad y el respeto a los mayores son los pilares de esta vida. Estos valores no se quedan en los libros. Se ven cada día en los zapatos que se dejan en la puerta, en el té que se ofrece y en el asiento que se cede a una persona mayor en el autobús.

Türkiye'de misafire büyük değer verilir. Habersiz gelen konuğa 'Tanrı misafiri' denir ve böyle bir konuk kapıdan geri çevrilmez. Ev sahibi elindeki en iyi yiyeceği çıkarır, en güzel fincanları kullanır. Sofra sade olsa bile misafir hemen buyur edilir. Nitekim bir atasözünde 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer.' denir. Misafiri aç ya da çaysız göndermek ayıp sayılır.

En Turquía se valora mucho a los invitados. Al que llega sin avisar se le llama 'Tanrı misafiri', un invitado enviado por Dios, y a un invitado así nunca se le cierra la puerta. El anfitrión saca lo mejor que tiene en casa y usa sus tazas más bonitas. Aunque la mesa sea sencilla, enseguida se invita al huésped a sentarse. Como dice el refrán, 'Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer': el invitado no come lo que esperaba, sino lo que encuentra. Dejar que un invitado se vaya con hambre o sin té se considera una vergüenza.

Konukseverliğin en sık görülen işareti çaydır. Halıcıda, oto tamircisinde, hatta devlet dairesinde bile misafire hemen çay söylenir. Bu ikramı kabul etmek kibarlıktır. Çay gelince sohbet de başlar ve bazen saatlerce sürer. Çay istemeyen biri 'Sağ olun, az önce içtim' diyerek teklifi nazikçe geri çevirebilir.

La señal de hospitalidad más habitual es el té. En una tienda de alfombras, en un taller mecánico e incluso en una oficina pública, enseguida se pide un té para el visitante. Aceptarlo es de buena educación. Con el té empieza también la conversación, que a veces dura horas. Quien no quiera té puede rechazarlo con amabilidad diciendo 'Sağ olun, az önce içtim': gracias, acabo de tomar uno.

Türkiye, kişi başına çay tüketiminde yıllardır dünyanın ilk sıralarındadır. Çayın büyük kısmı Doğu Karadeniz'de, özellikle Rize'de yetişir. Evlerde çay iki katlı çaydanlıkta demlenir ve ince belli bardaklarda içilir. Bazıları demli çayı, bazıları açık çayı sever. Kahvaltıdan gece yarısına kadar çay hiç eksik olmaz. Çay ocaklarındaki çaycılar, tepsileriyle dükkân dükkân dolaşıp çay taşır.

Desde hace años, Turquía está entre los primeros países del mundo en consumo de té por habitante. La mayor parte del té crece en la región oriental del mar Negro, sobre todo en Rize. En casa, el té se prepara en una tetera de dos pisos y se bebe en vasitos con forma de tulipán. A unos les gusta cargado y a otros suave. Desde el desayuno hasta la medianoche, el té nunca falta. Los chicos de los puestos de té van de tienda en tienda con sus bandejas, llevando té.

Türk kahvesi ise daha özel anlara ayrılır. Cezvede köpüklü pişirilir ve küçük fincanlarda, yanında bir bardak suyla ikram edilir. Fincanın dibinde kalan telveyle fal bakılır. Kız istemeye gelen damat adayının kahvesini genç kız pişirir; bazen de şaka yollu kahveye tuz katar. 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır' sözü bu kültürü iyi anlatır. Türk kahvesi kültürü ve geleneği 2013'te UNESCO listesine girdi.

El café turco, en cambio, se reserva para momentos especiales. Se cuece con su espuma en un cezve y se sirve en tacitas, acompañado de un vaso de agua. Con los posos que quedan en el fondo de la taza se lee el futuro. Cuando la familia de un joven va a pedir la mano de una chica, es ella quien prepara el café del pretendiente y, en broma, a veces le echa sal. El refrán 'Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır', una taza de café se recuerda durante cuarenta años, resume bien esta cultura. La cultura y la tradición del café turco entraron en la lista de la UNESCO en 2013.

Türkiye'de aile, hayatın merkezindedir. Eskiden, özellikle köylerde, büyükanne, büyükbaba, oğullar, gelinler ve torunlar aynı evde ya da aynı avluda yaşardı. Evlilik ya da meslek seçimi gibi önemli kararları çoğu zaman bütün aile birlikte konuşur. Biri hastalandığında ya da başı sıkıştığında ilk yardıma koşan yine ailedir.

En Turquía, la familia está en el centro de la vida. Antes, sobre todo en los pueblos, abuelos, hijos, nueras y nietos vivían en la misma casa o alrededor del mismo patio. Las decisiones importantes, como el matrimonio o la elección de una profesión, suele hablarlas toda la familia junta. Cuando alguien enferma o se mete en un apuro, la primera en acudir es, de nuevo, la familia.

Şehirleşmeyle birlikte aileler küçüldü; ancak aile bağları kopmadı. Pek çok genç evlenene kadar anne babasıyla yaşar. Pazar kahvaltıları, bayram ziyaretleri ve her gün telefonla hal hatır sormak bugün de yaygındır. Başarı da sorun da tek kişinin değil, bütün ailenin meselesi sayılır. Bu durum insana hem güven verir hem de sorumluluk yükler.

Con la urbanización, las familias se han hecho más pequeñas, pero los lazos no se han roto. Muchos jóvenes viven con sus padres hasta que se casan. Los desayunos de domingo, las visitas en las fiestas y las llamadas diarias para saber cómo están todos siguen siendo habituales. Los éxitos y los problemas no se ven como asunto de una sola persona, sino de toda la familia. Esto da seguridad y, al mismo tiempo, carga a cada uno de responsabilidad.

Türk çocukları büyüklere saygıyı küçük yaşta öğrenir. Bayramlarda büyüklerin eli öpülür ve alına götürülür. Yaşça büyük biri odaya girdiğinde gençler ayağa kalkar; otobüste de büyüklere yer verilir. Sofrada yemeğe önce büyükler başlar. Bazı ailelerde büyüklerin yanında bacak bacak üstüne atmak ya da sigara içmek hâlâ ayıp sayılır.

Los niños turcos aprenden pronto a respetar a los mayores. En las fiestas, les besan la mano y se la llevan a la frente. Cuando una persona mayor entra en la habitación, los jóvenes se ponen de pie, y en el autobús le ceden el asiento. En la mesa, los mayores empiezan a comer primero. En algunas familias todavía se considera de mala educación cruzar las piernas o fumar delante de los mayores.

Bu saygı dile de yansır. Türkçede yaşça büyük birine yalnızca adıyla seslenmek pek kibar bulunmaz. Bunun yerine 'abla', 'abi', 'teyze' ya da 'amca' denir. Bu sözcükler akraba olmayan insanlar için de kullanılır. Bakkala 'amca', pazarda sebze satan kadına 'teyze' demek hem saygıyı hem de yakınlığı gösterir. Resmî ortamlarda ise addan sonra 'Hanım' ya da 'Bey' eklenir ve kişiye Ayşe Hanım, Mehmet Bey diye seslenilir.

Este respeto se refleja también en la lengua. En turco no se considera muy educado llamar a una persona mayor solo por su nombre. En su lugar se dice 'abla' (hermana mayor), 'abi' (hermano mayor), 'teyze' (tía) o 'amca' (tío). Estas palabras se usan también con personas que no son parientes. Llamar 'amca' al tendero o 'teyze' a la mujer que vende verduras en el mercado muestra a la vez respeto y cercanía. En situaciones formales se añade 'Hanım' o 'Bey' detrás del nombre, y se dice Ayşe Hanım o Mehmet Bey.

Türkiye'de yemek, bir araya gelmek için iyi bir bahanedir. Özellikle hafta sonu kahvaltısı uzun sürer. Sofraya beyaz peynir, kaşar, zeytin, domates, salatalık, bal, kaymak, reçel ve haşlanmış yumurta dizilir. Yanında simit ya da sıcak ekmek bulunur, bazen tavada menemen ya da sucuklu yumurta da gelir. 'Kahvaltı' sözcüğü 'kahve altı'ndan türemiştir ve kahveden önce yenen yemek demektir.

En Turquía, la comida es una buena excusa para reunirse. Sobre todo el desayuno del fin de semana se alarga mucho. En la mesa se colocan queso blanco, queso kaşar, aceitunas, tomate, pepino, miel, kaymak, mermelada y huevos duros. Se acompaña de simit o pan caliente, y a veces llega también una sartén de menemen o de huevos con sucuk. La palabra 'kahvaltı' viene de 'kahve altı' y significa la comida que se toma antes del café.

Akşam yemeklerinde de paylaşmak esastır. Mezeler ve salatalar ortaya konur, herkes istediğinden alır. Yemeğe başlarken 'Afiyet olsun' denir. Yemeği yapan kişiye de 'Elinize sağlık' diye teşekkür edilir. Yemekten sonra çay gelir ve çoğu evde çay içilmeden kimse sofradan kalkmaz.

En la cena también la regla es compartir. Los meze y las ensaladas se ponen en el centro y cada uno se sirve lo que quiere. Antes de empezar se dice 'Afiyet olsun' (Buen provecho). A quien ha cocinado se le dan las gracias con 'Elinize sağlık' (Benditas sean tus manos). Después de comer llega el té, y en la mayoría de las casas nadie se levanta de la mesa antes de tomarlo.

Yılın en kalabalık ve hareketli günleri iki dinî bayramdır: Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı. Ramazan Bayramı bir aylık orucun ardından gelir ve üç gün sürer. Bayram sabahı erkekler bayram namazına gider, ardından ziyaretler başlar. Çocuklar büyüklerin elini öper ve harçlık alır. Misafirlere şeker ve tatlı ikram edilir. Bayramdan önce milyonlarca kişi memleketine gitmek için yola çıkar.

Los días más concurridos y animados del año son las dos fiestas religiosas: Ramazan Bayramı y Kurban Bayramı. Ramazan Bayramı llega tras el mes de ayuno y dura tres días. Por la mañana los hombres van a la oración de la fiesta y después empiezan las visitas. Los niños besan la mano de los mayores y reciben una propina. A los invitados se les ofrecen caramelos y dulces. Antes de la fiesta, millones de personas se ponen en camino hacia su tierra.

Kurban Bayramı dört gün sürer ve kökü Hz. İbrahim'in hikâyesine dayanır. Durumu iyi olan aileler kurban keser, etin bir kısmını yoksullara ve komşulara dağıtır. Bayramda insanlar tanıdık tanımadık herkesle bayramlaşır. Küs olanlar barışır, uzun süredir görüşmeyen akrabalar birbirini arar.

Kurban Bayramı dura cuatro días y tiene su origen en la historia de Abraham. Las familias que pueden permitírselo sacrifican un animal y reparten parte de la carne entre los pobres y los vecinos. En la fiesta, la gente felicita a todo el mundo, conocido o no. Los que estaban enfadados se reconcilian, y los parientes que llevaban tiempo sin verse se llaman.

Türkiye'de gündelik hayatın yazılı olmayan pek çok kuralı vardır. Konuşan birinin sözünü kesmek kabalık sayılır. Taşınan komşuya yardım etmek ya da hasta komşuya çorba götürmek beklenen davranışlardır. Bu yardımın karşılığında kimse bir şey istemez. Köylerde bu yardımlaşmanın adı imecedir: Yol yapımında ya da hasatta bütün köy birlikte çalışır.

La vida diaria en Turquía tiene muchas normas no escritas. Interrumpir a alguien mientras habla se considera de mala educación. Ayudar a un vecino que se muda o llevar sopa a un vecino enfermo es lo que se espera de cada uno. Nadie pide nada a cambio de esta ayuda. En los pueblos, esta ayuda mutua se llama imece: cuando se hace un camino o se recoge la cosecha, todo el pueblo trabaja junto.

Selamlaşma da kısa sürmez. Tanıdık biriyle karşılaşınca yalnızca 'Merhaba' demek yetmez; 'Nasılsın?', 'Evdekiler nasıl?', 'İşler nasıl?' gibi sorular da sorulur. Çalışan birine 'Kolay gelsin', hasta birine 'Geçmiş olsun' denir. Bu kalıpları bilen bir yabancı kısa sürede sıcak bir ilgiyle karşılanır.

Los saludos tampoco son breves. Cuando uno se encuentra con un conocido, no basta con decir 'Merhaba'; también se pregunta 'Nasılsın?' (¿Qué tal?), 'Evdekiler nasıl?' (¿Qué tal la familia?) e 'İşler nasıl?' (¿Qué tal el trabajo?). A quien está trabajando se le dice 'Kolay gelsin' (Que no se te haga pesado), y a un enfermo 'Geçmiş olsun' (Que te mejores). El extranjero que conoce estas frases pronto es recibido con mucho cariño.

Anadolu'da el sanatları yüzyıllar boyunca hem geçim kaynağı hem de bir sanat dalı olmuştur. Halı ve kilim dokumacılığı köylerde bugün de sürer. Her yörenin kendine özgü desenleri ve renkleri vardır. Bir uzman, halıya bakarak onun nerede dokunduğunu söyleyebilir. Desenlerin de birer anlamı vardır: Koçboynuzu gücü, elibelinde ise kadını ve bereketi simgeler.

En Anatolia, la artesanía ha sido durante siglos a la vez un medio de vida y un arte. El tejido de alfombras y kilims sigue vivo hoy en los pueblos. Cada comarca tiene sus propios dibujos y colores. Un experto puede mirar una alfombra y decir dónde se tejió. Los dibujos también tienen significado: el cuerno de carnero representa la fuerza, y el elibelinde, una figura con las manos en la cintura, a la mujer y la fertilidad.

Çini sanatı, Osmanlı döneminde, özellikle 16. yüzyılda en parlak çağını yaşadı. İznik çinileri kobalt mavisi ve mercan kırmızısıyla ünlüdür. İstanbul'daki Rüstem Paşa Camii ile Sultanahmet Camii'nin duvarları bu çinilerle kaplıdır. Bakırcılık, ahşap oymacılığı, hat ve tezhip de köklü sanatlardır. Bu sanatları öğrenmek bugün de yıllar alır. Çırak, ustasının yanında adım adım ilerler.

El arte del azulejo vivió su época dorada en tiempos otomanos, sobre todo en el siglo XVI. Los azulejos de İznik son famosos por su azul cobalto y su rojo coral. Las paredes de la mezquita de Rüstem Paşa y de la mezquita del Sultán Ahmed, en Estambul, están cubiertas de ellos. La calderería, la talla en madera, la caligrafía y la iluminación de manuscritos son también artes de larga tradición. Aprenderlas sigue llevando años. El aprendiz avanza paso a paso al lado de su maestro.

Osmanlı şehirlerinde neredeyse her mahallenin bir hamamı vardı. Çoğu evde banyo olmadığı için insanlar haftada bir hamama giderdi. Hamam aynı zamanda bir buluşma yeriydi. Kadınlar ve erkekler ayrı bölümlerde ya da ayrı saatlerde yıkanır, bu arada dinlenip mahallenin haberlerini konuşurdu. Düğünden önceki gelin hamamı ve doğumdan kırk gün sonra yapılan kırk hamamı gibi gelenekler bazı ailelerde bugün de sürer.

En las ciudades otomanas, casi cada barrio tenía su hammam. Como la mayoría de las casas no tenía baño, la gente iba al hammam una vez por semana. El hammam era además un lugar de encuentro. Mujeres y hombres se bañaban en zonas separadas o a horas distintas, descansaban y se ponían al día de las noticias del barrio. Costumbres como el baño de la novia antes de la boda y el 'kırk hamamı', el baño que se hace cuarenta días después de un parto, siguen vivas en algunas familias.

Hamam üç bölümden oluşur: soyunma yeri olan soğukluk ya da camekân, ılık bir geçiş bölümü olan ılıklık ve asıl yıkanılan sıcaklık. Sıcaklıkta yıkanan kişi ortadaki mermer göbek taşına uzanır. Tellak ya da natır önce keseyle sırtını ovar, sonra onu bol köpükle yıkar. İstanbul'da Mimar Sinan'ın yaptığı Çemberlitaş Hamamı gibi 16. yüzyıldan kalma hamamlar bugün de açıktır.

Un hammam tiene tres partes: el soğukluk o camekân, donde uno se desviste; el ılıklık, un paso templado; y el sıcaklık, la sala caliente donde realmente uno se lava. En la sala caliente, el bañista se tumba sobre la piedra de mármol central, el göbek taşı. El bañero, tellak para los hombres o natır para las mujeres, le frota primero la espalda con el guante kese y luego lo lava con abundante espuma. En Estambul siguen abiertos hammams del siglo XVI como el de Çemberlitaş, construido por Mimar Sinan.

Türkiye son yetmiş yılda hızla değişti. Köylerden şehirlere büyük göçler yaşandı; bugün nüfusun büyük çoğunluğu şehirlerde yaşar. Birçok genç okumak ya da çalışmak için ailesinden uzaklaşır, bir kısmı yurt dışına gider. Alışveriş merkezleri, e-ticaret ve sosyal medya eski alışkanlıkların bazılarını değiştirdi.

Turquía ha cambiado muy deprisa en los últimos setenta años. Hubo grandes migraciones del campo a la ciudad, y hoy la gran mayoría de la población vive en ciudades. Muchos jóvenes se separan de su familia para estudiar o trabajar, y algunos se van al extranjero. Los centros comerciales, las compras por internet y las redes sociales han cambiado algunas costumbres antiguas.

Yine de birçok gelenek yeni hayata uyum sağladı. İstanbul'da tek başına yaşayan bir genç bayramda memleketine gider ve annesinin dolmasını hâlâ her yemekten üstün tutar. Bayram tebrikleri artık telefondan mesajla gönderilir; ancak büyüklerin eli yine yüz yüze öpülür. Gelenek ile modern hayat çoğu zaman birbirini dışlamaz, yan yana yürür.

Aun así, muchas tradiciones se han adaptado a la nueva vida. Un joven que vive solo en Estambul vuelve a casa en las fiestas y sigue poniendo los dolmas de su madre por encima de cualquier otro plato. Las felicitaciones de las fiestas se mandan ahora por mensaje, pero a los mayores se les sigue besando la mano en persona. La tradición y la vida moderna no suelen excluirse; avanzan juntas.

Türkiye'deki geleneklerin çoğu müzelerde değil, gündelik hayatın içindedir. Çay bardağının başında dönen sohbet, bayramda öpülen eller, cenaze evine götürülen yemek ve otobüste yaşlıya verilen yer bunlardan yalnızca birkaçıdır.

La mayoría de las tradiciones turcas no están en los museos, sino en plena vida diaria. La charla alrededor de un vaso de té, las manos besadas en las fiestas, la comida llevada a una casa de luto y el asiento cedido a una persona mayor en el autobús son solo algunas de ellas.

Bu geleneklerin dili de Türkçedir. 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' ve 'Hayırlı olsun' gibi kalıpları öğrenen biri hem dili hem de bu küçük âdetleri daha iyi anlar.

El idioma de estas tradiciones es el turco. Quien aprende expresiones como 'Kolay gelsin', 'Geçmiş olsun', 'Elinize sağlık' y 'Hayırlı olsun' entiende mejor tanto la lengua como estas pequeñas costumbres.