Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

La historia de los turcos es la historia de un largo viaje que va desde las estepas de Mongolia hasta las costas del Mediterráneo. Ese viaje no terminó con una sola migración, sino que continuó en oleadas sucesivas durante siglos. Por el camino, las tribus túrquicas se encontraron con muchos pueblos y culturas.

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

Las tribus que emigraban no llevaron a su nueva tierra solo sus caballos y sus tiendas. También cargaron con sus lenguas, sus creencias, sus epopeyas y su tradición de fundar Estados. El turco que se habla hoy en Turquía es la huella más viva de aquel largo viaje.

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

Los antepasados de los turcos vivían como nómadas en las estepas de las actuales Mongolia, Siberia meridional y Kazajistán. Pasaban la vida a caballo. Cambiaban de lugar según la estación para que pastaran sus rebaños, vivían en tiendas de fieltro y bebían kumis. Como eran hábiles jinetes y arqueros, también eran muy fuertes en la guerra.

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

El nombre «Türk» aparece por primera vez en las fuentes escritas en el siglo VI, en crónicas chinas. Los göktürks fueron los primeros en usarlo como nombre de su Estado. Las inscripciones del Orjón que dejaron se cuentan entre los textos largos más antiguos escritos en lengua túrquica.

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

El Kanato göktürk se fundó en 552. Bumin Kagan derrotó a los rouran, a quienes los turcos habían estado sometidos hasta entonces, y se proclamó kan. El Estado creció con rapidez y llegó a extenderse desde Manchuria, al este, hasta las estepas del norte del mar Negro, al oeste.

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

El legado más famoso de los göktürks son las inscripciones del valle del Orjón. En estas piedras, levantadas en 732 y 735 en honor de Kül Tigin y de su hermano mayor Bilge Kagan, el soberano se dirige directamente a su pueblo. La inscripción de Kül Tigin empieza así: «Cuando fueron creados arriba el cielo azul y abajo la tierra parda, entre ambos fueron creados los hijos de los hombres».

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

En los siglos VIII y IX cambió el equilibrio de fuerzas en la estepa. Los uigures ocuparon el lugar de los göktürks. Cuando los kirguises destruyeron el Kanato uigur en 840, muchas tribus se pusieron a buscar una nueva patria. La sequía, la escasez de pastos y las guerras entre tribus aceleraron también las migraciones. Algunos grupos se quedaron en la frontera china, mientras que los oghuz se asentaron en torno al mar de Aral y el Sir Daria.

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

En esta época los turcos también entraron en contacto con el mundo islámico. Los primeros contactos comenzaron en el siglo VIII, pero la mayoría de las tribus se hizo musulmana en el siglo X. Los karajánidas fueron uno de los primeros grandes Estados túrquicos de Asia Central en adoptar el islam. La nueva religión unió a los turcos a un vasto mundo comercial y cultural que se extendía de Bagdad a Bujará.

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

El punto de inflexión en el asentamiento de los turcos en Anatolia es la batalla de Manzikert, el 26 de agosto de 1071. El sultán del Gran Imperio selyúcida, Alp Arslan, derrotó al ejército del emperador bizantino Romano IV Diógenes y lo hizo prisionero. Sin embargo, no lo mató, sino que lo dejó en libertad tras firmar un tratado.

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

Después de la batalla, las tribus turcomanas avanzaron hasta el interior de Anatolia. Poco después se fundó el Sultanato selyúcida de Rum. En aquel momento vivían en Anatolia griegos, armenios, siríacos y otros pueblos. Los musulmanes de habla turca solo llegaron a ser mayoría poco a poco, a lo largo de los siglos. En ese proceso, los recién llegados también aprendieron mucho de las culturas locales.

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

Los turcos llevaron a Anatolia muchas cosas de la vida en la estepa: el amor por los caballos, la cultura del fieltro y la tienda, el tejido de alfombras y kilims, y los poemas que los bardos cantaban al son del kopuz. Algunas de las alfombras turcas más antiguas que se conocen se hallaron en la mezquita de Alaeddin, en Konya. Estas alfombras del siglo XIII se exhiben hoy en museos.

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

Sin embargo, el portador más fuerte de esta herencia es la lengua. Con el tiempo, el turco tomó miles de palabras del árabe y del persa, pero conservó su estructura básica. Palabras que aparecen en las inscripciones del Orjón, como «at» (caballo), «su» (agua), «yol» (camino) o «gök» (cielo), se siguen usando hoy casi con la misma forma.

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

En la estepa, donde apenas se escribía, la historia vivía en la voz de los bardos. El Libro de Dede Korkut reúne los relatos épicos de los turcos oghuz. El desafío de Deli Dumrul a Azrael, el ángel de la muerte, las aventuras de Bamsı Beyrek y la historia del gigante de un solo ojo Tepegöz son los más conocidos. Los doce relatos se conservan completos en un manuscrito que se guarda en Dresde.

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

La epopeya kirguisa de Manas es una de las más largas del mundo. Algunas versiones de esta epopeya, que narra la vida del héroe Manas y de sus descendientes, alcanzan cientos de miles de versos. Hoy tanto la epopeya de Manas como el legado de Dede Korkut figuran en la lista del Patrimonio Cultural Inmaterial de la UNESCO.

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

Durante siglos, los turcos vivieron en Anatolia junto a griegos, armenios, kurdos, siríacos y otras comunidades. Esta vecindad dejó huella en la cocina, la música y la lengua. Por ejemplo, las palabras «lahana» (col), «fasulye» (judía) y «midye» (mejillón) pasaron al turco desde el griego.

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

Las tierras donde se asentaron los turcos conservaban huellas de civilizaciones muy antiguas. Hattusa, la capital de los hititas, está en la actual provincia de Çorum. La capital del rey Midas era Gordion, y el centro de los lidios, que acuñaron las primeras monedas, era Sardes. Ciudades griegas y romanas como Éfeso forman también parte de esta herencia.

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

No todas las tribus que partieron de Asia Central llegaron a Anatolia. Los búlgaros, de origen túrquico, fundaron en 681 un Estado al sur del Danubio bajo el mando del kan Asparuj y con el tiempo se eslavizaron. Los cumanos se refugiaron en Hungría en el siglo XIII. Los jázaros, por su parte, dominaron durante mucho tiempo las estepas al norte del mar Caspio.

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

Hoy hablan lenguas túrquicas los uzbekos, los kazajos, los azerbaiyanos, los turcomanos, los kirguises, los uigures, los tártaros y los sajá (yakutos) de Siberia. Algunos de estos pueblos tienen su propio Estado. Otros viven dentro de las fronteras de otros países. Con el tiempo las lenguas se han ido distanciando, pero muchas palabras básicas como «ata» (padre), «ay» (luna) o «göz» (ojo) siguen siendo muy parecidas.

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

Con el tiempo, las tribus que recorrían la estepa con sus rebaños fundaron ciudades. La Konya selyúcida y la Bursa y la Estambul otomanas fueron etapas de ese camino. Algunas costumbres de la vida nómada perduran hoy: en muchos pueblos de Anatolia, en verano se sube con el ganado a los pastos de montaña, la yayla.

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

Las capas de esta historia también se ven en la lengua. Las palabras antiguas de las piedras del Orjón, las que llegaron del árabe y del persa y las que se tomaron de los vecinos de Anatolia conviven en el turco. Cada una procede de una etapa distinta del camino que va de Asia Central a Anatolia.