Orta Asya'dan Anadolu'ya

من آسيا الوسطى إلى الأناضول

وقت القراءة: 6 د

Learn Turkishتطبيق مجاني فيه نطق صوتي واختبارات وكتب حقيقيةتنزيل مجاني

كلمات مهمة

  • bozkırسهوب
  • göçهجرة
  • göçebeبدوي
  • kültürثقافة
  • medeniyetحضارة
  • kağanlıkخاقانية
  • yazıtنقش
  • mirasتراث
  • boyقبيلة
  • fetihفتح
  • ittifakتحالف
  • dönüm noktasıنقطة تحول
كل الكلمات (26)
  • zaferنصر
  • yerleşmekيستقر
  • kimlikهوية
  • uygarlıkحضارة
  • destanملحمة
  • yiğitlikشجاعة
  • onurشرف
  • halıسجادة
  • mimariعمارة
  • folklorفولكلور
  • kervansarayخان
  • ticaretتجارة
  • anadilاللغة الأم
  • mirasçıوارث

Türklerin tarihi, Moğolistan bozkırlarından Akdeniz kıyılarına uzanan uzun bir yolculuğun hikâyesidir. Bu yolculuk tek bir göçle tamamlanmadı, yüzyıllar boyunca dalga dalga sürdü. Türk boyları yol boyunca pek çok halkla ve kültürle karşılaştı.

تاريخ الأتراك هو قصة رحلة طويلة امتدت من سهوب منغوليا إلى سواحل البحر المتوسط. ولم تكتمل هذه الرحلة بهجرة واحدة، بل استمرت موجةً بعد موجة على مدى قرون. وفي الطريق التقت القبائل التركية بكثير من الشعوب والثقافات.

Göç eden boylar, yeni yurtlarına yalnızca atlarını ve çadırlarını getirmedi. Dillerini, inançlarını, destanlarını ve devlet kurma geleneklerini de beraberlerinde taşıdı. Bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, bu uzun yolculuğun en canlı izidir.

لم تحمل القبائل المهاجرة إلى أوطانها الجديدة خيولها وخيامها فحسب، بل حملت معها أيضًا لغاتها ومعتقداتها وملاحمها وتقاليدها في إقامة الدول. والتركية التي يُتحدث بها في تركيا اليوم هي أوضح أثر حي لتلك الرحلة الطويلة.

Bozkırda Başlayan Hikâye

قصة بدأت في السهوب

Türklerin ataları, bugünkü Moğolistan, Güney Sibirya ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşıyordu. Hayatları at sırtında geçerdi. Sürülerini otlatmak için mevsimden mevsime yer değiştirir, keçe çadırlarda kalır, kımız içerlerdi. Usta binici ve okçu oldukları için savaşta da güçlüydüler.

عاش أسلاف الأتراك رُحّلًا في سهوب منغوليا وجنوب سيبيريا وكازاخستان الحالية. وكانت حياتهم تمضي على ظهور الخيل. كانوا ينتقلون من مكان إلى آخر بحسب الفصول ليرعوا قطعانهم، ويسكنون خيامًا من اللباد، ويشربون القميز. ولأنهم كانوا فرسانًا ورماة مهرة، كانوا أقوياء في الحرب أيضًا.

"Türk" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 6. yüzyılda, Çin kayıtlarında geçer. Bu adı devletlerinin adı olarak ilk kullananlar Göktürklerdir. Onlardan kalan Orhun Yazıtları, Türkçe yazılmış en eski uzun metinlerin başında gelir.

يرد اسم "ترك" لأول مرة في المصادر المكتوبة في القرن السادس، في السجلات الصينية. وكان الغوك ترك أول من اتخذوه اسمًا لدولتهم. وتُعد نقوش أورخون التي خلّفوها من أقدم النصوص الطويلة المكتوبة باللغة التركية.

Göktürkler ve Taşa Yazılan Tarih

الغوك ترك وتاريخ منقوش على الحجر

Göktürk Kağanlığı 552'de kuruldu. Bumin Kağan, Türklerin o zamana kadar boyun eğdiği Juan-juanları yenerek kendini kağan ilan etti. Devletin toprakları kısa sürede genişledi ve doğuda Mançurya'dan batıda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara kadar uzandı.

تأسست خاقانية الغوك ترك عام 552. فقد هزم بومين خاقان قبائل الروران التي كان الأتراك خاضعين لها حتى ذلك الحين، وأعلن نفسه خاقانًا. واتسعت أراضي الدولة سريعًا حتى امتدت من منشوريا شرقًا إلى السهوب الواقعة شمال البحر الأسود غربًا.

Göktürklerin en ünlü mirası, Orhun Vadisi'ndeki yazıtlardır. Kül Tigin ve ağabeyi Bilge Kağan için 732 ve 735 yıllarında dikilen bu taşlarda hükümdar doğrudan halkına seslenir. Kül Tigin Yazıtı şu sözlerle başlar: "Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış."

أشهر ما تركه الغوك ترك هو النقوش الموجودة في وادي أورخون. وعلى هذه الأحجار التي أُقيمت عامي 732 و735 تخليدًا لكول تكين وأخيه الأكبر بيلغه خاقان، يخاطب الحاكم شعبه مباشرة. ويبدأ نقش كول تكين بهذه الكلمات: "حين خُلقت السماء الزرقاء في الأعلى والأرض السمراء في الأسفل، خُلق بينهما بنو البشر".

Batıya Doğru Göç Dalgaları

موجات الهجرة نحو الغرب

8. ve 9. yüzyıllarda bozkırdaki dengeler değişti. Göktürklerin yerini Uygurlar aldı. 840'ta Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkınca pek çok boy yeni bir yurt aramaya başladı. Kuraklık, otlak sıkıntısı ve boylar arasındaki savaşlar da göçleri hızlandırdı. Bazı topluluklar Çin sınırında kaldı, Oğuzlar ise Aral Gölü ile Seyhun Irmağı çevresine yerleşti.

في القرنين الثامن والتاسع تغيّرت موازين القوى في السهوب. فقد حلّ الأويغور محل الغوك ترك. وحين قضى القرغيز على خاقانية الأويغور عام 840، بدأت قبائل كثيرة تبحث عن وطن جديد. كما عجّل الجفاف وقلة المراعي والحروب بين القبائل بالهجرات. فبقيت بعض الجماعات على حدود الصين، في حين استقر الأوغوز حول بحر آرال ونهر سيحون.

Türkler bu dönemde İslam dünyasıyla da tanıştı. İlk temaslar 8. yüzyılda başladı, ancak boyların büyük bölümü 10. yüzyılda Müslüman oldu. Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletlerinden biri Karahanlılardır. Yeni din, Türkleri Bağdat'tan Buhara'ya uzanan geniş bir ticaret ve kültür dünyasına bağladı.

وفي هذه الحقبة تعرّف الأتراك أيضًا إلى العالم الإسلامي. بدأت الصلات الأولى في القرن الثامن، لكن معظم القبائل اعتنق الإسلام في القرن العاشر. وكانت الدولة القراخانية من أوائل الدول التركية الكبرى في آسيا الوسطى التي اعتنقت الإسلام. وقد ربط الدين الجديد الأتراك بعالم واسع من التجارة والثقافة يمتد من بغداد إلى بخارى.

Selçuklular ve Malazgirt

السلاجقة وملاذكرد

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinde dönüm noktası, 26 Ağustos 1071'deki Malazgirt Savaşı'dır. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Ancak onu öldürmedi, bir antlaşma imzaladıktan sonra serbest bıraktı.

كانت معركة ملاذكرد في 26 أغسطس 1071 نقطة التحول في استقرار الأتراك في الأناضول. فقد هزم السلطان السلجوقي ألب أرسلان جيش الإمبراطور البيزنطي رومانوس الرابع ديوجينيس وأسر الإمبراطور نفسه. غير أنه لم يقتله، بل أطلق سراحه بعد أن عقد معه معاهدة.

Savaşın ardından Türkmen boyları Anadolu'nun içlerine kadar ilerledi. Kısa süre sonra Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu. O sırada Anadolu'da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler ve başka halklar yaşıyordu. Türkçe konuşan Müslümanlar ancak yüzyıllar içinde, yavaş yavaş çoğunluk hâline geldi. Yeni gelenler de bu süreçte yerli halkların kültüründen çok şey öğrendi.

وبعد المعركة توغلت القبائل التركمانية في أعماق الأناضول. وبعد وقت قصير قامت دولة سلاجقة الروم. وكان يعيش في الأناضول آنذاك الروم والأرمن والسريان وشعوب أخرى. ولم يصبح المسلمون الناطقون بالتركية أغلبية إلا تدريجيًا وعلى مدى قرون. وخلال ذلك تعلّم القادمون الجدد أيضًا الكثير من ثقافات الشعوب المحلية.

Bozkırdan Getirilen Miras

إرث جاء من السهوب

Türkler Anadolu'ya bozkır hayatından pek çok şey getirdi: at sevgisini, keçe ve çadır kültürünü, halı ve kilim dokumacılığını, ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirleri. Bilinen en eski Türk halılarından bazıları Konya'daki Alaeddin Camii'nde bulunmuştur. 13. yüzyıldan kalan bu halılar bugün müzelerde sergilenir.

حمل الأتراك إلى الأناضول كثيرًا من ملامح حياة السهوب: حب الخيل، وثقافة اللباد والخيمة، ونسج السجاد والكليم، والأشعار التي كان الشعراء الجوالون يغنونها على أنغام آلة القوبوز. وقد عُثر على بعض أقدم السجاجيد التركية المعروفة في جامع علاء الدين بقونية. وتُعرض هذه السجاجيد التي تعود إلى القرن الثالث عشر اليوم في المتاحف.

Bu mirasın en güçlü taşıyıcısı ise dildir. Türkçe zamanla Arapça ve Farsçadan binlerce kelime aldı, ancak temel yapısını korudu. Orhun Yazıtları'nda geçen "at", "su", "yol", "gök" gibi kelimeler bugün de hemen hemen aynı biçimde kullanılır.

غير أن أقوى حامل لهذا الإرث هو اللغة. فقد أخذت التركية مع الزمن آلاف الكلمات من العربية والفارسية، لكنها حافظت على بنيتها الأساسية. ولا تزال كلمات وردت في نقوش أورخون، مثل "at" (حصان) و"su" (ماء) و"yol" (طريق) و"gök" (سماء)، تُستعمل اليوم بالصيغة نفسها تقريبًا.

Kimliği Taşıyan Destanlar

ملاحم تحمل الهوية

Yazının pek kullanılmadığı bozkırda tarih, ozanların dilinde yaşadı. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin destansı anlatılarıdır. Deli Dumrul'un ölüm meleği Azrail'e meydan okuması, Bamsı Beyrek'in maceraları ve tek gözlü dev Tepegöz'ün öyküsü bu anlatıların en bilinenleridir. On iki hikâyenin tamamı, Dresden'de saklanan bir el yazmasında yer alır.

في السهوب، حيث كانت الكتابة قليلة الاستعمال، عاش التاريخ على ألسنة الشعراء الرواة. و"حكايات دده قورقوت" هي مجموعة الحكايات الملحمية للأتراك الأوغوز. وأشهرها تحدي دلي دومرول لعزرائيل ملك الموت، ومغامرات بامسي بيرك، وقصة العملاق ذي العين الواحدة تبه كوز. وتوجد الحكايات الاثنتا عشرة كاملة في مخطوطة محفوظة في دريسدن.

Kırgızların Manas Destanı ise dünyanın en uzun destanları arasındadır. Kahraman Manas'ı ve onun soyunu anlatan destanın bazı anlatımları yüz binlerce dizeyi bulur. Manas Destanı da Dede Korkut mirası da bugün UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır.

أما ملحمة ماناس القرغيزية فهي من أطول الملاحم في العالم. وتبلغ بعض روايات هذه الملحمة، التي تروي سيرة البطل ماناس وذريته، مئات الآلاف من الأبيات. وتُدرج اليوم ملحمة ماناس وتراث دده قورقوت كلاهما في قائمة اليونسكو للتراث الثقافي غير المادي.

Türk Tarihinden İlginç Bilgiler

معلومات طريفة من تاريخ الأتراك

  • Orhun Yazıtları 732 ve 735 yıllarında dikildi. Yazıtların bulunduğu Orhun Vadisi, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alır.

    أُقيمت نقوش أورخون عامي 732 و735. ووادي أورخون الذي توجد فيه مُدرج في قائمة اليونسكو للتراث العالمي.

  • Her boyun kendine ait bir damgası vardı ve hayvanlar ile eşyalar bu işaretle tanınırdı. Bazı araştırmacılara göre Göktürk harflerinin bir kısmı bu damgalardan türemiştir.

    كان لكل قبيلة وسمها الخاص، "التمغا"، تُعرف به حيواناتها وممتلكاتها. ويرى بعض الباحثين أن جزءًا من حروف الأبجدية الغوك تركية مشتق من هذه الوسوم.

  • Selçuklular, ticaret yolları üzerinde aşağı yukarı bir günlük yol arayla kervansaraylar kurdu. Aksaray'daki Sultanhanı (1229), bunların en büyüklerinden biridir.

    بنى السلاجقة الخانات على طرق التجارة على مسافة يوم سفر تقريبًا بين الواحد والآخر. ويُعد سلطان خان (1229) في أقسراي من أكبرها.

  • Türkçeyi anadili olarak konuşanların sayısı 80 milyonu aşar. Bütün Türk dillerini konuşanların toplamı ise 170 milyonun üzerindedir.

    يتحدث أكثر من 80 مليون شخص التركية لغةً أمًّا. أما مجموع الناطقين بجميع اللغات التركية فيزيد على 170 مليونًا.

  • Göktürk alfabesi sağdan sola yazılırdı ve 38 kadar harften oluşuyordu. Bu yazıyı 1893'te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen çözdü.

    كانت الأبجدية الغوك تركية تُكتب من اليمين إلى اليسار وتتألف من نحو 38 حرفًا. وقد فكّ رموزها عالم اللغة الدنماركي فيلهلم تومسن عام 1893.

  • İznik 1097'de elden çıkınca Konya, Anadolu Selçuklularının başkenti oldu. Mevlânâ Celaleddin Rumi ömrünün büyük bölümünü bu şehirde geçirdi ve ünlü Mesnevi'sini burada Farsça yazdı.

    بعد خسارة نيقية (إزنيك) عام 1097 أصبحت قونية عاصمة سلاجقة الروم. وقد قضى جلال الدين الرومي معظم حياته في هذه المدينة، وكتب فيها بالفارسية كتابه الشهير "المثنوي".

Anadolu: Yeni Yurt

الأناضول وطنًا جديدًا

Türkler Anadolu'da yüzyıllar boyunca Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Süryaniler ve başka topluluklarla yan yana yaşadı. Bu komşuluk mutfakta, müzikte ve dilde izler bıraktı. Örneğin "lahana", "fasulye" ve "midye" kelimeleri Türkçeye Rumcadan geçmiştir.

عاش الأتراك في الأناضول قرونًا جنبًا إلى جنب مع الروم والأرمن والأكراد والسريان وجماعات أخرى. وقد ترك هذا الجوار أثره في المطبخ والموسيقى واللغة. فكلمات مثل "lahana" (ملفوف) و"fasulye" (فاصوليا) و"midye" (بلح البحر) انتقلت إلى التركية من اليونانية.

Türklerin yerleştiği topraklarda çok eski uygarlıkların izleri vardı. Hititlerin başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum il sınırları içindedir. Kral Midas'ın başkenti Gordion'du, ilk madenî paraları basan Lidyalıların merkezi ise Sardes'ti. Efes gibi Yunan ve Roma şehirleri de bu mirasın bir parçasıdır.

كانت الأراضي التي استقر فيها الأتراك تحمل آثار حضارات قديمة جدًا. فحاتوسا، عاصمة الحيثيين، تقع اليوم ضمن حدود ولاية تشوروم. وكانت غورديون عاصمة الملك ميداس، وكانت سارديس مركز الليديين الذين سكّوا أولى العملات المعدنية. كما أن المدن اليونانية والرومانية مثل أفسس جزء من هذا الإرث.

Farklı Yollar, Farklı Kaderler

طرق مختلفة ومصائر مختلفة

Orta Asya'dan yola çıkan boyların hepsi Anadolu'ya gelmedi. Türk kökenli Bulgarlar, Asparuh Han'ın önderliğinde 681'de Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdu ve zamanla Slavlaştı. Kumanlar 13. yüzyılda Macaristan'a sığındı. Hazarlar ise uzun süre Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu.

لم تصل كل القبائل التي انطلقت من آسيا الوسطى إلى الأناضول. فقد أسس البلغار، وهم شعب من أصل تركي، دولة جنوب نهر الدانوب عام 681 بقيادة الخان أسباروخ، ثم اندمجوا مع الزمن في السلاف. ولجأ الكومان إلى المجر في القرن الثالث عشر. أما الخزر فقد سيطروا طويلًا على السهوب الواقعة شمال بحر قزوين.

Bugün Özbekler, Kazaklar, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar ve Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar) Türk dilleri konuşur. Bu halkların bir kısmının kendi devleti vardır. Bir kısmı ise başka ülkelerin sınırları içinde yaşar. Diller zamanla birbirinden uzaklaşmıştır, ancak "ata", "ay", "göz" gibi pek çok temel kelime hâlâ birbirine çok benzer.

واليوم يتحدث الأوزبك والكازاخ والأذربيجانيون والتركمان والقرغيز والأويغور والتتار وشعب الساخا (الياقوت) في سيبيريا لغات تركية. ولبعض هذه الشعوب دولها الخاصة، بينما يعيش بعضها الآخر داخل حدود دول أخرى. وقد تباعدت هذه اللغات مع الزمن، لكن كثيرًا من الكلمات الأساسية مثل "ata" (أب) و"ay" (قمر) و"göz" (عين) لا يزال متشابهًا جدًا.

Yolculuğun Bıraktıkları

ما خلّفته الرحلة

Bozkırda sürüleriyle dolaşan boylar zamanla şehirler kurdu. Selçuklu Konya'sı, Osmanlı Bursa'sı ve İstanbul'u bu yolun durakları oldu. Göçebe hayatın bazı alışkanlıkları bugün de sürer: Anadolu'nun pek çok köyünde yazın hayvanlarla yaylaya çıkılır.

مع الزمن أسست القبائل التي كانت تجوب السهوب بقطعانها مدنًا. فكانت قونية السلجوقية وبورصة وإسطنبول العثمانيتان محطات على هذا الطريق. ولا تزال بعض عادات الحياة البدوية قائمة حتى اليوم: ففي كثير من قرى الأناضول يصعد الناس صيفًا بمواشيهم إلى المراعي الجبلية المسماة "يايلا".

Bu tarihin katmanları dilde de görülür. Orhun taşlarındaki eski kelimeler, Arapça ve Farsçadan gelenler ve Anadolu'daki komşulardan alınanlar Türkçede yan yana durur. Bunların her biri, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolun başka bir durağından kalmıştır.

وتظهر طبقات هذا التاريخ في اللغة أيضًا. فالكلمات القديمة من أحجار أورخون، والكلمات الآتية من العربية والفارسية، وتلك المأخوذة عن الجيران في الأناضول، تقف جنبًا إلى جنب في التركية. وكل واحدة منها بقيت من محطة مختلفة على الطريق الممتد من آسيا الوسطى إلى الأناضول.

في التطبيق المجاني يمكنك الاستماع إلى هذا النص والضغط على أي كلمة لمعرفة معناها.

من المدونة

نصوص أخرى باللغة التركية